Бегалиев Мамыр (1/2-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін.
«Құлый баба ұрпақтары», бет 349–356 (иесінің шешімі 21.10.2026)
Авторы: ұлы Нұржігіт
Бегалиев Мамыр
Түктібай ауылының қадірменді азаматтарының бірі” еді. Мамыр жайлы сөзді оның ұлы Нүржігітке берелік. Жақсы тұқым себілсе егер,
Жайқалады қалың егін.
Жақсы бір іс көрінсе егер,
Жаңартады туған жерін.
(халық әнінен)
Дауылсыз теңіз, дабылсыз дала болмайтыны секілді еңбексіз өмір болмайды. Олар және ұрланып келмейді, уралып келеді. Іңгәлап өмір есігін ашқанда, тылсым тыныштықтың, бейғамдықтың тар құрсағында құлынтайдай тулайды. Сол бір ләззаты мен мехнаты мол сәттерді басынан өткергендер оның қадір-қасиетін жанымен сезінеді. Мәселен, менің өз әкемнің, оның құрбы-құрдастарының ерен еңбектерін, сол кездегі колхоз-совхоз аттарын, құралсаймандарын тарихшылар архивтен іздер. Олары заңды да. Өйткені біздің әкелеріміз ұстаған кетпен-күректер, құралжабдықтар ғасырдан қалған ескерткіштерден де құнды. Сол кетпен, күрек, басқан сабындағы әкелеріміздің алақандарының жылуы әлі суыған жоқ. Қазіргі бетке ұстайтын еліміздің даңқына үлес қосып жүрген аяулы жігіт ағалары сол бір еңбегін пұлдамайтын диқандардың мүйіз-мүйіз қолынан нан жеген. Жел сорып, аяз қарып, ыстық қақтаған күс-күс қолды диқандардың ықыласына бөленіп, шопандар мен бақташылардың сауған сүтін керек еткен. Беттері әжім-әжім қарт еңбек адамдары көбінің маңдайынан сипап, көнтек ерні мен ақ тамақтарынан сүйген. Тері исі бұрқыраған қолтықтарынан қысып, ол да өздерінің шаршағандарын басқан. Сонысымен қымбат қой олар бізге. Мен мұны айтып отырғаным адам алғаш шындық еңбекке, еңбек болғанда өз күшіңмен, ақыл-ойыңмен, парасатыңмен атқаратын еңбекке қадам басарда сол бір әкелер салған жолды еріксіз еске түсіреді екенсің. 1993 жылы “Мақсат” атты фирма аштым. Біреуден ілгері, біреуден кейін дегендей тіршілік жасадым. Бірақ осы жұмысымда өзіме бір нәрсе жетіспейтіндей болды да тұрды.
Мүмкін даланың ерке. желі мен қызу еңбегі шақырды ма қайдам? қ
Сонымен “Злиха” шаруа қожалығын құруға белді байладым. Әрине, оны бір күнде, бір өзім шештім деу асылық. Алдымен “Ағасы бардың жағасы бар, інісі бардың тынысы бар” дегендей Шу ауданында аудандық статистика бөлімін басқаратын Боран Бегалиев ағаммен ақылдастым. Тіршілік арманмен ғана өміршең, арманмен ғана көрікті ғой. “Аламның арманы біткен күні ақырғы демі де бітеді” дейді ғой бабалар. Ал жас адамның арманы алысқа сермеуі тиіс.
Мен шаруа қожалығын құрудағы арманымды, мақсат мүддемді ағама түсіндіріп айттым. Мені байыппен тыңдаған Боран ағам салихалы әңгіме шертті.
-- Әрине, -деді ол, - арманың да, мақсат жоспарың да, ойың да дұрыс. Дәл қазіргі жағдайда қол қусырып қарап отыруға болмайды. Әсіресе, жастар сендерге батыл шешім қажет. “Көз қорқақ, қол батыр” дейді ғой. Мен ойынды иТттім е
құптаймын. Сонда да болса әкеңмен де ақылдас. Оның өмірлік тәжірибесі мол екенін жақсы білесің ғой.
-- Әрине, ақылдасамын, -дедім мен, - Ол кісінің соңғы шешімінсіз істі бастамаймын.
Осының барлығын әкеме айтып келіп, ол кісінің ойын сұрадым. “Әке балаға сыншы”-деген ғой. Әкем менің айтқандарымды үнсіз отырып тыңдады. Ойымды бөлген жоқ. Мен шамамның келгенінше барлық жоспарымды тәмпіштеп Айтып шықтым.
-Дұрыс, деді әкем. Байқаймын жүзі жадырап, айналасына жарқ-жұрқ етіп қарады. Әлгіндегі бір кең маңдайындағы қатқат сызықтары жазылып, өңіне бір қуаныштың құлқындары ойнап шыға келді. -Дұрыс, балам,-деп тағы қайталады. - Жер ана кез-келген ұлын жатсына қоймас. Тек оны сүйе білуің керек. Еңбек ете білуің керек. Жалқауларды Жер ана жақтырмайды. Егер жолда кездесетін қиындықтарда шыдай алмай бастаған ісіңді тастап кететін болсаң, осы бастан қолыңа алма. Қазақ атам айтқан “Көтере алмайтын шоқпарды беліңе байлама”-деп. Сондықтан кез-келген қиындықтарға шыдайтын боласың.
Әкемнің ойын жақсы түсіндім. Шынымды айтсам бала кезімде даланы сүйіп өссем де, онда көп еңбек еткен жоқ болатынмын. Әкем осыны да меңзеп отырған сияқты.
- Сіздің ойыңызды түсіндім, әке, -дедім батылдана. - Қиындыққа қарсы тұрар күш бар менде. Ол қасиетті өзіңізден алдым емес пе.
Әкем жымиып күлді.
-- Бүгінде біз көрген қиындық жоқ қой. Құдайға шүкір, қиын жұмыстың көбін техника атқарады. Біз кезінде жерді өгіз жеккен соқамен жырттық. Дәнді қолмен септік. Маңдай тер, еткен еңбектің нәтижесінде жаман болған жоқпыз. Бертін келе совхоздағы еткен еңбектеріміздің шет жағасын өзің де білесің. Абыройсыз болған жоқпыз. Картоп егудің қыр-сырын меңгердік. Мол өнім алып жүрдік. Астық өсіруден де жаман болған жоқпыз. Түктібайдың жері жаман емес. Тек еңбектену қажет. Мен саған айтарым, балам, “Жан қиналмай жұмыс бітпес, талап қылмай мұратқа жетпес” деген бабаларымыз. Таудай талабыңды құптаймын. Бұл сөздерді мен саған сенгендіктен айтып отырмын.
Балаға әке сенімінен артық ештеңе жоқ секілді. Бүгінде ардақты әкем қасымда жоқта мен ол кісіге шексіз ризашылығымды үнемі айтып отырамын. Дәл сол күні әкем маған “Балам, шаруашылықпен айналысу оңай шаруа емес. Өзіңнің тәжірибең де жоқ. Қолымыздағы қаражаттың қандай екенін білесің”,- деп сенімсіздік танытқанда мүмкін бұл істі менің бастауым екіталай еді.
Сонымен, әке сеніміне ие болған соң, аудан әкімі Ермек Өнербайұлы Үсенбаевқа жолықтым. Жер сұрадым. Ол қарсы болмай 35 гектар жерге шешім шығарып берді. Жерді алуын алдық. Оны игеру оңайға соққан жоқ. Өйткені көп нәрсе қаржыға келіп тірелді. Содан Шымкент қаласында еңбек ететін ағам Керімқұлды көмекке шақырдым. Екеуіміз қаражат жиыстыра бастадық. Тағы да әкеме жүгінуге тура келді. Сөйтіп әкеміздің рұқсатымен қолымыздағы 3 бас сиыр, 20 шақты қойды сатып, тұқым алдық. Жерді жырттық, Жер анаға дән сіңірдік.
Сәуір айының мазасыз күндерін артта қалдырдық. “Сәуір болмай, тәуір болмайды”- деген халықтың сөзі рас екен. Сол сәуірдің ақ жауынын қаншама күттік. Қаншама күндерді ұйқысыз өткіздік. Сонымен “Балапанды күзде санайды” дегендей күз айында қол жеткізген табысымызды есептеп, саралап тағы да ақылдастық. Алғашқы нәтиже жаман болған жоқ. Жер анадан 53 тонна астық жинадық.
Күздің қауырт кезеңі басталды. Күздікке арнап жер жырту, дән себу жұмыстары жайбсрақаттықты күттірмейтін шаруалар екен. Көмекке тағы да әкем келді. Оның басшылығымен жер жырту, дән себу ойдағыдай аяқталды.
-- Ал енді техниканы түгендей бастауға тиіссің,-деді әкем бірде, - Біреудің қолына қарау, ол тірлік емес. Шаруашылығыңды кеңейте алмайсың. Сондықтан техника қажет.
Әке ақылын тағы да іске асырдық. 1996 жылы 1997 жылға дейін дайындық жұмыстарын жүргіздік. Алдымен қолдағы қаражатты үнемдей отырып, 1 трактор, І комбайын сатып алдық. Сонымен бірге құрал-жабдықтар алдық. Адам өз еңбегінің жемісін көрген сайын алға ұмтылады екен. Мен де соның күйін кештім. Алға бұдан да жоғары мақсат қоя бастадым. Халық айтады ғой “Еріншекке бүгінгіден ертеңі оңай”- деп. Ол бүгінгі тірлігін ертең істей саламын деп арқасын кеңге салып жүре беретіндердің ісі болса керек.
Шаруашылығымызды нығайтып, ертеңгі көкжиегімізді кеңейту үшін еңбек көрігін қыздыра түстік.
“Әке жайлы сөз қозғаса бір адам,
Әңгімесі маған қатты ұнаған.
Әке - бақыт,
Әке - тірек, қорғаның,
Әке деген бала үшін ұлы адам!
О, достарым!
Әкем үшін мақтанам,
Өте қымбат әке деген ат маған.
Өздеріңдей қарапайым адаммын,
Әкелердің өсиетін сақтаған.
Ел айтады ол туралы маған көп,
Жер айтады: “Нағыз жақсы адам””-деп.
Мен айтамын: Мен өз әкемдей болам-деп.
Әкелерді сүйетінім содан деп.
Менің әкем батыр емес даңқты,
Шешенде емес тамсандырған халықты.
Қарапайым колхозшы екен,
Сонда да,
Еңбегі мен есімі есте қалыпты.
О, ардақты қасиетті әкелер,
Өздерің ғой бізді арманға жетелер. ж
Өздерің ғой қанат байлап қиялға,
Көңілімізді асқар таудай көтерер”.
* * *
Көрінбей демде көк аспан,
Қап-қара түнек басты бұлт.
Найзағай жолсыз адасқан,
Құлайды келіп тасты ұрып.
Сатыр да сұтыр сүйегі,
Күңіреп бір жатқан сияқты.
Нөсерлеп төккен жаңбырдан,
Жылғалар толып су ақты...
Бір кезде Одаққа белгілі болып, Одақ бойынша әскери совхоздардың бас жүлдесін, яғни бірінші немесе екінші орындарды иемденіп келген “Бурный” совхозы 2000 жылы түгелдей тарады, яғни түбегейлі жойылды. Оның территориясында әртүрлі ұжымдар құрылды. Біздің Түктібай ауылында 150 үйдей түтін болса, олар 130-ға тарта шаруа қожалықтарын құрды. Халық жаппай тырбанып, еңбек етуге көшті.
Осындай бір қарбалас күндердің бірінде әкем мені әңгімеге тартты.
- Ұлым,-деді әкем сөзін салмақты бастап, - Мен сендердің, сенің әрбір қадамыңды сәт сайын бақылап, Аллаға ризашылығымды білдіріп отырамын. Еңбегің түзу, әл-қуатың бойыңда. Бұл шақта жайыңа жайлы орын тапсаң да, жан тыныштығын іздеп, байыз тауып отыра алмайтыныңды білемін. Ол сені үнемі алғы күндерге ұмтылдырады. Бұл сапарда діттеген биігіне, көздеген мақсатына, аңсаған арманына жететіндер де, жетпейтіндер де бар. Бағзы біреулер алғашқы қадамда арманы орындалмаса бүкіл ғұмыр бойы сәті түспейтіндей құлдырап кетеді. Қораштанып, жасып, жалтақтап сырт айнала береді. Ал енді бір адамдар етігімен су кешіп, бір етегін төсеніп, бір етегін жамылып жүрсе де жалт етіп, бір жарық жұлдыз болып жанбайынша тынбайды. Жарғақ құлағы жастыққа тимей еңбектенеді. Қашан да еңбек ерлік анасы. Мен сені сол еңбектің адамы деп ұғамын.