Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 242–252 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (немересі)
Дәуренбай ұлы Ормантай Баукең 1969 жылдың көктем айында қатты сырқаттанып қалған болатын. Бұл сырқат біраз ай үйден шығармады. Сырқаттың беті бері қараған кезде ағаның үйіне келіпкетушілер де молайған. Сонда болса жалғыз қалған сәттерінде әңгімелесетін адам іздейтін. Ағаның осындай бір мәмірежай сағатына дөп келдім бе қайдам ол ағытыла әңгіме айтты, менен де соны күтті. --“Ұшқан ұяны” оқыған боларсың, -деді Баукең темекісін сораптай түсіп, - Оқысаң сол кітапта өзім жазған Дәуренбай атам, Ормантай көкемнің тағдырлары не болды? Ал, сенің әкең, менің құрдасым Мырзабай қандай істің басында жүр. Басқа да кітаптағы кейіпкерлерімнің тағдырлары не болды? “Біраз болды, олардан кол үзіп қалдым ғой. Ал, мен болсам солардан кейінгі ұрпақтары жайлы жазсам ба деймін. Оны әрине уақыт көрсетеді. Ал, айта бер білетіндеріңді, - деп Баукең креслоға шалқайып отырды да менен әңгіме күтті. Мен әкемнің трактор айдап жүргенін қысқаша айттым. -- Аға, Ормантай атамның тағдыры ұзақ әңгіме, босқа уақытыңызды аламын ба деп қорқамын. -- Әй, қара шалдың қара баласы, сен өйтіп білгірсінбе. Менде уақыт жетеді, білгенінді баянда,- деп талап етті Баукең. Мен атам жайлы айта бастадым... 1949 жыл. Қаңтар айы. Басталғанына үшінші күн болса да, қара боран басылар емес. Мыңбұлақтың етегінде отырған шағын ауылды боран жұтып қойғандай. Көршілер бір-біріне қатынамай, сабақ тоқтап қалған. Бастауға жете алмағандар есіктің алдындағы қарды ерітіп, қолдағы ұсақ малын сонымен суғарып, өздері де соны ауыз етіп отыр. Жуалының осынау қара бораны кейде апталап соғатын. Мына басталған қара боранның да сыңайы сондай. Әсіресе, түнге қарай қорқынышты-ақ. Жер үйдің кішкене терезелерін соққылаған жел уілдеп, қорқынышты әуен шығарады. Шишасы сынық май шамның әлсіз сәулесі үйге әзер жарық беріп тұр. Ортадағы дөңгелек темір үстіндегі тезектің шоғына жылынып біз отырмыз. Ойын баласы болсақ та, мұндай күндері үйде тыптыныш отырамыз. Осының алдында ғана ұннан жасалған быламық көжені ішіп алғамыз. Біз үшін бұдан дәмді ас жоқ еді-ау сонда?! Анам мен әжемнің (мен үшін аяулы да, асыл жандардың бүгінде екеуі де жоқ, дүниеден өтті) көңіл күйлері пәс. Оның себебі бар. “Орақ балға” колхозының жылқысын бағатын атам Ормантайдан боран басталғалы еш хабар жоқ. -- Өстіп жүріп, бір күні боранға ұшып өлмесе неғылсын. Ел басқа жұмыстың басында-ақ жүр ғой,- деп кейіді әжем Күлсінай. - Оның беті аулақ. Осындай сан боранды бастан өткерді ғой,- деп анам Ботакүл әжемді жұбатып жатыр. Бірақ өзінің даусында да діріл бар. -- Менікі жай сөз ғой. Үйренген жұмысы болған соң қалай тастасын. Бірақ пешенеме күтуден басқаны тағдыр жазбаған екен. Соған налимын. Жеті жыл өлі-тірісін білмей онда күттім. Енді міне мына ақ боранда не болды деп тағы күтіп отырмыз, -әжем үнсіз отырын қалды. -- Оныңыз рас... Бала жүрегім елең етті. Әжем атамды жеті жыл неге күтті екен? Атам бұл жылдары қайда болған? Өлі-тірісін неге білмедік? Бірақ әжемнен оның жайын сұраған жоқпын. Ашулы әжем бәрібір айтпайтын еді... Бесінші күн дегенде тентек боран сап басылды. Үрме қар шағын ауылды “жұтып” қойыпты. Тек мұржалардан шыққан қою қара түтін болмаса, мына жерде ауыл бары білінбейтіндей. Әдеттегідей бораннан соң аяз басталды. Шыңылтыр аяз бораннан кем емес. Сол күні қас қарая үйге атам кіріп келді. Аппақ сақалын мұз басқан. -- Алақай, атам келді, -деп қуанып қалдық. -- Айналайындар, мен де сендерді сағынып қалдым, -деп сырт киімін шешкен соң атам бізді құшағына алды. Құшағы қандай ыстық еді. Бәріміз кешкі асқа отырғанда әжем тағы бір әңгіменің ұшығын шығарды. -- Осындай боранда колхоздың малын аман алып қалдың деп біреу сенің маңдайыңнан сипар ма екен? -- Сипамаса қойсын. Мен сол сипау үшін еңбек етіп жүр ме екенмін. Калған өмірімді халқымның игілігіне жұмсасам болғаны. -- Сонау жылдары да осылай демеуші ме едің? Ауылға мұғалім әкеліп, үйіміздің жартысын бөліп беріп, қамқоршы болып жүргеніңді біреу ескерді ме? Итжеккеннен бір-ақ шықтың. Саған көрсеткен өкіметтің, халықтың рахметі сол болды. -- Халыққа, өкіметке тиіспе. Бізге қиянат жасағандар өкімет емес, халық емес. Бұны біліп қой. Олар әлі-ақ өз сыбағаларын алады. -- Алады, алады. Қанша азаматтар жоқ болды. Осыны да түсінбейсің? -- Әзір бұл әңгімені қозғамайық. Тарих бізсіз-ақ оларға үкім етер,- деп атам қара шайды сораптай түсті. Тағы белгісіз жай. Атам Итжеккенде неге болды? Әкемнен сұрап алатын ол да жоқ. Аудан орталығындағы МТС-те трактор жөндеуге қатысып жүр. Тек демалыс күні келіп кетеді. Осынау сұрақтың түйінін шешсем деген ой маза бермеді. Демалыс күні әкем үйге келгенде осы сұрақты қойдым. - Мұндай әңгіме біздің семьяда бұрын айтылған жоқ еді. Есіткен екенсің, еңді білгенің жөн. Бірақ мұны айқайлап айта беруге болмайды. Түсіндің бе? - Түсіндім. - Олай болса тыңда. Сенің атаң - Октябрь революциясынан кейін Совет өкіметін аяғынан қаз тұрғызуға белсене қатысқан жандардың бірі. Әсіресе, ауылда мектеп ашын, бала оқыту мәселесіне жан-тәнімен кірісті. Бірде сонау Қарақалпақ елінен мұғалім алып келіп, үйіміздің жартысын соған берді. Жылқы шаруашылығын өркендетуге де аз үлес қосқан жоқ. Ауылдағы сыйлы адамдардың бірі болған атаң көп ауыл қыдырмайтын. Сол кезде кейбір белсенділер бас косып боза, арақ ішетін. Атаң ондай жерге барған емес. Әрі ондайларды жек көретін. Тіпті біреу шақырмаса кісінің үйіне де бара бермейтін. Осы сыпайлығы, әділдігі атаңа бәле боп жабысқанын кейін білдік, -деді әкем әңгімесін жалғастырып. -- Ауданнан келген уәкілді дұрыс қарсы алмадың, сый-сияпат көрсетпедің, бірге ішіп-жемедің, сондықтан сен өкіметке қарсы адамсың деген жала жабылды. Уәкілді сыйламағаның -- әкіметті сыйламағаның депті. Бір күні үйге сол уәкіл тағы келді. Аты есімде жоқ. Ыңыранып көп отырды. Жан-жағына алақ-жұлақ қарап алды да, төрде ілулі тұрған түлкі терісіне қадалды. Атаң қаршыға, тазы ұстап, құсқа, түлкіге салатын. -- Түлкіні төрге іліп қою дегеніміз феодализмнен қалған дәстүр. Осы ісіңізден-ақ бай-манапты жақтайтыныңыз көрініп тұр, -деді ол атаңа қарап. -- Осының өзі контра ғой деймін, -деп жанындағы шикіл сары өкімет сымағымыз міңгір ете қалды. - Тауып айттың, контра. Айда кеттік, контраның үйінен шай ішуге болмайды. Бұл - қылмыс. Сол-сол-ақ екен бәрі әре түрегеліп сыртқа шықты. Атаң шыққан жоқ. -- Осы түлкінің терісін жаңағы уәкілге байлай салмадың ба, -деді әжең атаңа. - Бір бәле болып жабыспаса неғылсын? --Адамдық қасиеті болса, түлкі емес, ат мінгізуге болады. Ал, мынаған не деп байлаймын. Контраның үйінен ол түлкі терісін алмайды, -деп күлді атаң. - Әй, қайдам, қорқамын. Заманның өзі бұзылып тұр. -- Заман бұзылған жоқ, жаңағыдай адамдар бұзылып тұр. Бірақ, өмірді олармен өлшеуге болмайды. Жаңа заманды енді ешкім өзгерте алмайды. - Атаң осы сөздерді нығырлап айтты да сыртқа шығып кетті. Түлкінің терісі, уәкіл жайлы әңгіме ұмытыла бастаған. Атаң өз жұмысында жүрген. Содан бір Ұйықтап кеткен екенмін, шошып ояндым. Біздің үйдің тұсына машина келіп тоқтағандай болды. Ол кезде ауылға машина өте сирек келетін, адамдар атпен, арбамен жүретін. Бұл машина түн ішінде қайдан жүр? -- Маған келді-ай деймін, -деді атаң. Дауысында діріл бар. Сөйткенше үйге сау етіп, екі адам кіріп келді. -- Дәуренбаев Ормантай, сіз тұтқындалдыңыз, -деді НКВДның кимін киген қара сұр жігіт. -- Жазығым не? --Оны тиісті адамдар анықтайды. Бірақ олай аярланбаңыз. Біліп тұрсыз ғой не үшін тұтқындалатыныңызды. -- Біліп тұрмын. з/гртшуе -- Дұрысына енді көштің. Уақыт жоқ. Тез киініңіз. Осылай бір түнде атаңды қара машина келіп алып кетті. Бұдан әрі не болғанын атаңнан сұра,- деді әкем. Атамның әлі жазыла қоймаған жан жарасын тырнап ашу маған оңай соққан жоқ. Бірақ, шындықты білсем деген құштарлық ырқыма қоймады. Аязды түн еді. Атам мені қасына алып жатты да, әңгімесін бастап кетті. Оны жайдан-жай тыңдау қиын еді. - Өмірдің қатал бір заңы бар. Ол кейде ақты қара деп, қараны ақ деп, нақақтан-нақақ біреулерге күйе жағып, өзінің жүрегі қап-қара бола тұрып, ақпын деп сөйлегендердің заманы жүрін, тасы өрге домалайды,- деп бастады атам әңгімесін. - Ұғып ал мұны, балам. Біз Совет өкіметін орнатып, оған жан-тәнімізбен қызмет етіп жүргенде сол “өкіметке қарсы тұрды” деген жаламен айдалып кетеміз деп әсте ойлаған жоқпыз. Бірақ солай болды. 1937 жылдың күз айында үйден алып кеткен соң, түрмеге апарып жапты. Жан-жағы тас қабырға, алдында темір есік. Сықырлап ашылуының өзі қуаныш. Өйткені “Бұл қате болар. Босататын шығар. Жазығым жоқ ғой” деген үміт есік ашылған сайын жылт етеді. Алайда сол есіктің ашылуы қиын. Кішкентай темір есіктен тамақ, су береді. Неге екенін, алдымен төрт адам бірге жаттық. Ортамызда алпыстан асқан бір қарт болды. “Есегімді балағаттаймың деп опық жеп отырмын” дейді ол. Енді бірі - көзі ашық өлең сөзге жүйрік (есімі есте қалмапты, Манат болуы керек) жас жігіт. Үшіншісі -- мен қатарлы жігіт. Іші суланып, қамырланып тұратын қара нанның ортасынан нығыздап, әлгі қартқа құмалақ жасап бердік. Ол құмалағын жайып тастап, біздің көңілімізді жұбатады. Маған арнап әлгі Манат өлең шығарды. Сол өлеңі қаз-қалпында есімде қалыпты. Сен де ұғып ал. Ол мынау еді: Түсіп тұр құмалағың ашпас әліп, Жігіттен бақыт деген қашпас әлі. Үйіңде анаң сенің тосып отыр, Жаздайғы құрт пен майын қапқа салып. Теседі темір төсек жанбасыңды, Бұл сөзге білем, аға, нанбасыңды. Табалап талай жаман жүрген шығар, Дос түгіл хан сыйлаған хан басыңды.
Дәуренбай ұлы Ормантай (2/3-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 242–252 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (немересі)
-- Иә, аға, -дейтін ақын жігіт - ең қиыны осы. Пенде болған соң бізді білмейтіндер: “Оларға сол керек, Совет өкіметіне қарсы шығып нелері бар”-дейді ғой. Ақ-қара тексеріліп, әділет орнағанша біраз заман өтер. Бірақ түбі ақиқат жеңуі тиіс. Тиіс! Бәріміз де не үшін отырғанымызды білмейміз. Жауап алып жатқан жан жоқ. Бір айдан соң екі жігітті алып кетіп, қайтармады. Тас қапаста шал екеуіміз-ақ қалдық. -- Ата-ау,- деймін шалға, - сонда есегіңізді не деп балағаттадыңыз? -- Е, шырағым не деймін. Не мен өлмедім, не сен өлмедің -- дедім ғой. Мені де ату жазасына кескеннен кейін үкім бұзылып, он жылға кесіпті. Сібірдің түрмесінде, одан Новосибирск маңында, ағаш дайындауға әкеліп салды. Әрине, бізді мұнда адам орнына санамайды. “Сендердің құндарың бір сомға жетпейді” -деп күлетін бізді бақылап, жұмыс істетіп жүргендер. Бізді күзететін иттердің жағдай бізден әлдеқайда артық. Олар ет жейді. Ал біздің тамағымыз қара су мен қара нан. Аштыққа, Сібірдің қақаған аязы мен ауыр тұрмысқа шыдай алмаған талай боздақтар туған жерін, аналарының ыстық құшағын көре алмай көз жұмды. Оған жаны ауырып жатқан бір жан жоқ. Тек біздің қабырғамыз қайысып, жүрегіміз қан жылайды. Бірақ не істерсің? Мен бәріне шыдадым. Бірақ қақаған аяз өз дегенін істеді. Алтыншы жыл дегенде өкпеме суық тиді. Қызуым көтеріліп, қатты ауырдым. Оған да шыдадым. Өйткені өзіңе-өзің қайрат беріп, өмір үшін, жарық дүние үшін күреспесең, саған ешкім көмек бере алмайды. Жағдай солай. Жетінші жыл дегенде комиссия мені еңбекке жарамсыз деп тауып, елге қайтаруға шешім етті. Сөйтіп 1944 жылы елге оралдым.Мұнда да жағдай ауыр екен. Фашист деген қанды балақ ит етегімізге бәле боп жабысты. Аурумын деп қалай отырам, ел басына қауіп төніп тұрғанда. Колхоз жылқысын бағуды қолға алдым. Өйткені бұл кезде жылқы тұқымы нашарлап кетіпті. Армияға ат керек. Сондықтан оның тұқымын асылдандыру қажет. Міне, қазір атаңның осы іс үшін жарқұлағы жастыққа тимей жүр... Кейде тағдыр қаншама төмендетіп, бейшара халге жеткізем десе де, өзінің өмірге деген махаббатымен, қиындыққа қарсы тұра білетін қайсарлығымен, төзімділігімен тағдыр тәлкегіне мойынсұнбай кететін адамдар болады. Сондай жандардың бірі менің атам Ормантай еді. Өйткені, ол соншама жыл азапта жүрсе де өзінің еліне, халқына, Отанына деген сүйіспеншілігін жоғалтқан жоқ. -- Ия, атам көп жыл жүрген жоқ. Сол айдаудан алып қайтқан кеселі ақыры оны алып тынды, аға! Әңгімемді үнсіз тыңдаған Баукеңнің келбеті қатуланып, көкке атылатын қыран бүркіттей қомданып алған екен. Тағдыр деген осы да. Жақсылыққа жаны құмар, жаңалыққа да жаны құмар Ормантай көкемнің өмірі осылай болады деп кім ойлаған, -деді, Баукең бәсең дауыспен. -- Әй! -деді, кенет дауысын қатайтып: - Сен мұны жаз. Бүгін болмаса ертең олар ақталады. Сонда газетке бересің. Сенің атаңның басына қоятын құлпы тасың сол болмақ. Понятно! -- Түсіндім, аға! -- Ал, енді басқа ағайын-туыстар жайлы әңгімеле. Мен “Ұшқан ұядағы” білетін кейіпкерлерім жайлы біраз әңгімеледім. Баукең әрине керемет әңгімешіл, әрі өткен-кеткен ел тарихын көп білетін, буынды жерлерін дәл танып, оларға өз танымы, өз қатынасын айқын байқататын. Ел аузында, арғы төркіні халық санасында сақталған әдет-ғұрып, салт-сана, айтулы би-шешендер, өткен тарих, көне шежіре жайында шешіліп көп айтатын. Әсіресе, Баукең қазақ шежіресі, қазақтың өзіне тән көшпелі тұмысына сай қалыптасқан этнографиялық ерекшелігі жайлы терең әңгімелейтін. Сол кезде Баукеңнің қолында сақталған, біз мектепте оқымаған Ахмет, Міржақып, Мағжан, Жүсіпбек тағы басқа қазақ ақынжазушыларының кітаптарын көріп таңғалатын едім. Бір таңданарлығы Баукең осы насихаттауға болмайтын жазушықайраткерлер жайлы жылы-жылы әңгіме шертетін. Мамырдың аяқ шенінде Баукең өз қолымен жазған шежіре мен атамыз Момыштың қолымен жазылған шежірені қолыма ұстатты да, мұны ауылдың әр азаматы білуге тиіс екенін айтты. Бұл шежіренің көшірмесі еді. Сонда бірінші данасы Баукеңнің архивінде болды ғой деп ойладым. -- Мұның бірінші данасын ағаң Мекемтас Мырзахметовке бергенмін, -деді Баукең. Бұл менің әкемнен қалған жалғыз мұрам ғой. Оны жоғалтпауға Мекемтас маған тілхат берген. Ол міне, Сенім хат (доверенность). “Я, гвардии полковник, писатель, военный профессор Бауыржан Момыш-ұлы, для хранения в личном архиве передал канд. филологических наук, доценту Мырзахмету Мекемтасу следуюшие документы с моими автографами: І. Свяшенное Евангелие. Опб. 1905... ІІ. Сборник опуликованный арабской вязью (Ахмет, Мағжан, Жүсіпбек, Нысанбай т.б. кітаптары, М.М.)... ПІ. Шежіре родославная ветвь от Адама и Евы до Бауыржана Момыш-улы, составлены личной рукописью молла Момыша ЙИмашева,... 13. Шежіре (родославная схема составлена гвардии полковником Бауыржаном Момыш-улы)... 14. Справочные материалы о происхождении родословной собранные гвардии полковником Бауыржаном Момыш-улы. Получитель: М.Мырзахметов. Сдал: Бауыржан Момыш-улы. Осы сенім хаттың бірінші данасын Мырзахметке беріп, екінші данасын Баукең өзінде алып қалыпты. Талай шежіремен танысып жүрміз ғой. Бірақ, Момыш ағамыз бен Бауыржан ағамыз жазған шежіре өзгеше. Өйткені Баукең бұл шежірені қанды майдан ішінде жүргенде жаза бастаған. Мәселен шежіре, ондағы ата-бабаның түп-төркіні мең әр рудың өткен тарихи жолдарына терең талдау жасалған. Әсіресе, Құлый- Шілменбеттің ру тарихына терең талдау жасалған. Баукеңнің жазуы өшуге таяған, оқуға қиын бұл қолжазбасы ұзақ көлемдегі нәрсе. Мұнда Құлый- Шілменбеттің рулық таңбасы мен ұсақ малға салынатын ені, оның пайда болу тарихы ел аузында айтылып келген деректер бойынша баяндалады. Не себепті жолы үлкен болса да Шілменбет руы алдымен айтылмай, керісінше жолы кіші Құлый руы алға қойылып “Құлый Шілменбет” деп аталудың тарихын, себебін ашып береді. Яғни қазіргі көзі тірі ұрпақ мүлде ұмытқан осы рудың таңбасы мен енін және Қоқан хандығымен ұлы жер қазақтарының байланысынан да мол деректер көзін береді. Баукең генштабтың арнаулы академиясында оқып жүріп те, кейін әскери академияда ұстаздық жолында жүрген кезде де шежірені зерттеумен, деректер көзін жинаумен шұғылданып, бала кезде әкесі айтқан әңгіме-аңыздар төркініне көз жіберін, әрі әкесі жазып қалдырған шежіре тізбесіне де қатты назар аударады. Ағамыз Әбділданың елдегі көкірегі шежіре қарттардың айтуынан жазып алған хаттарындағы деректер көзіне де сүйенеді. Мысалы, Әбділданың Баукең атына жазылған хатындағы: “.Көке, осы хаттың ішінде Өтеулі және Батырбек аталардың тұқымдары туралы мағлұматтарды жіберіп отырмын. Бұлардың таралуын Ошақбайдан басқа ауылда ешкім білмейді, сол кісіден деректеп жүрін алдым. Маутаннан да мағлұматтарын жазып алған едім, бірақ оны әзір салмай отырмын. Сол жазып алғанымды және бір-екі қарияға (білетін) тексертіп, анықтап, толықтаған соң жіберемін. Енді Бурныйдамын, демек көбірек мүмкіндігім де болар. Өреке мен Түктібайлардан мағлұматтарын толықтап алуға болады. Бір қолым тиіп мүмкіндігім болса, Түлкібастағы Сырымбеттен Пошақай деген қария бар екен, соған жолықпақпын. Ол кісі жалғыз Құлыйдың балалары емес, онан да арғыларын өте жақсы біледі екен. Биыл күзде Сағынбек, Пәшен, Ошақбай т.б. қариялар Пошақаймен кездесіпті. Осылар айтып отыр Пошақайдың білетіндігін... Сәлеммен ініңіз Абдулла-рахман. 29.Х1.54 ж.,” деген хаттағы дерек-мағлұматтарда кәп нәрсенің сырлары аңғарылып тұр. Құлыйдан таралатын Түктібай, Маутан, Өреке, Сырымбет руларының шежіре тарихымен қызығып, сұратып отырған Баукенді көреміз. Қазіргі Түлкібас ауданындағы “Екінші Түлкібас” колхозындағы Құлыйдың Сырымбетінен шыққан шежіре қарт Пошақай (Пошқай) мен Баукеңмен жақын аталас туысы Ошақбайлар жайдан-жай аталып отырмаған сияқты. Өйткені Баукеңнің 1943 жылы қаңтар айында жазылған хатында: “Өткен жылы декабрь айының аяғында Жуалы ауданындағы Ошақбай, Қыстаубай деген орта жасқа келген колхозшылар әңгіменің аяғында:
Дәуренбай ұлы Ормантай (3/3-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 242–252 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (немересі)
“Шырағым, біз уәкілдер мен оқымысты балалардың сөзіне түсінбейміз... тіліміз не болып бара жатыр”,-деді, деп Ошақбайды тілге алуы, қазақ тілінің тағдырына жаны ауырған аяулы қарияны куәге тарта сөйлеуінде көп сыр жатыр. Баукең Ошақбай қарияға жайдан-жай сілтеме жасап отырған жоқ, ол кісі Баукеңмен әңгіме үстінде ел аузындағы көптеген аңыз әңгіме, ел әңгімесі, ата-баба шежіресі жайында мол ұғымдеректер берген тәрізді. Мұның үстіне Баукеңмен болған көп әңгіме-дүкен құрған кездің көбінде Ошақбай ақсақалға Баукең үнемі оралып соғып, ол жөніндегі естеліктерін үнемі айтып отыратын. Бұнысынан әйтеуір Баукеңнің Ошақбай ақсақалға ықыласы мықтап ауғанын сезуші едім. Өткендегі атабабларының көне тарихымен, шежіре аңыздарымен қызыққан Баукеңнің өзі де шежіре жазып, әкесінің дәстүрін жалғастыруды мақұл табады. Өйткені әңгіме үстінде үнемі ата тек таратуды, жазылатын шежірені негізінен бүгінгі ұрпақ буынынан бастап, өткендегі ата-бабаларға қарай қуалай тарату арқылы көне тарих қойнауына бойлай отырып, тарихи шындықты бажайласа болады деп отырушы еді. “Жеті атасын білмеген жетімдіктің белгісі” деген мақалға айрықша мән беретұғын. Өзінің бала-немерелеріне, тіпті бізге дейін Дулатқа дейінгі аталарымыздың тізімін жазып беріп, жатқа алуды ескертіп отыратын. Енді ойланып қарасам, орыстар арасында айтылатын “Иван безродный” дегені сияқты кейбір тексіз қазақ бола бастағандарды көріп, рухани мәңгүрттіктен сақтандырған ескертуі ме деп шамалаймыз. Баукең өз әңгімесінде бұл шежірелердің басын қан майданда жүріп, аттың жолында, түйенің қомында дегендей окоптың қалқасында тізесін орындық етіп, сәт тыныштық орнай қалса, қағазға асығыс түсіріп отырғанын айтып отырушы еді. Осы күні Баукең үйіне қонақтар аз келді ме, мен ағамен әдемі бір әңгімелесуіме мүмкіндік алдым. Баукең қайта-қайта әңгіме тақырыбын ауылға, ондағы “Ұшқан ұядағы” кейіпкерлерінің бүгінгі әмірлері, тағдырлары жайына ауыстыра берді. Өзі “Енді ойлап отырсам Орманқұл сөзсіз композитор болуы керек. Ол нота түгіл хатта танымаған. Ол кедейліктің зардабынан жалғыз еді, саяқ еді. Қолы қысқалықтан қорынып, оның ұстазы да, оның ізін қуған шәкірттері де болған емес. Оның шығармалары өзіңен келіп, өзімен бірге кетті ғой, әттең.. деп “Ұшқан ұяда” жазатын Ормантай атамның інісі Орманқұл жайын сұрады. Мен атамнан Бекқұлы атты ұл, Тұрсынкүл есімді қыз бар екенін, олардың ұл-қыз өсіріп отырғандығы жөнінде, бір жиеніміздің әуесқой сазгер екендігін айттым. -- Орманқұл көкемнің домбырасын ұстаған жан бар екен ғой,- деп Баукең оған сүйсініп қалды... Қоштасарда Баукең: Әлгі айтқанымды жадыңнан шығарып жіберме! Ормантай көкем жайлы жаз. Понятно! -деді. -- Түсіндім, аға, міндетті түрде жазамын - деп уәде еттім... жжж Байғазы Орманалиев. Ұлы Отан соғысының ардагері. Ұзақ жылдар колхоз шаруашылығында еңбек етті. Әбдірәсіл Байтоков. Ұлы Отан соғысының ардагері. Ұзақ жылдар колхоз шаруашылығында механизатор болып еңбек етті. “Еңбек Қызыл Ту” орденінің кавалері. Байғазы Есдаулетов. Ұлы Отан соғысының ардагері. Колхоз шаруашылығын көтеруге өз үлесін аянбай қосты. Өмірінің соңына дейін жастарды имандылыққа тәрбиелеуде көп күш салды. Ауыл имамы болды. Орымбаев Рахым. “Орақ-Балға” ауылында дүниеге келген. Білімді азамат өзінің бар саналы өмірін жас ұрпаққа сапалы білім, саналы тәрбие беруге арнады. Ол еңбек жолын қарапайым ұстаздықтан бастап, мектеп директоры қызметіне көтерілді. Ол қай мектепте еңбек етпесін өзінің жарқын қолтаңбасын қалдырды. Коллектив ортасында аса сыйлы қадірлі болды. Өте қарапайым, бала мінезді кісі еді. Үлкен-кіші демей әңгімелесіп жүре беретін. Осы қасиетін сыйлады ма Баукең, Бауыржан Момышұлы оны өте жақсы көретін. Ауылға келсе жанынан жібермейтін, еркелетіп отырушы еді... Бақытжан Момышұлы. Туған халқының мерейі үшін тұла бойындағы өнер-дарыны мен қайрат-жігерін ірікпей жұмсаған адамды халық ұлым деп үлкен жүрегінің мерейіне бөлейді, азаматым деп аялайды. Дана халық оның алдында баладай кішірейіп, ел ағасы деген атағына үлкен басын еңкейте иеді. Өзінің ары мен абыройын, намысы мен беделін қоса түйіп, аманат етеді.