Орынбай

— Жаныс-Байыс шежіресі (2009), 201-бет —
ТАУ ҚҰДІРЕТ АТАНҒАН АҚЫН. Тайманов Орынбай туралы академик Серік Қирабаев өзінің “Айтыс — асыл қазына” (“Егемен Қазақстан”, 2003 жылғы 18 наурыз) атты көлемді мақаласында халқымыздың ежелгі мұрасының бірі ақындар айтысы екендігіне ерекше назар аударып, қазақтың аса көрнекті ақыны Орынбай Таймановтың есімін айрықша атайды. Қазақстанның халық жазушысы, ұлы ақындарымыздың бірі Әбділда Тәжібаев: “Мен атақты Орынбай ақынның 125 жылдық тойын басқаратын республикалық комиссияның төрағасы бола тұрып, ақынның өз ауылында өтетін сол тойға денсаулық себебінен қатыса алмайтыныма қатты өкінемін. Бірақ мен жаныммен, барлық ынта-ықыласыммен даңқты ақынның атын аспанға көтеріп, оның өлмес жырларын барлық дауыспен қосылып айтып жатқан қуанышты халықпен біргемін”, - деп жазды. (“Алғабас” газеті, 1990 жылғы 10 қазан).
Орынбайды қашанда ұлағатты ұстаз тұтқан Нартай Бекежанов былай деген екен:
Орынбай - озған ақын талай елден, Шашасын шаң шалмастан асқан белден. Төккен жыры сәуірдің нәсеріндей, Бұлтқа үнін қосқан асқақ желмен.
Ағызып жыр бұлағын қайнатқанда, Қарқыны кем болмаған аққан селден. Сығалап құралайды көзге ататын, Атақты айтар сөзге бұл сұрмерген.
Отырсың саясында көріп рахат, Дарағың көктеп шығып еккен жерден. Тойыңа қызмет етіп берейін деп,
Жан көке, әдейі арнап келдім елден.
Және бір шәкірті Қазанғап Байболов: “Еліңе он төрт жаста шықты даңқың, “Бозторғай”, “Байыс бала” боп лақабың. Талабың жиырмада топты жарып,
Отызда өрен жүйрік боп атандың”, - дейді.
Орынбай Тайманов Сырдария уәлаяты, Шымкент уезі Боралдай болысындағы Боралдай өзенінің бойында 1865 (мүмкін, 1866 немесе 1867 жылы) дүниеге келген, Орынбай ақынның туылған жылы туралы әр түрлі пікірлер мен фактілер бар. Қазақ совет энциклопедиясында да,"Советтік Қазақстан жазушылары” деген кітапта да мүлде қате жазылған. Әбділда Тәжібаевтың жоғарыда келтірілген хатына және сол 1990 жылғы күз айларындағы республикалық “Егемен Қазақстан", “Алматы ақшамы”, облыстық “Оңтүстік Қазақстан”, аудандық “Алғабас” газеттерінде жарияланған мақалаларға қарағанда, Орынбай Тайманов 1865 жылы туылған сияқты. Ал, белгілі журналист-зерттеуші Д.Дүйсенбаев: “1867 жылы сәуірде дүниеге келді”, - деп жазады. Журналистер С.Дәулетбайұлы мен М.Анарбеков 1930-40 жылдардағы “Оңтүстік Қазақстан” газетінің нөмірлеріне сүйене отырып, 1866 жылы туған деп дәлелдейді. Олар 1936 жылғы бір өлеңінде Орекеңнің: “Жетпіске келіп отырып, Өзім де жастық тұстамын” дегенін дәлел ретінде тартады. Сол журналистер келтіргендей, 1939 жылғы
>=} 201 +
23 мамырдағы газетте: “Белгілі сұңқар құстарың, Халық ақыны Орынбай, Дәл биыл жетпісүштемін”, — деген екен. Зерттеуші ғалым Құралбек Ергобеков: “Орынбай ақынның өзі белгілі бір жырында қоян жылғы екенін айтады, олай болса, 1867 жылы туылған”, дейді, Қалай болғанда да, Орекең сол 1865, 1866, 1867 жылдардың бірінде дүниеге келген.
Орынбай ақын - Жаныстан тарайтын Байыстың Қараман бұтағынан өсіп-өнген ұрпақ. Тоғыз жасында әруақ аян беріп: “Балам, көген аласың ба, өлең аласың ба?” — дейді. Орынбай: “Өлең аламын!” - деп қуана оянады. Алты жасынан молдадан оқып, сауат ашқан. Он екі жасынан әнші, күйші бала, он төрт жасынан ақын атанады.
Айтулы ғалым Нысанбек Төреқұловтың зерттеуінше, он сегіз жасында атақты Құлманбет ақынмен айтысады. Оған Майкөт, Сауытбек, Зұлпыхар, Келімбет ақындар куә болған. Құланаян Құлманбет пен Орынбай ақын екеуі ұзақ тартысады. Ірі, егде ақын да, жас ақын да жұртқа қатты ұнап, екеуі тең түсіп, тең сыйлыққа ие болады. Содан кейін-ақ Орынбайдың аты қалың елге жайылады. Көптеген ақындармен айтысады. Сүйінбай, Майкөт, Құлманбет, Майлықожа, Бақтыбай, Жамбыл, Шашубай сынды дүлдүлдер мен кездесіп, олардың бірқатарымен жыр додасына да түсті. Ол Қазан төңкерісіне дейін көптеген атақты айтыстарға, ұлы сайыстарға қатысып, көпшілігінде бәйгеден озып шығып отырды. Әлеуметтік салмағы әлуетті, тілі құнарлы да өткір өлең-жырлар, әсем әндер мен күйлер, ұзақ та қызғылықты дастандар шығарды.
Өкінішке қарай, артында іздер-сұрары, перзенті қалмағандықтан, інжу-маржан жырларының көбі сақталмаған. Архивінде жатқан дүниелерді әлдебіреулер алып кетіп, қайтармай қойғаны белгілі. Табылған біраз жырлары 1990 жылы жеке жинақ болып шықты. Майлықожамен айтысы “Домалақ Ана” журналында жарияланды. Өзге мұралары іздестірілуде. Ұлы Жамбыл Орынбайды “Таукүдірет” деп атаған. 1903 жылы Орынбай ақын Жетісу жерінде үлкен айтыстарға қатысып, бәйгеге, тарту-таралғыға алған 57 жылқыны айдап қайтып, Домалақ ана кесенесін салдырған. Кейін Кеңес өкіметі тұсында шолақ белсенділер Орынбай ақын салдырған әулие ана кесенесін бұздырып, талқандап, үй-жайларға, мал қорасына, пештерге пайдаланады. Алайда, олардың ақыры қиындап кеткені де белгілі жағдай.
Орекен түрікмен, өзбек жерлерінде де болған. Кеңес тұсында кенет жиырма жылдай өлең айтпай, айтысқа қатыспай, кейбір орынсыз, әділетсіз өзгерістерге іштей қарсылық білдіреді. Оның үстіне он үш жастағы жалғыз ұлын қаскөй біреулер өлтіріп кетеді. Бұл да ақынға аса ауыр соғады. 1
` Тек 1934 жылы ақындық сапқа қайта қосылады. Мәскеудегі онкүндікке Жамбыл, Нұрпейістермен қатар қатысады. 1943 жылғы республикалық айтыста бас жүлдені жеңіп алады.
Орынбай өзінен кейінгі Нартай Бекежанов, Қазанғап Байболов, Келімбет Серғазиев, Белгібай Бектұрғанов, Айнабек Нысанов т.б. айтыс ақындарына ұлағатты ұстаз болды.
Жүнісбекұлы Сейдалы ақсақалдың айтуынша, Орынбай Қажымұқанмен үзеңгі жолдас, дос болған. Бірі палуан, бір ақын ретінде талай жерді бірге аралаған. Сол Сейдалы ақсақал: “1947 жылы Орекең үш күн жатып, дүниеден озды. Қажымұқан: “Қатарым-ау, сырласым-ау”, - деп дауыс салып келді. Оған қосылып жұрттың бәрі жылаған”, – деп еске алады.