Дулат

Дулат баба қай дәуірде өмір сүрген? Дулат атауы мен тарихы жайында  Тарих – тамаша тәмсіл, тірі тағылым, өткеннің ісін өшірмейді. Қанша уақыт озса да дерек дәйектейді. Әрбір ұлттың қалыптасу тарихы мен оны құрайтын рулардың шежіресінің тарих біліміне қосар үлесі, әлеуметтік-саяси қарым-қатынастардың ғылыми тұрғыдан берері мол. Ұлт пен рудың шежіресі – даңғаза, даңғой, құр мақтаныштың құралы емес, өзіне сенімді, аяғын нық басатын, қайдан келіп, қайда бара жатқанын білетін ұрпақ тәрбиелеудің құралы. Тарихшы-ғалым Мақсат Алпысбес «Қазақтың дәстүрлі қоғамдық санасында тарихи білім – өзінің ата-тегі, ата-бабалары, ру-тайпаның қалыптасуы мен ру ішінен шыққан әйгілі адамдар және олардың тәлімді іс-әрекеттері туралы жиналып сақталған біліммен тығыз байланысты. Генеологиялық білім жүйесі көшпелілердің дәстүрлі қоғамдық санасының іргетасы, ең негізгі білімді реттейтін ментальдік құралы» — деп атайды. Жоғарыдағы тұжырымды ғалым, этнограф Ақселеу Сейдімбектің пікірі де нықтай түседі: «Шежірешілдік көшпелі қоғамдағы əрбір қазақ үшін теңізшінің қолындағы компас сияқты қажеттілік болған». Шынында, шежіре тәрбие құралы. Тамырын тереңге тартқан ағаштың көкке бойын тіктеп, жапырағы жайқалған зәулім ағашқа айналатыны іспетті шежіресін білген, қайдан бастау алып, кімдерден жалғасын тапқанын танып өскен ұрпақ болашақта адаспасы анық. Қазақ халқының тарихы, оның негізін салушы әрбір рудың тарихы өзіндік бір зерттеуді қажет ететін, сарқылмайтын тақырып десек қате айтқандық емес. Жекелеген әулеттен рудың өткені қозғалып, тарихы зерттелсе, осы рулардың өткенінен – қазақ деген ұлы халықтың тарихы жазылатынын баршамыз жақсы білеміз. Дала – біздің бағзы тарихымыздың бастауы, бүгінгі жылнамамыздың жалғасы. Дала – біздің баба тарих, бастау көзіміз! Ұлы Дала қаншалықты кең, дархан болса, тарихымыз да соншалықты ауқымды, сан қатпарлы. Адамзат тарихының тамыры сонау ғасырларға кетеді. Оны шамамен болжаудың бастауын табудың өзі қиынға соғады. Адам баласы дүниеге келгенінің мақсаты мен міндетін саналы түрде түсіне бастаған уақыттан бері өркениеттер дәуірі басталады. Жер бетінде адамдардың саны артқан сайын олар аймақта түрлі тайпалық одақтар мен алғашқы мемлекеттік бірлестіктер құра бастады. Бұл жағдай – қажеттіліктен туған шешім әрі өркениеттің жемісі еді. Тарихқа көз жүгіртсек, бірін-бірі алмастырған бірнеше өркениеттерді көреміз. Олардың барлығының мерзімі алты мың жылды құрайды. Осы уақыт ішінде саналы адамның тарихи жадында сақталған соғыстар мен мемлекеттердің құрылуы, империялардың пайда болуы мен ыдырауы, жаңа халықтардың тарих сахнасына шығуы мен мүлде жойылып кетуі секілді ұлы оқиғалардың бәрі бүгінімізді түсіну үшін, болашағымыздың бағытын бағамдау үшін ауадай қажет, тарихтың өзіндей қымбат, туған жердей қастерлі. Әлемді мекендеген адам баласы XXI ғасырдың басында қай бағытта дамиды? Біздің заманның адамы өзі өмір сүріп жатқан дәуірдің тарихын кейінгі ұрпаққа қалай жазғызады? Осы секілді қиын сұрақтардың тереңіне жету үшін әрқайсымыз тағы да өзіміздің тегімізді түсініп, содан тағылым алуға әрекет жасауға тиістіміз. Өйткені ықылым заманнан бері ең ұлы ұстаз – тарих болғандығын ғұламалардың бәрі мойындап келген. Тарихтың сабағы болашақтың жарқын кепілі. Рухты ұрпақ жетілдіріп, өзіндік ерекшелігі мен дүниетанымын, жоғары адами қасиеттері мен тұлғаның жан-жақтылығын дамытуда қазақ ұлттық мектебі бірнеше құралға сүйенген. Олар сенім, салт-дәстүр, шежіре. Жаһандану кезеңінде ұлт ретінде ерекшелігімізді сақтап қалудың, әр қайсысы өз алдына бір тұлға боларлық ұрпақ тәрбиелеудің бірден-бір жолы осы ұлттық тәрбие мектебін қайта жандандыру. Қазақ әуел бастан-ақ ру-тайпалар мен ұлыстар бірлестігінен құралған халық. Қазақ халқының шыққан тегі, түпкі негізі «Бөрі басы» ұранды көк түріктерден де әріде, ежелгі дәуірлерде жатыр. Сонау қадым замандардан бері көшпелі, жартылай отырықшылықпен күн-көріс қамын жасап ғұмыр кешкен бабаларымыз өздерінің қай тектің нәсілзаты екендігін кейінгі ұрпақ буындарына баяндап, шежірелеп айтып келген. Осындай асыл дәстүр өзіндік салт-санасы мен жол-жоралғылары ұқсас, шыққан түп-тегі бір көшпелілердің арасында берік қалыптасқан болатын. Қазақты құраған ежелгі тайпалар қатарында әйгілі Дулат тайпасының өзіндік орны, күрделі тарихы және қайталанбас қым-қуыт тағдыры тарихшыларға біршама жақсы мәлім. Олар туралы аз жазылмаған. Дулаттар б.з.д. ІІ ғасырдан бастап, IV ғасыр аралығында өмір сүрген айбынды Үйсін мемлекетінің құрамында белді тайпа болып, түркі халықтары тарихында айрықша орын алған көне қауым. Ғылымда Дулат сөзінің этимологиясы хақында әртүрлі пікір бар. Дулаттардың тарихы ежелгі сақтардан, оның ішінде кейбір еуропалық жазбаларда «Исседон» атанған Үйсіндердің Юсбань атанған Түркістанның шығысындағы мемлекеттік, этникалық құрылымның тарихи мекендерінен бастау алатыны белгілі. Қазіргі Дулаттардың атамекені байырғы Дулулардың қоныс жайлауларымен бірдей сабақтасып жатыр. Бұл негізінен Жетісу өлкесін, Шу, Талас өңірлерін қамтыған ырысты да берекелі аймақ. Дулаттар тарихы бірнеше кезеңдерден және тарихи сатылардан тұрады. Алғашқы кезең б.з.д. ІІ мың жылының соңғы ғасырларынан бастау алып, б.з.д. VI-V ғ.ғ. дейін созылатын сақтар бірлестігіндегі өмірді қамтиды. Дулаттар тарихының екінші кезеңі Үйсіндер тарихымен тікелей байланысты. Ол б.з.д. ІV-III ғғ. бастау алып, біздің заманымыздың алғашқы IVғ. дейін созылатын тарих. Бұл кезеңде дулаттар тарихи жазбаларда айтылғандай, Үйсін одағының құрамында Іле бойына қоныстанып, батысқа көшкен ғұндармен араласып, жаңа этникалық қауымдастық түзеді. Бұл туралы ежелгі Болгар-Чуваш халықтарының Чебоксары қаласында 2006 жылы жарық көрген ата-бабаларының естелігінен құралған «Атилла және Кримкилте» атты эпосының кіріспесінің 5 бетінде мынадай деректерді кездестіруге болады: «Чуваш-ежелгі халық. Чуваш халқының тарихы өз тамырлары терең, ежелгі дәуірге кетеді. Біз Ежелгі Мысырда, тау Эламы аумағында және Месопотамияда біздің алыс бабаларымыз өз іздерін қалдырғанын білеміз. Алтай мен қазіргі Солтүстік Қытай аумағында олар ғұндар империясы деп аталатын күшті және бай мемлекет құрды. Содан кейін ғұндар Закат деп аталатын өзенге, батысқа қарай жылжыған. Өз қатарларынан жеңілмейтін жауынгер және қолбасшы Аттиланы патша тағайындаған. Оның өлімінен кейін Солтүстік Кавказ және Азов теңізі маңындағы кең жазықтарына оралып, бүкіл әлемге Болгария атымен белгілі болды. Көп ұзамай мұнда Дуло туған. Урхан осы руының ең жігерлі өкілдерінің бірі, өз туының астына барлық Болгар тайпаларын жинай бастайды. Ал оның көреген және дана немересі Кубрат әлемдік тарихқа Ұлы Болгария деп енген күшті және үлкен мемлекет құрады». Ресей ғалымдары Н.А.Аристов, Г.Е.Грумм-Гржимайло, З.З.Мифтахов, қытай ғалымы, қазақ Нығмет Мыңжан және басқалары Дуло мен Дулат тайпалардың бір руының атаулары деп санайды. Бұған тек ортағасырлық және қазіргі жазба дереккөздері ғана емес, олардың едентальді тамғалары да көрсетіледі. Батысқа қарай ғұндармен қатар құрамында сіргелі тайпасы бар үйсіндердің аттанғанын төмендегі деректер арқылы білуімізге болады. Этнограф-ғалым Хәлел Арғынбаев қағаз бетіне түсірген мәтінде ұлы жүздің сіргелі руының шығу тарихы жайлы деректердегі Айсыл бидің баласына хан қызын беремін деп бастапқыда келіскені, кейін уәдесін бұзғаны, батыр жігіттің хан қызын ұрлап әкеткені, бұған хан жазалаушылар жіберіп әскери қақтығыстар болғаны баяндалады. 1969 жылы басылған «Ногай халк йырлары» атты жинақтың құрастырушылары «Айсылдың ұлы Амет батыр» деген жырда баяндалған оқиғалар Алтын Орда ханы Жәнібектің кезінде орын алған деп ашық жазады. Назар аударарлық жайт, ноғайдың осы жырының атақты В.В. Радловтың 1896 жылы жариялаған нұсқасында Жәнібек ханның Бердібек атты ұлының болуы. Ноғайлар қанша ғасыр өтсе де Айсыл бидің тегін ұмытпаған. Бұған айғақ ретінде ХІХ ғасыр аяғына жататын «Обращение кумыкских ногайцев» атты тарихи құжаттағы мына ақпарды алға тартуға болады: «А вот имена известных нам, ногайцам наших предков … В Капчугае жил уйсюнь Амет батыр, сын Айсула». Ойсылды түп атамыз деп санайтын қазақ сіргелілері өзін үйсінге жатқызғаны жөнінде орыс деректерінде көрініс тапқан. XVIII ғасырдың аяғында Түркістан жерінен өткен Д.Телятников: «Сиргели юсунские» деп жазса, ХІХ ғасырдың басында сіргелілерге кезіккен Ф.Назаров оларды «Юсун-Сыргалинская волость» деп атайды. Демек бұдан шығатын қорытынды жоғарыдағы деректер дулат пен сіргелі руларының өкілдері батыс елдерін жаулап алу жорықтарына белсенділік танытқандарын айғақтай түседі. Себебі, бізге тарихтан белгілі Ноғай хандығы біздің еліміздің батысымен шекаралас өңірде құрылып, өз дәуіріндегі қуатты мемлекеттің бірі болған. 2019 жылдың маусым-тамыз айларында менің моральдық қолдауымның «Бәйдібек баба» республикалық қорының атынан және «Ақ Тулы Сіргелі Жабай батыр» республикалық қорының президенті, меценат Талғат Айтбаевтың қаржылық қамтамасыз етуінің арқасында ғалым, шежіреші, тарихшы Әбдіқадыр Дәуітбеков Чувашия, Карачаево-Черкесия және Ставрополь өлкесінің Кабардино-Балкария жәдігерлері мен ғылыми әдебиеттерінің тарихи нысандарын зерттеуге қатысуға атсалысты. Қарашай-Черкесия ұлттық тарихи-өлкетану мұражайында (Черкеск қ.) Солтүстік Кавказдың бірқатар халықтарының тамғалары бар альбом ішінде сіргелі тайпалары да бар болып шықты. Дағыстаннан келген Серкели руының ноғай тамғасы Сіргелінің қазақ тайпасының тамғасымен бірдей. Тамғаның суреті ғана емес, тамға мен рудың атауы. Демек, қазақ сіргелілерінің Дағыстандағы туыстары бар. Бұл тарихи деректер дулат, сіргелі тайпаларының кешегі Алтын Орда хандығы тұсында, тіпті одан да ертеректегі мемлекеттердің құрамында жаужүректілігімен танылып, батыс елдерін жаулап алу жұмыстарына белсене қатысқандығын растай отырып, сол жердегі жергілікті халықтың арасында сіңісіп кетуі мүмкін деген болжамды да туғызары анық. Дулаттарды іздестіргенде Үйсін тарихын кеңінен қарастыруға мәжбүр боламыз. Өйткені, ежелгі Қытай деректерінде Дулат бірлестігін негіздеген Дулының Үйсін күнбиі Елжау бидің баласы болып табылатындығы туралы деректер бар. Осы мәліметтерге сүйенген Нығымет Мыңжанұлы былай деп жазған болатын: «Үйсін күнбиі Елжау бидің он ұлы болған. Олардың ішінде Дулы деген ұлы қабілетті де, қайратты, соғыс өнеріне шебер қолбасы еді. Ол он мың атты әскермен өз алдына ауаша тұратын. Күнбидің тақ мұрагері қайтыс болып кетіп, оның Жөнші би деген баласы жетім қалады. Күнбидің тақ мұрагері қайтыс боларда, әкесі Елжау биге: Жөнші биді тақ мұрагері етіп бекітуді өтінеді. Елжау би бұл өтінішке разылық білдіріп, Жөнші биді тақ мұрагері етіп бекітеді. Тақ мұрагері бола алмағанына наразы болған Дулы Жөнші биді өлтіруге сұқтанады. Бұл жағдайды байқаған күнби Елжау би Дулының өлтіріп тастауынан қауіптеніп, он мың әскермен Жөнші биді бөлек қояды. Елжау би он мың әскермен өзін қорғап ортада тұрады. Сонымен Үйсін елі өзі ішінен үш ұлысқа бөлінеді, бірақ барлығы Күнбиге бағынады. (Н. Мыңжанұлы, Үйсін туралы жалпы шолу. /Ежелгі Үйсін елі. Үрімжі, 2005, 17-б.) Бұл мәліметтен байқайтынымыз, Дулы басқарған тайпалық бірлестік Үйсін одағының ішінде о бастан – ақ автономиялық түрде өмір сүрген. Яғни қазақтың белді бір тайпасына аты таңылған Дулат (Дулы) бабаның сонау ғасырлар бедерінде ғұмыр кешкенін мойындауға тиіспіз. Оны Н.Мыңжанның мына хронологиялық мәліметі де негіздей түседі. Алғашқы Күнбилер әулеті: 1. Нәнді би (б.з.д. 177 жылдан бұрын) 2. Нәнді бидің баласы Елжау би (б.з.д. 177-б.з.д. 104 жылдар шамасы) 3. Елжау биден Дулы (яғни Дулат баба) 4. Дулының (Дулат) баласы Оңғай би (б.з.д. 93-б.з.д. 60 жылдар) Түркі тарихында тайпа көсемдерінің, билеушілерінің атымен аталып кеткен халықтар мен рулар жиі кездеседі. Қазақ ру-тайпаларының шығу тарихын терең зерттеген Н.А.Аристов Дулаттардың атауы Алтайдағы түркі ру-тайпалары тәрізді өзендердің атымен байланысты деп жеткізеді. Оның айтуынша Дулаттар атауы осындағы Чарыш өзенінің солтүстік тармағы болып табылатын Тулат өзенінің атынан шыққан. Дулат атына мән бергенде, мынаған да назар аудару керек. Үйсін елінің билік жүйесінде Дулы мемлекеттік билеу жүйесінде ең жоғарғы билеуші Күнбиден кейінгі мансап болды. Қытай деректерінде бұл туралы былай деп жазылған. «Дулы-Хән патшалығының бас уәзірі дәрежелес лауазым. Үйсін елінің әкімшілік бастығы, бұл лауазымға бір адам тағайындалды». (Ежелгі үйсін елі – 30 б. ) Бұл деректерден байқап отырғанымыз, кезінде үйсіндерді билеушілер арасында Елжаудан тараған Дулының ұрпақтары тұр, яғни Дулы (Дулат) деген кісінің Үйсін мемлекеті құрамындағы билеушілер әулетінің қатарына жатқаны күдік тудырмайды. Дулы (Дулат) әулетінен шыққан байырғы күнбилердің ұрпақтары екінші қатардағы билеушілер ретінде Батыс түрік жерінде өздерінің тайпалық одағын құрды. Түріктердің Дулы (Дулат) аталуы кейініректе Батыс Түрік қағанатын негіздеген ру-тайпалардың бұл атауды өздерінің ортақ есімі ретінде жатсынбай қабылдауларына алып келді деп ойлаймыз. Оның үстіне Іле бойына көшіп келген үйсіндердің бір бөлігі, Елжау бидің немересі Дулыдан тараған ұрпаққа бағынып үйренген еді. Бұдан байқайтынымыз, Дулы атанған тайпалар конфедерациясы бұл атауды ортақ емес ретінде қабылдап, өздерін Дулылармыз (Дулаттармыз — М.Ү.) деп атай бастайды. Дулылардың бұл кездегі үстемдікке ие болуы туралы Н.Мыңжанұлы былай деп жазғанын тағы да еске саламыз. «Заманымыздың VI-VII ғасырынан бастап бұрынғы Үйсін ордасына бағынған Дулат тайпасы осы одақта үстем орынға шығып, бұл одақ дулаттар, яғни бес тайпалы дулылар деген жаңа атпен аталды.» Белгілі ғалым С. Аманжолов өзінің зерттеулерінде «Ежелгі дәуірде Дулаттар үйсіндер және қаңлылар тәрізді дербес өмір кешті, олар да аса қуатты тайпалық патшалық (хандық) болған» — деп тұжырымдайды. Белгілі орыс шығыстанушысы Н.Аристов Дулу тайпасы біздің дәуірімізге дейін өмір сүрген, өйткені оның бір құрамы біздің дәуіріміздің II ғасырында ғұндармен бірге Қытайдан шығып, Қазақ даласын басып өтіп, батысқа қарай қозғалды деп есептейді. Дулу тайпасының көсемдері Дунайдың арғы бетінде Болгар патшалығын құруға септігін тигізеді. Одан әрі Н. Аристов біздің дәуіріміздің V ғасырында Батыс Монғолия, Қазақстан, Алтай мен Тянь-Шань аралығында қалған Дулудың бөлігі қытай деректерінде Тулу атымен белгілі дейді. VII ғасырда көшпелілердің Батыс түрік ханына бағынатын бұл өлкедегі бес аймақ Дулу аймағы деп аталып, түрік тайпаларының арасында алдымен ауызға алынады (Аристов Н.А., Заметки об этниеском составе тюркских племен и народности, «Живая старина» вып. ІІІ, СПБ.). Дулулар VI ғасырда құрылған түркі қағанаты кезінде елеулі істер атқарған. 582 жылы өз ішінде Шығыс және Батыс қағанаты болып екіге бөлінген түркілердің батыс тобында болған Дулаттар әйгілі «он оқ будуы» (он жебе) халқының қақ жарымын ұстаған. Бұл қағанат «бес нушиби», «бес Дулу» одақтарынан тұрған. Орхон жазуларында конфедерацияға кірген тайпалар «он-оқ» деген жалпы атауға біріктірілген, ол он тайпаны білдіреді, бесеуі Дулу (дулаттар) деп аталса, бесеуі Нушиби. Тайпалар бірлестігінің аралығындағы шекарада Шу өзені болды. Дулу тайпалары шығыстық деп аталады да, Іле, Шу өзендері арасындағы кеңістікті алып жатты. Бұл орайда мынадай жай қызықты болып көрінеді: «Қытайлар VII ғасырда Тянь-Шань мен Алтай арасын мекендеген рулар: чу-юе, чу-ми, чу-мигунь, чу-бань және басқалардың атын сақтап қалды. Бәлкім, бұл Шу тобын айрықша Дулу негізінде Юсбани тұрғындары құрайтын шығар. Қалай болғанда да, олар шу-мигунь, шұныш-шубань болып кездесетін Дулу аймағына енді. Бұл атаудан Дулаттың қазіргі Жаныс руын білуге болады, ал чу-бунь қазақтар қатты қастерлейтін аталар: Албан мен Суандар Шу руынан шығып, бәлкім, Дулу аймағы құрамында чу-баиь болып өрістеген болар». А.Бернштам V ғасырда Жетісуда билік құрған ру Жетісуға біздің дәуіріміздегі І ғасырда келген солтүстік ғұндардың ұрпағы Юлбан болды деп жазды. Бұл ру (юлбан) біздің дәуіріміздегі VI ғасырда «Чубань» этнонимімен Дулу қауымдастығына енген болатын (А.Н.Бернштам. Избранные труды…1997. Т.І.). Қазан университетінің профессоры, шығыстанушы Н. Катанов та VIII ғасырда Оңтүстік Монғолия мен Тарбағатайды мекендеген дулаттар қазіргі дулаттардың ата-бабасы болып есептеледі деп тұжырымдайды (Катанов Н.Ф. Восточная библиография Деятель (журнал). 1896–1904.). Қытай деректеріне сүйенген В. Востров та осы пікірді қолдайды. Академик Л.Н.Гумилевтің сөзімен айтсақ: «ат үстінде шебер соғысатын ежелгі хұндардың жауынгерлік машығын мұралаған Дулулар қағанатта беделі зор үстем тайпа одағы болды» (Л. Гумилев. Көне түріктер. Алматы, 1994, 157-бет). Дулаттар бөрілі байрақ көтеріп, жаумен сансыз рет күрескен ержүрек ел болды. Дулулар (Дулаттар) Батыс Түрік қанатының билігін ешкімге бермеді. Қазыбек бек Тауасарұлының «Түп-тұқианнан өзіме шейін» деген кітабында «Елсау бидің 23 баласы болған, соның оны тіреп тұрған. Үлкені Нулы, одан кейінгісі Дулы. Атамыз Нулы әкесі Елсау ұсынған көрші елдегі таққа отырмай, інісі Дулыға ұсынған. Жастай жиырма екі жасында бұл дүниеден өтіпті. Оны ардақтап үш Қарашқа қойған», — деп баянат етеді. «Жужандарға қарсы Үрбі одағын құрған тауарихқа мәлім Естем қаған Дулының тұқымынан болатын» — дейді Қызыбек. Бұл Батыс Түрік қағанатының қағаны Естеми (Істеми) екенін осыдан білеміз. (Қазыбек бек Тауасарұлы. Түп-тұқианнан өзіме шейін). Сөз болып отырған Нулы мен Дулы аталарымыздың өмір сүрген уақыты христиан жыл санауынан 200-300 жылдай бұрын. Қазыбек бектің жазғандарына ден қойсақ, қытай жылнамаларымен сабақтас үндестікте екенін аңғарамыз. Бұрынғы ақсақалдар айтатын шежіреде де, кейінгі басқа шежірелерде де Ақ және Жан бабаларымыз туралы дерек тура осы кітаптағыдай айтылар еді. Ақ бабамыздың атын тамғасымен «Абақ таңбалы» деп — Абақ аталған. Жан бабамыздың таңбасы тарақ болғандықтан — Тарақ деп аталған. Ұлы жүз шежіресі бойынша Төбейден Майқы, одан Бақтияр, одан Үйсін. Үйсіннен Абақ пен Тарақ. Абақтан Қараша би, одан Бәйдібек, Бәйдібектен Жарықшақ, одан Албан, Суан, Дулат. Ұлық баба ер Бәйдібектің немересі Дулаттан – Сиқым, Ботбай, Шымыр және Жаныс өрбіген. Дулаттардың жауынгерлік ата ұраны Бақтияр. Таңбасы дөңгелек, яғни Күн болған. Халықтық шежіре мен қытай деректері, сонымен қатар Қазыбек бектің мәліметтері бірін-бірі толықтырып отырғанын аңдауға болады. Бұл дегеніміз қазіргі Дулаттар ежелгі Дулулардың заңды жалғасы. Оған ешқандай шүбалануға болмайды. …Қазақтың қазіргі ірі-ірі тайпаларының барлығы – көне түркі елі қауымдарының кейінгі замандарда аттары ғана өзгерген, бірақ қандық, туыстық, буындық жалғасы үзілмеген тікелей ұрпақтары. Түркеш қағанаты тарихынан еңбек жазған Әлімғазы Дәулетхан Бес Дулаттың құрамына кіретін ру-тайпалардың атын қытайшадан аударып, мүмкіндігінше қазіргі қазақ руларының атауына бейімдеп берген болатын. Міне осыларды саралай келгенде Дулаттан тармақталған ұрпақтардың VI-VII ғасырда жасағанын білуге болады. Қазыбек бек Тауасарұлының «Түп-тұқианнан өзіме шейін» атты кітабында Бәйдібек бабаның туған жылы 609 жыл деп көрсетілген. Мұхаммед Хайдар Дулаттың көрсетуінше Шыңғыс хан әскер мен әмірлерін ұлдарына бөліп бергенде Дулаттар Шағатайға тиген. Шағатай хан Дулаттарға Маңлай Сүбе деген аймақты басқаруға берген. Бұл жердің бір шеті Ташкент, бір шеті Ыстықкөл болыпты. Осы аймақты алғаш иеленген Байдаған деген әмірші екен. Мұхаммед Хайдардың жазуынша бұл иелік «атадан атаға, ғасырдан ғасырға, баладан балаға» мұрагерлікпен өтіпті. Қазақ шежіресіндегі Бәйдібек баба осы Байдаған болуы да мүмкін. Сонымен қатар қазақ хандығынан бұрын өмір сүрген Махмуд Қашқари өзінің «Түрік сөздігінде» келтірілетін оғыздардың 22 руының бірі – Чаруқлуғ. Ол түркі тілінде Чаруқшуғ болып айтылған. Бұл қазақ тілінде Жарықшақ болып айтылады. Жарықшақ руы туралы Әнес Сарай да өзінің «Көнеліктер» деген кітабында көрсетеді. Міне осындай дәлелдемелерге сүйеніп, шынайы көзқараспен тарихқа ден қойсақ абзал болар еді. Осынау деректерді негізге алсақ, Дулат бабаның XV ғасырда туып, өмір сүргендігі жалған болып шығады. Бүгінгі күнге дейін бұл әңгіме ғылыми негізделмеген, аңыз-әңгіме желісімен ғана жеткен. Сонымен қатар І.Есенберлиннің 2018 жылы Алматы қаласында қайта басылып, көбейтілген «Көшпенділер» трилогиясының 13-бетінде: «Ал Сейхүн дарияның орта шенінен төмен қарай, сонау Еділ, Жайықтың арғы бетіне дейін көшіп жүрген түркі тұқымдас рулар өзі тәрізді мал бағатын. Жетісу бойындағы көне заманнан келе жатқан Үйсін, Дулат, Жалайыр, Қаңлы тәрізді көптен салты мен дәстүрі бір рулармен бірігіп, қазақ деген ел болсақ, деп талпынған-ды» — деген деректерді кездестіреміз. Демек жоғарыдағы деректен аңғаратынымыз Дулат руы қазақ хақының хандық құру кезеңінде де шешуші рөл атқаратын белді тайпалардың бірі болды деп есептей аламыз. Дулат бабаның өмір сүрген мерзімін Қытай жылнамалары тайға таңба басқандай көрсетіп отыр. Оның Елжау бидің ұлы екенін де айғақтап тұр. XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Дулат руының көпшілігі оңтүстікте топтасты, тіпті Дулаттың Жаныс атасынан шыққан Ұлы жүздің төбе биі Төле би Ташкент төңірегінде тұрды. Ұлы жүз қазақтары XVIII ғасырдың бірінші жартысында ұлт-азаттық күрес жүргізе отырып, Жоңғария мүлде құлағанша бірте-бірте өзінің бұрынғы қонысына оралды, дулаттар көпшілігінің Ташкент төңірегінен солтүстік-шығысқа қарай жылысты. Сөйтіп, XIX ғасырдың басында Дулат руының көптеген аталары Шымкенттен бастап, Жетісу бойына, дәлірек айтқанда, Алмалық (кейінірек Верный, қазір Алматы қаласы) қалашығына дейін қоныстанды (Әлкей Марғұлан «Тамғалы тас жазуы» 204-284 бетте.// Қазақ тарихынан. Құрастырған Елден Аққошқаров, Алматы: «Жалын» баспасы, 1997 ж.). XIX ғасырда Ұлы жүз рулары көп сапырылысқан жоқ, әсіресе, Қазақстанның бүкіл жері Ресейге қосылғаннан кейін қазақ халқы рулары өздері қоныстанған өлкелерде тұрақтала бастады. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Макшеев пен Гродековтың мәліметі бойынша, Дулаттардың көптеген рулары 40 мың шаңыраққа жетіп, негізінен Сырдария уәлаятының Шымкент, Әулиеата уездерінде, Жетісу уәлаятының Верный мен Пішпек уездерінде қоныс тепті. М. Тынышбаевтың көрсетуінше, 1917 жылы бұл төрт уезде: Шымкентте 140 мың, Әулиеатада 140 мың, Верныйда 100 мың және Пішпекте 80 мың, бәрі 460 мың жан дулаттар тұрған (М.Тынышбаев. История Казахского народа. 178 б. Алматы, 1993.). Жоғарыда келтірілген тарихи деректерге сүйене отырып, дулат руының тарихы тереңде екендігіне көз жеткізуімізге болады. Артқа қарай шегіншектемей, алға қарай ұмтылыс танытайық. Ғасырларға үңіліп, оның ғұмырдариясын зерделейік. Тұңғыш Президентіміз – Елбасы Н.Ә.Назарбаев Ұлы Дала жайлы бір кемел ой толғағанында: «Біз «Ұлы Дала еліміз» деп саналуымыз керек» деген болатын. Ұлы Даланы Мәңгілік елдің мәңгілік мекені етіп ұстап тұру ұлы міндет дегенді ұғынсақ, ол бүгінгі Тәуелсіздігімізді ұстап тұру екендігін де әр саналы адамның жықпай танитыны ақиқат. Енді Ұлы Даламыздың ұлылығын бүгінгі және келер ұрпақ танып, қадірлей білсе деп ниеттенеміз. Шынында да Дулат баба қай дәуірде өмір сүрді? Аңыз бен ақиқат деректі екшеп, зерттеп, зерделеп бір тоқтамға келіп, тарихымызды түгендеу — бүгінгі ұрпақтың асыл парызы деп білеміз. Ал сіздер қалай ойлайсыздар зиялы қауым, құрметті оқырмандар? Нағашыбек ҚАПАЛБЕКҰЛЫ, «Бәйдібек баба» республикалық қорының президенті, Қонаев университетінің профессоры, ЮНЕСКО Мәдениеттерді жақындастыру орталығының бас ғылыми қызметкері, жазушы.

ҰЛЫ ЖҮЗДІҢ ДУЛАТ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ ҰЛЫ ЖҮЗДІҢ ДУЛАТ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ   Иманов Қанат Мылтықбайұлы, мектеп директоры №32 орта мектеп, Тараз қаласы Дулаттардың (дуглат, дулу) шығу тектері үйсіндерден бастауын алады. Алғашқы рет олар туралы б.з.б. І ғ. Хухань – шу жылнамасында айтылғаны кездеседі[9]. Қытай жазбаларында «Дулу» атымен белгілі болса, парсы деректеріндегі «Дуғлат» қазақ халқының этникалық құрамына енетін ежелгі түрік тайпасы. Н. Бичуриннің мәліметі бойынша, Дулаттар біздің дәуірімізге дейінгі II ғасырда үйсіндер сияқты Алтайдың шығысына таман өмір сүрді. Тіпті, Дулу тайпасы Үйсін Одағының құрамына енген. Белгілі орыс шығыстанушысы Н. Аристов Дулу тайпасы біздің дәуірімізге дейін өмір сүрген, өйткені оның бір құрамы біздің дәуіріміздің II ғасырында ғұндармен бірге Қытайдан шығып, Қазақ даласын басып өтіп, батысқа қарай қозғалды деп есептейді. Дулу тайпасының көсемдері Дунайдың арғы бетінде Болгар патшалығын құруға септігін тигізеді. Одан әрі Н. Аристов біздің дәуіріміздің V ғасырында Батыс Монғолия, Қазақстан, Алтай мен Тянь-Шань аралығында қалған Дулудың бөлігі қытай деректерінде Тулу атымен белгілі дейді. VII ғасырда көшпелілердің Батыс түрік ханына бағынатын бұл өлкедегі бес аймақ дулу аймағы деп аталып, түрік тайпаларының арасында алдымен ауызға алынады[1]. Орхон жазуларында конфедерацияға кірген тайпалар «он-оқ» деген жалпы атауға біріктірілген, ол он тайпаны білдіреді, бесеуі Дулу (дулаттар) деп аталса, бесеуі Нушиби. Тайпалар бірлестігінің аралығындағы шекерада Шу өзені болды. Дулу тайпалары шығыстық деп аталады да, Іле, Шу өзендері арасындағы кеңістікті алып жатты.Бұл орайда мынадай жай қызықты болып көрінеді: «Қытайлар VII ғасырда Тянь-Шань мен Алтай арасын мекендеген рулар: чу-юе, чу-ми, чу-мигунь, чу-бань және басқалардың атын сақтап қалды. Бәлкім, бұл Шу тобын айрықша Дулу негізінде Юсбани тұрғындары құрайтын шығар. Қалай болғанда да, олар шу-мигунь, шұныш-шубань болып кездесетін Дулу аймагына енді. Бұл атаудан Дулаттың қазіргі Жаныс руын білуге болады, ал чу-бунь қазақтар қатты қастерлейтін аталар: Албан мен Суандар Шу руынан шығып, бәлкім, Дулу аймағы құрамында чу-баиь болып өрістеген болар». А.Бернштам V ғасырда Жетісуда билік құрған ру Жетісуға біздің дәуіріміздегі 1 ғасырда келген солтүстік ғұндардың ұрпағы Юлбан болды деп жазды. Бұл ру (юлбан) біздің дәуіріміздегі VI ғасырда «Чубань» әтнонимімен Дулу қауымдастығына енген болатын[12]. Қазан университетінің профессоры, шығыстанушы Н. Катанов та VIII ғасырда Оңтүстік Монғолия мен Тарбағатайды мекендеген дулаттар қазіргі дулаттардың ата-бабасы болып есептеледі деп тұжырымдайды[13].Қытай деректеріне сүйенген В. Востров та осы пікірді қолдайды. Дулаттардың этникалық байланысы жөнінде басқа да көзқарастар болды. Мәселен, Ш. Уәлиханов Рашид ад-Диннің шежіресіне сүйеніп, Дулат, Суан мен Үйсіндерді монғол рулары деп есептеуге бейім тұрады. Академик В. Бартольд та қазіргі қазақ дулаттары монғолдан шықты деп қате тұжырымдайды. С. Аманжолов дулаттардың түрік тектес екеніне имандай ұйып: «Рашид ад-Дин өз еңбегін XIV ғасырда жазды, ол кезде Моғолстанға тұтқын болып түскен әр түрлі түрік тайпалары, соның ішінде азын-аулақ дулаттар да біршама монғолданып (монғолша доколаттар) кеткен болатын», деп түйіндейді. Рашид ад-Дин де Орта Азияның Дулат руы монғол доколаттарынан шықты демейді, керісінше ол әлгілерді түрік деп есептейді[11]. Одан әрі С. Аманжолов В. Бартольдке қарсы шығып, егер VIII ғасырда Дулу немесе Тулу руы Жетісу төңірегін жайлаған чу-бандармен (қазіргі суандармен) одақтаса бірге өмір сүрсе, онда дулаттарды монғолдардан тарады деудің өзі теріске саяды, ал Н. Аристовтың түрік тектес деген дәлелі салмақты болып көрінеді. Оның үстіне дулаттардың Жетісу маңайында тұрып келгенінің ізі қазіргі күнге дейін сайрап жатыр. Мәселен, XII ғасырларда олар Қараханидтер мемлекетінің құрамына кірді. Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарихи Рашиди» («Хақ жолдағылар тарихы») кітабында былай деген: «Шағатай ұлысында Дулат руының өкілдері «тархан» аталып, «Маңлай-сүбе» жерін (яғни Қашқария мен Жетісуды) ұрпақтан-ұрпаққа қалатындай меншігіне алған. Сосын, Дулат-әмірліктерін құрған.» Дулаттың әмір болуы – олардың тегінде төрелермен ағайындық жақындығын көрсетеді. Дулаттардың қарамағында ұлы жүздің өзге руларының да болғаны, айтпаса да түсінікті болар! Олай болса, Ұлы жүз қазақтарының көпшілік рулары – Шыңғысханға ең жақын «нирундар» болып шығады.Өзбек Ордасынан шыққан соң-ақ, Керей мен Жәнібек туының астына 20 мыңға жуық қазақы жауынгер жиналған екен. Ол кезде 20 мың қазақы әскер дегенің кез-келген елді абыржытатындай елеулі күш еді. Сондықтан олармен одақтасқысы келіп, Шағатай ұрпағының Есенбұқа деген ханы (яғни Моғолстан ханы) Шу өзені маңайын «тарту етеді». Шындығына келсек, бір жыл бұрын ғана, Шу маңын жоңғарлар басып алып, қосын тіккен мекен бос жатқан! «Өзбек-қазақ» қолы келе жатқасын, жоңғарлар мол олжасын алып тайып тұрғандықтан, ол жерлер бос жатқан еді[6].«Өзбек-қазақ» қолының Моғолстанға шабуылдау қаупі де бар еді. Осы себепті, Есенбұқа-хан «өзбек-қазақ» қолымен татуласу үшін жер берген. Бұл кезде, Мәуеренахрдағы Әмір-Темір әулеті Моғолстанға қарсы соғыста, Шағатай нәсілінен Жүніс-ханды Ираннан алдырып, жаңа соғысты бастаған. Есенбұқа-хан Керей-Жәнібекпен татуласу келісімінде, оларды Жүніс-ханға қарсы одақтасы, әрі Шу бойындағы тосқауылы ретінде пайдалануды көздейді. Одақтас ету үшін, Есенбұқа-хан, жерге қоса, өз қарамағындағы Үйсін-Дулат тайпаларын да «тарту етеді»... Шындығында, Есенбұқа-хан оларды басқара да алмай келген. Дулаттар, сонау Шағатай заманынан бері (Өртөбе, сосын Полатшы атты дулат аталары) «тархан» атанып, «Маңлай сүбе» аймағын иеленіп, яғни Қашқариядан бастап, Жетісу, Шаш, Ферғанаға дейінгі аймақтарда әмірлік, яки бектік билігін жүргізіп тұрған. Моғолстанның талай хандары Дулат бектерінің қолдауымен ғана таққа отырған. Есенбұқа болса, Дулат(Үйсін) руларын «қазақтарға беру» арқылы қауіпті бәсекелесінен құтылғысы да келген болар. Шуға келген Керей-Жәнібек қолы, басында кілең ерлерден құралған, таза әскери қосын еді. Сосын оларға «Дулат тайпасы» (ішінде бүкіл Ұлы жүз рулары бар) қосылған кезінде, олар мал-жанымен, қатын-балаларымен бірге келеді. «Дулаттарға» еліктеп, Керей-Жәнібек қолының ерлері де, Әбілқайыр-Өзбек Ұлысында қалған мал-жандарын біртіндеп көшіріп ала бастайды[5]. Шағатай ұлысындағы рулар ішінде Дулу немесе Дулаттардың басты маңыз атқарғанын Қазақ ССР тарихының авторлары да айтады. Мұхаммед Хайдардың мәлімдеуінше, дулаттар XIV ғасырда Моғолстан құрамына еніп, қуатты рулардың бірі болған. Дулаттардың Шағатай мемлекетінде үлкен саяси салмағы болды. XIV ғасырдың ортасында Шығыс Шағатай Батыстан (Самарқанд) бөлініп шығып, Маңлай Сүбе деген өз алдына мемлекетке айналды, оны дулаттар биледі. Маңлай Сүбе сөз тіркесі (қайнаған оқиғаларға қарсы бетпе-бет алдыңғы сапта жүруші дегенді білдіреді) мағынасы жағынан бесене (бечене) сөзімен ұқсас болып келеді (аудармасы маңдай, маңдайлық, өзгелердің алдында жүретін маңдайалды тайпа). Осы сөздер қазақ тілінде маңдай мағынасында сақталған. XVI ғасырдың екінші жартысында дулаттар тайпасы Қазақ хандығының құрамына енді[8].         Бұл мәліметтердің бәрі дулаттардың Қазақстанның оңтүстігін мекендеп, XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың басында қазақ халқының құрамына енгенін дәлелдейді. XVII ғасырда жоңғарлар дулаттарды Іле бойынан Шу, Талас пен Келес өзендерінің аңғарына қарай ығыстырды. XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Дулат руының көпшілігі оңтүстікте топтасты, тіпті Дулаттың Жаныс атасынан шыққан Ұлы жүздің төбе биі Төле би Ташкент төңірегінде тұрды[4]. Ұлы жүз қазақтары XVIII ғасырдың бірінші жартысында ұлт-азаттық күрес жүргізе отырып, Жоңғария мүлде құлағанша бірте-бірте өзінің бұрынғы қонысына оралды, дулаттар көпшілігінің Ташкент төңірегінен біржолата ауысуы қалалықтар кауымдастығы мен қазақтың Қаңлы мен Шанышқылы руларының 1798 жылғы қақтығысы себеп болды. Бұл соғыста қалалықтар қауымдастығы жеңіп, дулаттар Ташкенттен жырақ солтүстік-шығысқа қарай жылысты. Сөйтіп, XIX ғасырдың басында Дулат руының көптеген аталары Шымкенттен бастап, Жетісу бойына, дәлірек айтқанда, Алмалық (кейінірек Верный, қазір Алматы қаласы) қалашығына дейін қоныстанды[7].             XIX ғасырда Ұлы жүз рулары көп сапырылысқан жоқ, әсіресе, Қазақстанның бүкіл жері Ресейге қосылғаннан кейін қазақ халқы рулары өздері қоныстанған өлкелерде тұрақтала бастады. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Макшеев пен Гродековтың мәліметі бойынша, Дулаттардың көптеген рулары 40 мың шаңыраққа жетіп, негізінен Сырдария уәлаятының Шымкент, Әулиеата уездерінде, Жетісу уәлаятының Верный мен Пішпек уездерінде қоныс тепті. М. Тынышбаевтың көрсетуінше, 1917 жылы бұл төрт уезде: Шымкентте 140 мың, Әулиеатада 140 мың, Верныйда 100 мың және Пішпекте 80 мың, бәрі 460 мың жан дулаттар тұрған[10]. Бізге мәлім күллі тарихи, әдеби және қолдағы деректерге сәйкес дулаттардың жауынгерлік ұраны «Бақтияр» да, таңбасы дөңгелек – О. Дулаттардың этникалық, яғни аталық құрамы біз көрсеткен әдеби деректерде, әсіресе, оның жоғарғы деңгейі ірі төрт ата: Ботбай, Шымыр, Сиқым, Жаныс дәл келтіріледі. Бұл рулар бойынша әдеби деректерде түп-тұқияны мүмкіндігінше толық қамтылады, оның ішінде Н. Аристов, М. Тынышбаев пен В. Востровтың мәліметтерін дұрыс әрі толық деп санауға болады[2].   Дулат тайпасынан шыққан белгілі тарихшы, мемлекет қайраткері Мұхаммед Хайдар Дулати жан-жақты, терең білімді адам болған. Өз заманының саяси оқығандары мен қайраткерлері жайында және Қазақстан, Орта Азия мен Моғолстанның өткен тарихын, әсіресе Дулат тайпасының тарихын жақсы біліп, оны өз шығармаларында білгірлікпен баян етті. Өзінің «Тарих-и-Рашиди» атты басты тарихи еңбегін 1541-1546 жылдар арасында Кашмирде жазды. Мұнда ол Дулаттар мен Моғолдардың өткені жайлы әңгімелер мен аңыздарды, Моғол хандарының сарайларында сақталған ресми құжаттар мен болған оқиғаларды көзімен көрген куәлардың айтуымен өз көргендерін салыстыра қорыту негізінде парсы тілінде жазды.         ДулаттарІле өзенінен бастап, Шу, Талас, Сырдың ортаңғы ағысына дейінгі жерлерді жайлаған. Қазақ шежіресі бойынша, Дулат – Ұлы жүз құрамына кіретін ірі тайпалардың бірі. Н.А.Аристовтың Ботбайдан шыққан Диқанбай батырдан (1876 ж. ө.) жазып алған шежіресі бойынша, үйсін Бәйдібектің үшінші әйелі Домалақ анадан (Нұрилә) Жарықшақ туады. Жарықшақтан Албан, Суан, Дулат болып тарайды. Дулаттан Ботбай, Шымыр, Сиқым, Жаныс тараған[3]. 1849 ж. Іле мен Қаратал аралығын, Балқаш көлінің жағалауын қоныстанған 59 мың Ұлы Жүз қазақтары Ресейдің қол астына өтті. 19 ғасырдың 60-жылдарында Қазақстанның Ресейге қосылуы аяқталды. Ұлы жүздің қазақтары Ресейге толық қарағаннан кейін Түркістан генерал-губернаторлығына бағынды да, Сырдария облысы мен Жетісу облысын мекендеді. Бұл облыстардың шекарасы Құрағаты, Шу өзендерінің бойымен өтті. Ұлы жүздің Жетісу облысы 1882 жылы Ақмола, Семей облыстарымен бірге жаңадан ұйымдасқан Дала генерал-губернаторлығының құрамына кірді. Ұлы жүз тайпалары туралы деректер Қазан төңкерісіне дейінгі ресейлік              П.И. Рычков, А.Левшин, Н.А.Аристов, В.В. Бартольд сынды зерттеушілердің шығармаларында кездеседі. Сондай-ақ М.Тынышбаев, т.б. қазақ ғалымдарының еңбектерінде Ұлы Жүз ру-тайпаларының саны, т.с.с. мәселелері көтеріледі. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Ұлы Жүз қазақтары, негізінен Жетісу облысының Қапал, Жаркент және Верный уездерімен Сырдария облысының Әулие-Ата, Шымкент және Ташкент уездерін мекендеді[10]. 20 ғасырдың 1-жартысында болған ұлт-азаттық көтерілістерге, Азамат соғысына, ашаршылық жылдарындағы жағдайларға тап болған Ұлы Жүз қазақтары едәуір шығынға ұшырап, біраз бөлігі көршілес елдерге көшуге мәжбүр болды. Қазіргі таңда Ұлы Жүз ру-тайпаларының өкілдері тек қазақ халқы ретінде ғана     танымал. Пайдаланылған әдебиеттер  1. Аристов Н.А., Заметки об этниеском составе тюркских племен и народности, «Живая старина» вып. ІІІ, СПБ.  2.Шежіре: қазақтың ру тайпалық құрылымы. А. 1991  3. «Бәйдібек баба-алып бәйтерек». Ұрпақтар шежіресі. «Өнер» баспасы.2004  4. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы. 5. Қазақстан тарихы. Этникалық зерттеулер.-Алаш, 2010ж 6. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). – Алматы, 2003. -616 б. 7. Әлкей Марғұлан «Тамғалы тас жазуы» 204-284 бетте.// Қазақ тарихынан. Құрастырған Елден Аққошқаров, Алматы: «Жалын» баспасы, 1997ж. 8. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). – Алматы, 2015. -6-8 б. 9. Ә.Марғұлан. «Ежелгі қазақтың тайпалары және қазақ хандығының құрылуы». – Алматы, 2015, 57-59б. 10. М.Тынышпаев. История Казахского народа. 178 б. Алматы,1993. 11. Рашид ад-Дин «Джами ат-тауарих» ( Летопись истории) Москва-Ленинград. «АН СССР», 1939, 1941, 1942-52 . 12. А.Н.Бернштам. Избранные труды…1997. Т.І. 13. Катанов Н.Ф. Восточная библиография // Деятель (журнал). 1896–1904.

Үйсін руы Көптеген тарихи деректемелер бір ауыздан үйсіндердің қазақтардың ғана емес, күллі Орта Азия аймағындағы басқа түркі халықтарының этникалық тарихында үлкен маңыз атқарған Жетісудағы көне түрік руларының бірі екенін айтады. Жетісу үйсіндері туралы тұңғыш мәліметтер біздің дәуірге дейінгі II ғасырдағы қытай жазба деректерінде кездеседі, олардың түтін басы сол кездің өзінде 120 мыңға жетіп, 630 мың адам және 188 800 әскер шығара алатыны шежіреге түскен. Бұның бәрі олардың үлкен де күшті халық болғанын көрсетеді, тіпті олармен қытайлар да, ғұндар да есептесіп отырған. Қытай императоры үйсіндермен үнемі елшілік алмасып келді. Бірде Үйсін әміршісі (Гуньмо) Шын еліне жаңа елшілік жібе-ріп, қытай ханшасын айттырып, оған қоса 1000 жылқы беруін талап етеді. Оның тілегі орындалып, ханша үйсін-дердің қартайған патшасына тоқалдыққа ұзатылады, ал оның бәйбішесі ғұн билеушісінің қызы еді. Өмірде басқа әдет-ғұрыптарда тәрбиеленген ханша далада құса болып, киіз үйде тұрып, ет жеп, сүт ішетін қарт патшаға тигеи мұңын шағыгг. тағдырын өлецге қөстьт. Бұдан біз Үйсін әміршісінің патшалармен неке байланыстары, олардың ғұндармен тығыз тізе қосып, ңатар ғұмыр кешуін көреміз. Олардың озара соғысып, бірақ бейбіт күндері неке одақтарын жасауға дейін келісіп, патшалар отбасы араласқаны және олар көбінесе саяси сипат алатыны аян. Бичуриннің дерегі бойынша, үйсіндер әуелгіде Булунцзир өзенінің алқабында Дун-Хуан мен Унлян-шань маңында көшіп-ңонып жүрді. Бұл өлке Жетісудан недәуір шығысқа қарай жатыр, біраң Қазақ ССР тарихы 1-томының авторлары ңазіргі археология мен палеантропология жетістіктеріне сүйеніп, сақтар мен үйсіндердің тамырластығын дәлелдеп, күмәнді сейілтіи, Жетісудың кең-байтақ жері олардың ата жұрты деп есептейді. Ңытай деректері бойынша, Жетісу үйсіндері туралы біздің дәуірімізге дейінгі II ғасырдан бастап мағлұмат жетіп отыр, әйтсе де бұл бұған дейін үйсіндер болмады деген сөз емес. Қазақ ССР тарихы авторларының пайымдауынша, үйсіндердің күшті тайпалары Жетісу өңірінде біздің дәуірімізге дейінгі II ғасырларда өмір сүрді, ал лингвист С. Аманжолов «Қыпшаңтар, қырғыздар және қаңлылармен қатар үйсіндер де түріктердің ежелгі тайпасы болып табылады. Олар қаңлы және қыпшақтармен қатар, біздің дәуірімізге дейінгі IVII ғасырларда белгілі бола бастады» деп есептейді. Әрине, үйсіндердің қонысы ол кезде ұзыннан-ұзақ созылып, Жетісудан шығысқа қарай Шығыс Түркістанға дейінгі кең-байтақ жерді алып жатты. Оның үстіне кеңес археологы, профессор Н. А. Бернштам Жетісу тарихы жайындағы өз зерттеулерінде шығыс үйсіндерінің көші-қоны туралы пікірді мүлде жоққа шығарып, Жетісудағы Саң пен Үйсін тайпаларының тұрғылықты екенін алға тартады. Бұл тұжырымды Қазақстан археологтары К. Ақышев пен Г. Кушаев та қуаттайды. Белгілі саяхатшы Г. Грумм-Гржимайло мен Қазақстан тарихшысы 10. Зуев өз еңбектерінде үйсіндердің отаны алыс шығыс жақта болғанын атап өтіп, олар біздің дәуірімізге дейінгі II ғасыр ортасында батысқа қарай ойысып, Жетісуды жаулап алды деседі. Белгілі шығыстанушы С. Малов та Жетісудан шалғай шығыстағы коне түріктің тасқа басқан жазбаларында, Тоныкөк туралы жыр ескерткішінде үйсіндер жөнінде де жазылғанын, Рашид ад-Диннің шежіресінде үйсіндер ордасы туралы хабарлайтынын сипаттайды. Сондықтан бірқатар әдеби деректер үйсіндердің Жетісудан тарайтынына ден қойса да, коне жазуларды да назардан тыс ңалдыруға болмайды. Соған байланысты В. Востров пікірінің жаны бар. «Жетісу үйсіндерінің пайда болуы туралы ойға келсек, үйсіндердің шығыстан шығуы жайындағы көне жазбалар қалай айқын және дәл болса, Жетісу үйсіндері туралы мағлұматтар да сондай. Шынында да бұл өте күшті өніп-өскен ру, нақты айтқанда, еркіп де кең қанат жайған тайпалар одағы болып табылады» деп жазды ол. Қалай дегенде де, біздің дәуірімізге дейінгі III ғасырда үйсіндер Жетісу өңіріндегі Сақтар одағына енді. Бұдан кейін әр түрлі тарихи жағдайлар, өзара шапқыншылық пен қантөгіс соғыстардың салдарынан үйсіндердің әскери-саяси маңызы әсіресе, Жетісуда жужандардың билігі тұсында (б. д. IVVII ғасыры) әлсіреп, Тянь-Шань тауларына қарай ысырылып, біздің дәуіріміздің V ғасырынан бастап, В. Бартольд тұжырымдап, А. Бернштам куәландырғандай, үйсіндер туралы әдебиетте VI ғасырда ешқандай мағлұмат келтірілмейді. Демек, бұл үйсіндер басқа әтносаяси бірлестіктердің, нақтыласақ, Батые түрік қағанаты және одан кейінгі ерте феодалдық мемлекеттердің құрамына кірді. Шығыс Жетісу өңіріндегі археологиялық қазбаларға (Аңтас-2 мекені, Ақтас-1, 4, 6, Ақтау қорымдары) қарағанда, үйсін мәдениеті бұрынғы үйсіндер мекен еткен жердің бәрінде дәуірледі, тіпті X ғасырдан бастап, қытайдың жазбаларында үйсін рулары туралы қайтадан мәліметтер кездесіп отырады. Қазақстандағы уйсіндер елі туралы XV ғасырда араб жићанкезі Мосуди де жазды. М. Тынышбаев өз еңбегінде V ғасырдан бастап жазба деректерде үйсіндер туралы кездеспейді деген тұжырымға келеді. В. Бартольдтің пікіріне қарсы шығып, Қазақстан аумағында басқалармен қатар үйсіндер және олардың ұрпақтарының бертінге дейін өмір сүріп келгеніне дәлел келтіреді. Біріншіден, шежіре бойынша ежелгі дулулардың тікелей үрім-бұтағы дулаттар сол аймақта өмір сүріп, Ұлы жүз ңұрамына ене, саны көп ру ретінде қалыптасып, мәшћүр тұлғалардың бастауымен түрлі-түрлі тарихи оқиғаларға қатысқан. Бұдан тыс ол XIII ғасырдың ортасында Персияға өткен Құлағу ханның әскерімеи бірге барған мөңғолдардың аузынан жазылып алынған Рашид ад-Диннің «мопғол тарихын» келтіреді. Құлағу ханның сарбаздары Жетісуды көктей өткенде Шағатай әулетіне бағынатын Шу бойындағы үйсіндерді ұшырастырады. Оған қоса Ташкент маңайында XX ғасырдың басында тұрғындары үйсін деп аталатын үйсін қыстағы болғанын атап өтеді. Сонымен, Ұлы жүз құрамыиа кірген бүкіл руларды қазақ шежіресі үйсіндер деп атайды. Біздегі қолда бар мағлұматтарға қарағанда, Ұлы жүзден (Ақарыс, Ақшора, Байшора, Үйсін) Жұман тарайды, одан Кейкі би, одан Төбе би, одан Майқы, Қоғам, Қойылдыр мен Мекрейіл. Ал, Майқыдан Бақтияр, Қырық жүз, Мың жүз, Бақтиярдан Ойсыл мен Үйсін. Ойсылдан Сіргелі, ал Үйсіннен Ақсақал мен Жансақал шығады. Жансақалдан Жалайыр, Ақсақалдан Қараша би, одан Бәйдібек. Бәйдібектің бірінші әйелі Сары бәйбішеден Сарыүйсін, екінші әйелінен Жалмамбет, үшінші әйелінен Жарықшақ. Жалмамбеттің бірінші әйелі Мапыраштан Шапырашты, екінші әйелі Сыландыдан және үшінші әйелінен Ошақты мен Ысты атты ұлдар тарайды. Жарықшақтан Албан, Суан мен Дулат атты ұлдар өрбиді. Қоғамнан барып Қаңлы, Шанышқылы мен Қатаған өніп-өседі. Ұлы жүз құрамына енетін бүкіл рулардың алтын діңгегі осындай. М. Тынышбаев осы үрім-бұтақпен сәйкестей отырып, бұл руларды басқаша топтауды ұсынады Ұлы жүз үш тармаққа бөлінеді: 1. Үйсін. 2. Жалайыр. 3. Қаңлы. Үйсіндерге Албан, Суан, Дулат, Сарыүйсіпдер және өған қосылатын Шапырашты, Ошақты, Ысты, Сіргелі жатады; Жалайыр оқшау да, Қаңлыға Шанышқылы мен Қатағандәр қосылады. Бұдан байқалғандай, Ұлы жүздің құрамында тарих пен аңызға сүйенсек, ежелгі және бертініректегі үйсіндердің тікелей жалғасы Сарыүйсін тайпасы болып есептеледі. Сарыүйсіндердің шығу тегі туралы И. Казанцев пен Н. Аристов аңыз-әңгімелер келтіреді. Н. Аристов бойынша, Сарыүйсіннің Қалша және Жақып деген екі ұлы бар. Қазақтың пайда болуына байланысты аңыз соған қатысты. Аңыз айтатындай, Қалша Қадыр деген біреу қазақ даласын көктей өтіп бара жатқан жаулаушының әскербасы болыпты; әбден қалжырап аштан бұралып, шөлден қаталаған кезде, оны аспаннан түскен қаз (ақ қаз) ажалдан құтқарыпты, сөйтсе ол мейірбанды перінің қызы болып шығып, Қалша Қадырмен некелескен екен. Олардың үрім-бұтағы қазақ аталып кетіпті. В. Бартольдтің мәліметі бойынша, Қалша Қадыр тарихи тұлға, бұл татар ханын 1218 жылы бір жағынан Шыңғыс-хан, екінші жағынан Хорезм сұлтанының әскері қуғынға ұшыратады. Үйсіндер мен Сарыүйсіндердің ежелгі татарлармен жақындығыи сөз жоқ мойындамасқа болмайды. Бұл аңызға байланысты С. Аманжолов «Қазақтардың тегінде, жоғарыда көрсеткеніміздей, үйсіндер, демек, қазақ халқы өзінің бергі атасы Сарыүйсін руынан шықты дегенге ишара жоқ» деп нақты атап өтеді. Әрине, Сарыүйсіндер бір ата болғапымен Ұлы жүз құрамына енетін ру, соғаи қарамастан С. Аманжолов ескертпесінің дұрыстығын атап өткен жөн. Сарыүйсін руының әтникалық құрамы жайында мәлімет там-тұм. Сондықтан әдебиеттегі небәрі кейбір деректермен шектелеміз. Сарыүйсіндер Ұлы жүздің басқа руларына қарағанда, онша көп емес. Мәселен, Н. Аристов XIX ғасырдың 60-жылдарында Сарыүйсіндер Жетісу облысы, Верный уезінің Сарытауқұм болысында 1200 шаңырақ, олардың аздаған бөлігі Сырдария уәлаятының НІымкент пен Әулиеата уездерінде тұрады деп хабарлайды. 1897 жылғы мәлімет бойынша, Сарытауқұм, Мойынқұм, Шу мен Қарақатты өзендерінің бойында тұратындарының түтін саны 1700-ге дейін жеткен, ал М. Тынышбаевтың келтіруінше, 1917 жылы Жетісу уәлаяты Верный уезін 10 мың Сарыүйсіндер қоныстанған. Көптеген авторлар (М. Тынышбаев, С. Аманжолов, В. Востров) Сарыүйсін руы тегінің құрамы туралы айтқанда оның екі ұлы болғанымен шектеледі: Сарыүйсіндердің екі атасы Қалша мен Жақып есімімен аталады. Сарыүйсін руының тегі туралы деректі Алатау округтік басқармасының 1865 жылғы тізімінің негізінде жасаған жұмысында Н. Аристов келтіреді, Сарыүйсіннің Қалша мен Жақып атты екі ұлынан басқа «қазіргі кезде Сарыүйсіндер 1200 шаңырақ, олар Жетісу уәлаяты Верный уезінің Сарыүйсін болысын құрайды, сөйтіп Іле өзенінің оң жағасындағы Күрті өзенінің солтүстігінде Қаратораңғы шатқалындағы Сарытауқұм қонысын Көкімбет (100 үй), Жанай (100 үй), Жолай-Танай (100 үй), ЖанДосай (200 үй), Құлыке-Қырық (200 үй)бәрі 700 үй аталары жайлайды. Бұл Сарыүйсіндердің негізгі тобы, ал жекелеген бөлігі Шымкент пен Әулиеата уездерінде шашырап өмір сүріп жатыр. Жоғарыда аталғаы Сарыүйсін рулары бұрын Іле өзенінің оң жағын қоныстанып келсе, Түркістан генералгубернаторлығы құрылғаннан кейін Қапал мен Верный уезінің шекарасын Іле өзені бөліп тұрғандықтан, түбі бір туыс Дулаттарға жақындап, сол жағалауға өтті. Сөйтіп, бізге мәлім әдеби деректерді салыстыра қарап, мойындауымыз керек, өте-мөте жадағайлау Қалша мен Жақып атты екі үлкеи атаға бөлінетіп Сарыүйсіндер руы түп-тегін толық жасай алганымыз жоқ. Қалша өз кезегінде екі: Қайқы мен Сопы аталарына жіктеледі, ал Жақып жеті атадан тұрады: Кәкімбет, Жанай, Жолай-Танай, Жандосай, Күлеке-қырық, Баба мен Солтанқұл. Өкінішке қарай, деректердің аздығынан үрім-бұтақтың тұтас кестесін жасаудың мүмкіндігі болмады. Сарыүйсіндердің де ұраны «Байтоқ». Дулаттарға алтыншы атадан баръш қосылады. Сарыүйсіндердің рулық таңбасы астында айқышы бар ( ), төртбұрыш болыпкеледі. Сарыүйсіндердің осы рулық ұраны мен таңбасы бізге белгілі күллі деректер мен ел арасынан жинағаи жазбаларда бір ауыздан мақұлданады. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Сарыүйсін руы Іленің оң жағасындағы Күрті өзенінің сағасындағы Сарытауқұм ұшы-қиырсыз өңірін қоныстанған болатын. Сарыүйсіндердің тұрмыс тіршілігі мен өмір деңгейі Верный уезіндегі өз ата қонысының ауа райына байланысты болып келді. Сарыүйсіндердің Әулиеата уезін жайлаған аздаған тобының қоньгсьг Құлдауыт, Шу мен Талас өзендерінің бойындағы Мойынқұм. Сондықтан Верныйдың да, Әулиеатаның да Сарыүйсіидері негізінен малмен айналысты. Олар қыстауларда қора-қопсы салған емес, қой мен енгкіге сексеуілден ашық шарбақ жасап, өздері киіз үйде тұрып жатты. Түйе, ңой, епгкі, жылқы өсіріп, ірі қара малды аз ұстады. Көші-ңонда түйені, жылңыны пайдаланды, ілуде бірен-саран жарлы-жақыбайлар лауға өгізді жекті. Суды құдыңтардан тартьгп, мүмкіндік болған тұста өзен суаттарын, ал қысты күні қарды тұтынды. Қысқа қарай арнайы жем-шөп әзірлеген жоқ. Егіншілік кәсібімен айналыспады. Там-тұм егін өнімдерін (тары, бидай) көрші диқандардан айырбастап алып отырды. Сарыүйсін руларының (Қалша меп Жақып) қыстауы Күрті өзенінен басталып, Іленің оң жағалауына дейін созылып жатқан Тауқұм, Бұйратқұм, Ұялыкесік, Жиек, Ақкесік, Жусан, Жолбарысты-раңды, Ақтоғай, Қарашеңгел, Көкжиде, Шоқсуат өңіріне орналасып жүрді. Көктем меп күзде Сарыүйсіидер Іле озенінің жағалауын қоныстанып, көп шаруашылық сол жерді жайлады, тек ірі байлар жазғытұрымға қарай қойнау-қойнауға көшіп кететін. Мәселен, Сарыүйсіннен шыққан мыңғырған бай Қали Қарой шатқалында 12 мың бас қой өргізді, бірнеше әйел алып, қыстауда бірнеше қора салдырып, тіпті Верныйдың өзінде үлкен әулеті бар үйі бөлды. Оның тоқалынан туған Қазақстан Республикасының халық әртісі Гүлжаћан Ѓалиева Алматыда дүние салған. Қали Орта Азия, Сібір мен Орынбор арасында қоймен сауданы кеңіпен жолға қойды. Қазан төңкерісінен кейін ол бүкіл мал-жанын Кеңестерге өткізіп, отбасымен Қытайға кетіп, соида айтыс болды.Қалша руынан тараған кішігірім шаруашылықтар Сарыүйсіндердің оңтүстік шекарасында көктем мен күзде өз отарын Желбұлақ, Айдарлы, Аяққұдық, Қапшағай, Жиек, Күрті, Қаратораңғы маңайында өрістетіп, көбісі осында жайлап, ең ауқаттылары Қараойға дейіи көшіпңонып жүрді. Әулиеата уезіндегі Сарыүйсіидер Құрағаты өзенінің Шуга құятын сағасының сол жағалауына қыстап жүрді. Ал, Сарыүйсіндердің екінші бір шағын тобы бұл уақытта Талас өзені бойында қоныс тепті. Сарыүйсіндердің көктемгі-күзгі қонысы Шу мен Талас, Мойынқұм өңірінде болып, жазда Іле Алатауының альпі шабындыңтарына бауыр басатын. Шу мен Таластың Сарыүйсіндері ішінара егіншілікпен айналысты. Негізінен қыстауларға жақын жерде кедей жатақтар қалып, егін салып, тары, бидай мен бау-бақша өсірді. Сарыүйсіндердің өмірінде бәрібір мал шаруашылығы онімдері айрықша маңыз алды. Күллі заттық мәдениеттің нышандарында, азық-түлік, киім-кешек, үй-орман, тұтынатын бұйымдарға дейін үй жануарлары ерекше орын алатын еді. Сонымен, түріктің ежелгі руларының бірі үйсіндер қазақ халқының ғана емес, басқа да түрік хальгқтарының әтникалық тарихында үлкен маңыз атқарды. Бұл жөнінде төңкеріске дейінгі де, одан кейінгі де зерттеушілер дер кезінде жазды. Мәселен, Н. Аристов қырғыз бен өзбек халықтарының құрамында үйсіндер мен сарыүйсіндердің болғанын атап өтсе, М. Тынышбаев үйсіндер қырғыздар, ңарақалпақтар, өзбектер, түрікмендер мен қырым татарлары, қашғарлар мен ауғандықтардың әтникалық құрамында да бар деп есептейді, ал С. Аманжолов үйсіндердің қырғыздар, өзбектер, қазақтар, татарлар, ноғай және тіпті монтолдар арасында болғаны туралы дерек келтіріп, В. Востров үйсіпдер мен сарыүйсіндердің қазақтардан басқа қырғыздар және өзбектердің ішінде болғанын көрсетеді. Бұл үйсіндер мен сарыүйсіндердің өзге түрік халықтарының әтникалық құрамында болғанын айғақтайтын авторлардың түгел тізімі емес, үйсіндердің ықпалын сезіиген халықтар тізімі түгел деп әлі айта алмаймыз.