Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 115–119 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: кітап құрастырушысы; Г.Шалқарова өлеңдері
МЕКЕМТАС МЫРЗАХМЕТҰЛЫ ...Нұр төгіп бауырмалдық реңімен, Жүздірдің маржан ойдың легінен Бөлмейтін ұлысымды, жүзге, топқа, «Айналдық, Аға ұлы жүрегіңнен! Г.Шалқарова Орал қаласы. (Зәки Ахметов, академик: “Мұхтар Әуезов концепциясына, әсіресе, Абайдың Шығысқа қатысына өзінше жаңаша баратыны бар. Абайдағы исламият мәселесіне біз қатты таластық, пікір алысып сынастық та. “Сен осы мәселені айта бермесеңші” дедік. Бірақ мұның өзін тереңірек айтатын заман туды ғой. Біз қойқойлап жүргенде заман бұлай еркін емес еді. Ол кезде де диссертант қой десек те қоймай, өз ойынан қайтпады. Хауас, Жуванмард, мутакаллимин, т.б. көтеріп жүрді. Ал, бүгін қарап отырсақ, бұл автордың кемшілігі емес, жемісі болып отыр. Мен ойлаушы едім, кейде кісінің айтқанына көнбейтін, өз бетімен жүретін қисық жігіт шығар деп. Ал бүгінгі тұрғыдан қарасақ, адамның өз танымынан таймауы, сыртқы ырыққа көнбеуі, ғылымда өз убеждениесінде тұрып алуы - бұл оның артықшылығы екен. Қазіргі күнде бізге осындай ғалымдар қажет болып отыр. “Ойбай, мынау үлкен кісі айтты” екен деп, “мынау спецсоветтің председателі” екен деп, не “спецсоветтің дауыс беретін мүшесі екен” деп олардың ықпалында кетіп қалмай, өз убеждениесінде қала беретін жігіт. Бұл - зерттеу еңбегіндегі аса бір артықшылығы дер Серік Қирабаев, академик: “Ал, М.Мырзахметұлы - Абай шығармашылығын өнімді зерттеп жүрген тұрақты авторлардың бірі. Бұл жылдары ол “Абайтану тарихы”, “Восхождение Мухтара Ауэзова к Абаю”, “Абайдың адамгершілік мұраттары” сияқты бірнеше көлемді монографиялар жариялады. Оларда Абайдың ақындық кітапханасы, оның батыс, шығыс әдебиеттерімен байланыс сияқты іргелі проблемалармен қатар Абайтанудың ұзақ тарихы, ондағы М.Әуезовтың ұланғайыр еңбегі байсалды зерттеледі”. Қоспан Тәжібаев Жерлесімізді зерделеген ғалым Зейнелғабиден әл - Омскауи (1881-1920 ж.ж. туған жері Сиыршы ауылы, қазіргі Көкшетау облысы) - қазақ жазушысы, педагог...” (Қазақ Совет энциклопедиясы, ІХ том, 575-бет) Бір топ әдебиетші - ғалымдар арасынан филология ғылымының докторы, абайтанушы Мекемтас Мырзахметұлын Алматыдағы Мұхтар Әуезов мұражайы залында алғаш кездестірдім. Өзім жоғары оқу орнын Алматыда оқып бітірмегендіктен ғалым-ұстаздардың көбін жансыз суреттері арқылы шырамытамын, бәріне де қол беріп амандасқым келеді. Қайдан бола қойсын, бұл тек менің оларға деген қадірқұрметім ғана еді. Бөлмелерден Абайтану экспонаттарын көру залына келгенімізде ұзын бойлы сымбатты, жібектей жұмсақ үнді біреу: е - Араларыңда Көкшетаудан адам бар ма? - деді. Аруағыңнан айналайын Көкшем неге керек болып қалды екен? деген оймен “бармыз!” - деп кеңірдек создық. - “Бері қарай оз” деп шыны астындағы кітапты көрсетті. “Мынау - жерлесіңіз Зейнелғабиденнің “Насихат қазақия” деп аталатын кітабы. Арабша оқи алмасаң, асты сызылған жер, елдің бәрі Абайды сан-саққа жүгіртіп жатқанда “Абай - қазақтың ұлы ақыны” деп әділ бағасын берген адам. Қостанайдағы Ыбырай Алтынсарин қандай жазушы, педагог болса, бұл тумаңыздың еңбегі, педагогтігі сондай. Неге зерттемейсіздер, мен бұл қадірменді адамның өмір мен шығармашылығын “Казақ Совет энциклопедиясының” ТУ томына енгіздім. Ал түбегейлі зерттеу жұмысын жүргізуге уақытым жоқ. Мен зерттеп, айналысып жүрген Абай баламның баласына жетеді”, - деп маған үлкен ой салды. Міне, содан бері 20 жылдан артық уақыт өтіпті. Ғалымның осы сөзінен кейін мен де Зейнелғабиден Әміреұлын іздестіру, зерттеу жұмыстарын қолға алдым. Бірақ 5-6 ғана таныстыру деңгейінде мақала жазғаным болмаса, салиқалы зерттеу алдағы күндердің үлесіне қала берді. Кеңес дәуіріне дейін басылым көрген жерлесіміздің еңбегіне ғылыми талдау жасап, заманына қарай әділ бағасын берген біз сөз еткелі отырған профессор Мекемтас Мырзахметұлы ғана екен. Бұл пікірді әдебиетіміздің әрлі-бергі тарихын білетін академик Зәки Ахметов та қуаттайды. Тұрар Молдабаев Ғұлама аға Осы елдің Мекең деген бұл ағасы, Қазақтың бетке ұстар бір ғұламасы. Абай мен Мұхтар, Баукең аға жайлы Толы ғой бұл кісінің сырға басы. Бір түгіл үш ғалымға жетерліктей Ғылымнан алған-берген сыбағасы. Ендігі ұрпақтардың қақысы бар Деп тануға “Халқының бір данасы”. Баукеңнің жақын іні-аталасы, Данышпан Мұхтардың да алқаласы. Абайдың зерттесе, бір шумағын, Дап-дайын боп шыққан бір мақаласы. Абайдың зерттесе, бір өлеңін, Бір кітап жаза алатын бар шамасы. Абайды терең білген кемел ғалым, Әрине, сыншының да таңдамасы. Керегін мол табатын бір тапқанда Ағамның еңбегі бір кітапхана. Болар ем университет бітіргендей, Оқысам соның бәрін құнттап қана. Ол дегенің телегей-теңіз ілім, Ғылымға сусаған жас ұрпақтарға, Мәкең талай ғалымға ұстаз болса, Шәкірті сияқтымыз біз қарттар да. Ғылымда секілді әлі қайсар жігіт, Мастанбас Әлем сырын алса жыйып. Ағамның қолында ақыл таразысы, Жан - серігі әділдік, байсалдылық. Мінезі жетпісте де қыздай сынық, Жарасқан жібектей сөз, майса қылық, Тең түсіп жатады ылғи тектілігі, Болса да ақыл-ойға қанша жүйрік. Жетпіс жас қарттық емес, дана жасы, Әлі де ойға толы аға басы. Талай асыл қазына жатқан шығар Көрмеген ашып әлі жан баласы. Жүретін жолбарыстай бой жасырып, Сырбазға сырттай ойсыз қарамашы, Шын ғұлама жұмбақ жан шын ақындай, Көзіңді ашып қара, әр замандасы. Әбдіғапар Жетібай Біздің Мекең Біздің Мекең - Мекемтас, “Мекемтас” десе “мекем тас”, Тұғыры берік бекем тас, Жүрегі - жомарт, жаны - жас, Жалғандыққа қаны қас, Мінезі көркем, көңілі жас, Берген серттен айнымас. Ұлтымен егіз, бауырлас, Сұңғыла ойлы, асыл тас. Жас өспірім, өрім жас, - Азып жатса қарындас, Қалайша жаны ауырмас, Ұқса ғой мұны замандас Өзіндей болып шын мұңдас. Танымы терең таусылмас, Білімі шалқар сарқылмас, Абайтану жолында Көш бастаушы болған бас, Абайменен танымдас, Ойымен үндес әм сырлас. Осындай біздің Мекемтас. Гүлсұлу Шалқарова Мекемтас ағаға арнау Тілі үшін, ділі үшін жаратылған, Жоғына исі қазақ ара тұрған. Ойыңмен, болмысыңмен баурап алдың, Біз үшін бөлек, аға, дара тұлғаң. Шоң аға, биік аға, астаналық, Бір сәтке дәрісіңді тастамадық. Лаулаттың ұлы сезім жан сарайдан, Намысты тарих деген тасқа жанып. Бесігін тербеткенде баласының, Тағдырын ойлағанда даласының. Арулары Жайықтың жадында ұстар, Сіздегі ой мен сөздің жарасымын. Нұр төгіп бауырмалдық реңімен, Жүздірдің маржан ойдың легінен Бөлмейтін ұлысымды, жүзге, топқа, Айналдық, Аға ұлы жүрегіңнен!
Қазақ топонимдері мен антропонимдері (өткені, бүгіні, ертеңі) (1/2-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 120–126 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Мекемтас Мырзахметұлы, профессор («Ақ жол», 4 шілде 2002)
Қазақ топонимдері мен антропонимдері (өткені, бүгіні, ертеңі) Мекемтас Мырзахметұлы, профессор Қазақстан Республикасы картасындағы Ресей патшалығы мен кеңестік заманда қалыптасқан ірілі-ұсақты елді мекен, жер атауларына бүгіндері түбірлі өзгерістер жасалуда. Біртіндеп сыналап еніп келген отаршылдық, тоталитарлық топонимдер халықтық негіздегі топонимдермен орын алмастыруда. Бірақ бұлар өзінен-өзі болып жатқан өзгерістер емес. Ол табан тірескен саяси-идеологиялық тартыстың, елін, жерін сүйген саналы зиялы қауымның кұш біріктірген алысқан күресінің нәтижесінде жүзеге асуда. Бұл құбылыстың қоғамдық ой-санада елеулі түрде орын алуының басты себебі, еліміздің егемендікке қолы жетіп, халықтың тарихи жадының қайта оралуы мен ұлттық санасының біртіндеп қалыптасу процесінде жатыр. Тарихи таным анықтағандай, халықтың елді-мекен, жер атауларының империялардың басқыншылық саясатынан туындаған отаршылдық, тоталитарлық топонимдер деп аталатын түрлері пайда болды. Мұны жер планетасы бетінде өзгеріске ұшыраған ономастикалық құбылыстардың барлық саласында болып өткен ірілі-ұсақты өзгерістер тарихынан қаныға түсеміз. Бұл іспеттес өзгерістерден қазақ елі жайлаған ұлан байтақ апайтөс сахарамыз да тыс қалмапты... Тұран өлкесін, яғни түрік халаларының бүгінгі ұрпақтары жайлап отырған атамекен қоныстары басқыншылар тарапынан талай рет үлеске ұшырап сапырылысқа түскен топонимдік және антропонимдік аталымдардың тарихи іздері ғасырлар қойнауында белгі беріп жатыр емес пе? Қазіргі қазақ жерінде де бұл құбылыстың жеті қабат қатпарлары сыр бүгіп мүлгуде. Олардың сырына еніп, тілін тауып, мән-мағынасын ұғына білген саналы азаматқа талай тарих бүктемелері жазылып құпиясын ашпақ. Біздің жыл санауымызға дейінгі ғасырлар қойнауындағы ата-бабалар қонысында там-тұмдап болса да ұшырасатын қытай, грек, парсы тіліндегі елді мекен, жер атауларының сағымдай бұлдыраған сілемдері аңғарылады. Ал, УП-УІП ғасыр ішіндегі араб басқыншылығы, ХІП ғасыр басындағы Шыңғысхан жорықтары, ХУ-ХІПІ ғасырлардағы ұзақ жылдарға созылған қалмақтардың шабуылы, ақыры келіп Орталық Азиядағы түркі халықтарының жерін жаулап, бодандық қамытын мойнына ілген Ресей империясы елдімекен, жер атауларында өздерінің отаршылдық іздерін қалдырды. Арабтар мен орыстардың саяси-идеологиялық миссионерлік бағыттағы әрекеттері жергілікті халықты ұлттық дінінен тайдырып, маргиналдық санадағы тобырға айналдырып жібере жаздады. Ал соңиалистік жүйені ұстанған кеңес үкіметі тоталитарлық зорлау, қинау, жазықсыз жазалауды өмірге ендіру арқылы бір қалыпқа түсірілген “үйретінді” менталитетті қалыптастырудың нәтижесінде (Т.Бұрбаев. “Ұлт менталитеті”. Астана, 2001, 26-бет”) тоталитарлық топонимді жүзеге асырды. Осы арқылы халықтың тарихи жадының бір саласы ретінде қалыптасқан тұрақты тарихи ұлттық ұғымына айналған елдімекен, жер атауларын зорлықпен өзгертіп, одан қол үздірді. Қазіргі жас ұрпақ өзінің туған жерінің аталу тарихынан мақрұм қалып, нигилистік танымға танылып отыр. Мысал ретінде алатын болсақ, менің туған ауылым ертеде “Майтөбе” деп аталса, ол патшалық Ресей тұсында Майлыкент болысының “5-ауылына” айналып шыға келді. Ал, кеңестік дәуірде колхоздандыру саясаты тұсында әуелі “Қарасу ауыл шаруашылық артелі”, соңынан “Көктерек” колхозына айналды. Колхоздарды ірілендіру кезінде “Калинин” колхозы, Жданов колхозы артынан “ҚызЗыл жұлдыз” колхозы атанып, артынша “Жуалы” совхозының “Көктерек” бөлімшесіне айналды. Совхоздың орыс тұрғындары арыз жазып, ол совхозды “Мичурин” атындағы совхозға айналдырып алды. Сонымен о бастағы “Майтөбе” ауылының аты сегіз рет басқаша аталып, оның тарихи атынан “Мичурин” совхозының тұрғындары мақұрым қалып, топонимикалық ұлттық санасынан бір ұрпақ өмірі ішінде-ақ көз жазып қалып отыр. Ономастикалық ғылым салалары бізде кеңестік кезеңде арнайы зерттеу нысанасына алынып, ҚР ҰҒА-да ономастикалық бөлім ашылып, онда көлемді еңбектер жарық көрсе де, әсіресе, топонимдер мен антропонимдердің саясиәлеуметтік астары ашылмай қалды. Бүктесіні мен қатпарланған қыртысы мол бұл саланың отаршылдық саясаттан туындаған саяси-идеологиялық құпия сырлары томсарып тіл қатпай жатты. Тіпті, халықтар достығын ұрандап отырған кеңес үкіметінің өзі 1944 жылы Қырым мен Кавказдағы мұсылман халықтарын депортациялап зорлықпен жер аударуға үкім шығарғандағы мақсаты ұсақталған мұсылман түркі ұлттарынан тазартылған жердегі елдімекен, жер атауларын тез арада орыс тілді төпонимдермен алмастыру туралы шеітімді қатар қолға алған болатын-ды. Бұл құпия саясаттың да астарын енді ғана, яғни тәуелсіздік жылдарында ғана танып біліп отырмыз. Тұран жеріндегі топонимдік елдімекен, жер атаулары 895 жылдан бастап арабтар тарапынан карта бетіне түсіріле бастады. Ал, Ресей патшалығы 1914 жылы “Азиялық Ресей атласы” картасын жариялады. Бүгінгі тәуелсіз елге айналған Қазақстан Республикасының карталарындағы елдімекен, жер атауларының қаншалықты өзгергенін танып білем десең осы 1914 жылы жарияланған атласпен салыстыра қарасаң айырма жер мен көктей екендігіне көзің жете түседі. Мұндай өзгерістерге түсудің түп-тамыры, саяси-әлеуметтік себебі қайда жатыр? Әрине, мұның басты себебі Россияцентристік саясаттың күшпен ендірілуінде жатыр. Кеңес үкіметі алғашқы құрылған жылдарында отаршылдық мақсатпен қойылған ірі-ірі елдімекен, жер атауларын өзгертіп, оларды коммунистік рухтағы топонимдермен алмастырып жатты. Бірақ бұл бағыт ұзаққа созылмады. КСРО-ның барлық аймағында Ресей империясы кезіндегі отаршылдық мақсатпен қойылған елдімекен жер атаулары сол қалпында сақталып қалуының үстіне кеңес үкіметі саналы түрде тықпалаған тоталитарлық топонимдер қаптап кетті. Әрине, бұл өзгерістердің бәрі де көп ұлтты совет халқының бұрындары қалыптасқан тарихи жадын өшіріп, бір стандартқа түсірілген “үйретінді” менталитетті орнықтыру мақсатымен бірге ол ұлттарды орыс ұлтына сіңдіріп жіберу, осы арқылы біріңғай совет халқын қалыптастыру саясаты көзделді. Бұл алақол саясаттың бір ғана үстем ұлт мүддесі тұрғысынан жүргізілгені Азия мен Еуропаның шекарасындағы жер айрығы ретіндегі Орал тауы мен Орал өзенінің ар жағы мен бер жағына назар аударып көз жүгіртсең-ақ болды, екі аймақтағы елдімекен, жер атаулары арасындағы теңсіздік әе-Ж( азу Жозе» бадырайып мен мұндалап тұрады. Қазақстан жері де отаршылдық, тоталитарлық орыс атауларымен шұбарланып тұтастығынан айрылғаны ешқандай дәлелді қажет етпейді. Яғни, қазақтың тіліне орыс тілін қосақтап сөйлейтін шала қазақтардың тіліндей жер атаулары да алашұбарланып дүбәрәленіп кеткен. Міне, осы құбылыстардың қозғаушы күшіне айналған саяси-әлеуметтік себептердің тамырын іздегенде Мағжан ақын осы құбылыстың түп төркінін ерте сезініп, келер ұрпақтың есінде -күрсін дегендей: Орал өзен - екі елдің шекарасы, Аржағы түн, бер жағы күн баласы. Аржағы үймелеген жын ұясы, Бер жағы Ер Түріктің сардаласы, - деп, тебірене отырып сыр шерткен еді. Ойшыл ақын Мағжан географиялық атаулардың мазмұн жағынан саясатпен тікелей байланыста жататын құбылыс болуы себепті де, отаршыл Ресей империясының басқыншылық саясатын, табиғи шекараны бұзуын меңзеп отыр. Тіпті, осы мәселе ІХ ғасырда жазылған “Шаһнама” дастанында жырланып, біздің заманымызға дейінгі УП ғасырда айқындалған Иран, Тұран арасындағы мемлекеттік шекара мәселесін де еске түсіреді. Афрасиаб Сепанджаб даласынан Обқа дейін әскерін жасақтады, - деуінен мемлекеттік шекараның аумағы көрініп тұр. Яғни, Тұрандағы Афрасиаб мемлекетінің жер көлемі ұзындығы жағынан қазіргі Сайрамнан Об өзеніне дейін, көлденеңі Румнен Қытайға дейінгі аралықты алып жатқан ұлы империяны көреміз. Ал Фаридун патшалық еткен кезде Тұранның шекарасы Жейхун (Әмудария) өзенінен басталады десе, кейіннен: Түріктер Бұхара, Соғды, Самарханд пен Шашты және Испиджаф пен Піл сүйегі бар елді жаулап алып Ганг тарапына келді (225-Сияуш), - деуінен, мемлекет шекарасының аумағы кеңи түскендігін көреміз. Осы шекаралық аралықтағы географиялық елді мекен, жер атаулары түрік тілінде болумен бірге парсы тілді елді мекендердің де ұшырасу Тұран жеріндегі географиялық елді мекен, жер атауларында парсы тілді топонимикалық екінші қабаттың болғанын айғақтап тұр. Қазақстан республикасында теографиялық елдімекен, жер атауларының ұлттық негіздегі бастапқы халықтық атауларын қалыптастыру әрекеті қызу жүргізілуде. Әрине, бұл әрекет тәуелсіздіктің белгісі. Бірақ осы әрекетімізде біз топонимикалық сауатсыздыққа елеулі түрде жол беріп алдық. Бұл қателік түбінде бір түзетілер, бірақ ол қателіктерден оңайлықпен арыла қоймаспыз. Осындай шарасыздықтан саналы түрде тезірек арылудың жолы қоғамдық санаға қозғау салу қажеттілігі туындап отыр. Топонимикалық сауатсыздықтағы басты қателігіміз - географиялық елді мекен, жер атаулары саласындағы ғасырлар бойы қалыптасып бекіген ұлттық сипаттағы аса берік халықтық дәстүрімізді ұмытудан немесе социалистік негіздегі қоғамның жасанды менталитетінен арыла алмаудан туындап отырған санадағы салғырттық, немкеттілік тәрізді нигилистік қалыптан туындайтын проблемалар да жатыр.
Қазақ топонимдері мен антропонимдері (өткені, бүгіні, ертеңі) (2/2-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 120–126 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Мекемтас Мырзахметұлы, профессор («Ақ жол», 4 шілде 2002)
Еліміз бен жеріміздің екі жарым ғасырдан астам уақыт Ресей империясының бодандығында болған уақыт та антропонимдік атауларға айтарлықтай өзгерістер әкелді. Мұның үстіне Ресей арқылы өткен еуропалық әсердің өзі де өз дегенін істеп жатты. Кісі есімдері енді орыстық, еуропалық антропонимдермен атала бастады. Бұл әрекет, әсіресе, кеңес үкіметі тұсында үдемесе баяуламады. Біржақты жасанды түрдегі халықтар достығы туралы насихаттың тұсында енді біздің антропонимдік аталымдарға интернационалистік кісі аттары шапшаң түрде жайыла түсті. Тіпті, осы құбылысты іштей қабылдамаған Д.ҚКөнаев Атырауға барған сапарында шопан кісінің әйелі егіз ұл туып, Димекең “балалардың бауы берік болсын” деп сый-сияпат апарған. Сонда Димекең: “Отағасы, балалардың атын қалай қойдыңыз?”, - деп сұрағанда: - Аттарын қатырдым. Біреуінің аты - Максим, екіншісінікі - Горький, - деді. Үнсіз қалдым. Еліктеуден туған надандық. “Максим” деген ат тек Горькийге жарасады. Ал, оны қазаққа телудің қанша қажеттігі бар. Аңғал әке ойламады-ау, ертең ұрпағының Горькийден тарағандар болып шығатынын”, - деп қамығын өкініш білдірген екен. Бұл сияқты аңғалдықпен өкінген қазақ әкелер әлі де баршылық. Осындай әкелер бүгін де ұлдары мен қыздарының атын Мэлс, Ким, Темиряз, Лаура, Эльмира, Дизентерия, Ганди, Индира, Ворошилов деп сарғытып келеді. Мысалы, осы жылдың (2002 ж.) маусым айының ортасында Тараз университетін Қордай ауданынан келіп, қазақ тілі мен әдебиетінен мемлекеттік емтихан тапсырған 45 білімгердің 15-інің есімі араб, парсы, грек, орыс және еуропалық халықтар есімімен аталатыны анықталды. Яғни, бұл - білімгерлердің 33 пайызы немесе үштен бірі деген сөз. Бұл Оңтүстік аймағындағы көрініс, ал Сарыарқа мен Шығысты, Батысты жайлаған қазақтардың арасында бұл құбылыс дендеп орын алғаны өтірік емес, шындық. Бұл Димекең айтқандай “Еліктеуден туған надандық”, немесе жат жұрттарға еліктеп құлдық ұрған психологиялық танымның айна қатесіз көрінісі емей не дерсің! Бір жағынан қарағанда мұнда тұрған не бар дейсің, дейтін қазақы салғырттықпен қарасақ та бұл мәселенің астарында терең саяси-әлеуметтік мән жататынын аңғара бермейміз. Жат жұрттықтың есімі қойылған адам сол жұрттың идеологиялық белгісін өмір бойы көтеріп, соның тірідей насихатшысына айналғанын сезбейді де. Яғни, құлдық психологияның біздің ой-санамызды қаншалықты меңдеп алғанына осыдан да байқауға болады. Ал, енді бізбен өмірде мидай араласқан славян халықтары ұлдары мен қыздарының бірде біреуіне қазақ не түрік халықтары атының қоймау себебінің астарында не жатыр? Немесе біздің әншілер, өнер қайраткерлері, тіпті, қарапайым ауыл өнерпаздарының өзі орыс, еуропа халықтарының әнін шырқап, көбірек айтқанын мақтан көреді. Мақұл-ақ, дейік. Ал, енді славян мен еуропа халықтарының әншілері не себепті не іште, не сыртта қазақ, түркі халықтарының тамаша ғажап әндерінің бірде бірін емге болса да айтпауының сыры неде? Бұл құбылыс та, тоқетерін айтқанда, біздің отаршылдықтың құлдық психологиясынан шыға алмауымызды, ал, олардың әлі де болса ұлы державалық сананың тұтқынында қалуынан басқа еш нәрсе де емес. Бұл кесапаттан шығудың бірден-бір жолы - ата-баба салты мен ұлттық дәстүріне қайта оралуда жатыр. Бүгінгі және ертеңгі саналы ұрпақ аға буын жіберген саяси-әлеуметтік, психологиялық қысымнан туындаған ағаттықты жыл өткен сайын саналы түрде тазалап, түркілік түп бастауымыздағы халықтық ата-баба дәстүріне оралса, Игі. Кісі аттарындағы осы психологиялық құлдық белгінің ресми бір көрінісі азаматтардың жеке төл құжатындағы алабажақ есім көріністері дер едік. Осы мәселе туралы 1990 жылы “Ана тілі” газетінің 22 наурыздағы тұңғыш санында жарияланған “Ов туралы” мақаладан соң, қоғамдық санадағы сілкініске байланысты төл құжаттарды ұлттық қалып түріне көшіре бастадық. Бұл жөнінде арнайы ереже түсініктер де жарияланып жатты. Бірақ осы мәселеде бірыңғай ұлттық белгіге қолымыз жете алмады. Бұл біздің ұлттық санамыздың мүлде төмендеп, бодандықтың құлдық психологиясынан босана алмай, соның шырмауында қалуымыздың айғағына айналғандай көрінді. Өйткені әлі күнге дейін кәріміз де, жасымыз да сол отаршылдар салған құлдық таңба “ов, ова, ин, инаның” белгісінен арыла алмай келеміз. Бұның ертеде құлдардың маңдайына басылған таңба тәрізді үстем ұлттың кіші ұлттардың ұлдары мен қыздарына салған рухани құлдық таңбасынан не айырмасы бар дейсің... Осы құбылыстың бір көрінісі ұлттық белгіге көштік деген төл құжатымыз халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан “Пәленше ұлы, түгенше қызы, пәленше келіні” деген дәстүрлі түрінен тайқып сан түрлі рулық, тектік немесе ар жағы шығыстық белгілермен шатысқан алабажақ шұбар жыланның түсіндей суық көрінетін түрлерден арыла алмайақ келеміз. Мақсат - бұл салада да халықтың дәстүрін берік ұстанып, төл құжатымыз да біркелкі ұлттық белгіні ұстануда жатыр. Мысалы, грузин, армян Балтық бойы халықтары сияқты біркелкі төл құжат үлгісін ұстансақ, жарастықты көрінер еді. Қорыта айтқанда қазақ топонимдері мен антропонимдері қазақ халқының ғасырлар қойнауында қалыптасқан дүниетанымының рухани болмысын келешек ұрпағына жеткізудің бірден-бір жолы екенін ұмытпайық! (Қысқартылып алынды). * * * Ия, мен білмейтін қарапайым, тал бойында иненің жасуыңдай да арамдық жоқ, ардақты аға Мекемтас осындай жан. Аға жайлы айта берсек таусылмас, ылайым таусылмасын...