Жауғаш Қырбасұлы

Жауғаш Қырбасұлы (1738-1787) – Абылай ханның белгілі мәмілегерлерінің бірі, атақты батыр, қолбасшы, өз дәуірінің көрнекті қайраткері. Шыққан тегі – Ұлы жүздің Дулат тайпасының Ботпай руынан. Қазіргі Алматы облысының жерінде туып, Жамбыл облысының жерін мекендеген. Оның ер-тұрманы, қару-жарағы қазіргі таңда Меркідегі өлкетану мұражайында тұр. Жауғаш та өз замандастары секілді, ерте есейіп, қолына ерте қару алған. Ол қырғыздың сарыбағыш руынан шыққан Есенқұл, Садыр деген батырлардың өз еліне жасаған зорлық – зомбылығына кектеніп, 19 жасында Арқаға Абылай ханды іздеп барады. Сонда жүріп Абылайдың сынынан өтеді. 21 жасынан бастап қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан тазарту жорықтарына қатысады. 1755 жылы ол Абылайханнан бата алып, Алатауға келіп, қырғыз елінің ру басылармен ортақ тіл табысып, солардың жасақтарымен бірігіп, Қорғаты мен Шу бойындағы, Меркі мен Кемін өзендері аралығындағы, Алатаудан Балқашқа дейінгі жерлерді қалмақтардан тазартып, оларды Ілеге дейін қуады. Хан тапсырмасын ойдағыдай орындап келгеннен кейін Жауғаш Абылай ханның қасында болып, талай шайқастарға қатысады. Осындай шайқастың бірінде Жауғаш бастаған сарбаздар жанқиярлық ерлік көрсетіп, жараланған Абылай ханды қан майданның ортасынан суырып алып шығады. Ол – бітімшіл мәмілегер. Қазақ хандығының 1756-1758 жылдардағы Қытаймен келісімге келуіне, 1770-1774 жылдардағы қырғыздармен қақтығысының нәтижелі аяқталуына ерекше еңбек сіңіреді. Абылай ханның арнайы шақыруымен Жауғаш жетпісінші жылдардың аяғында қайтадан Арқаға барады. Хан ордасын Түркістанға көшіргенде Тілеуберді, Бүрге батырлармен бірге соның қорғаушысы болады. Жауғаш қандай жағдай болса да сөзіне берік, досқа адал, әділ кісі болған. Өздерімен соғысқан дұшпаны Садырдың бір баласын ертедегі достығы үшін өлтіртпей, ханнан өтініп сұрап алуы соның айғағы. Оның досқа адалдығын Абылай хан да жоғары бағалайды. Жауғаш батыр 49 жасында өз ажалынан қайтыс болды. Халқы аяулы батырын арулап жуып, сүйегін Түркістанда Қожа Ахмет Яссауи кесенесіне қояды. Дереккөзі: Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы[Мәтін]: Т. 3/Бас ред. Ә.Нысанбаев – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2001. – 720 бет.

 жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз Жауғаш Батыр Ел қорғаған- ер Жауғаш Ай, Жауғашым, Жауғашым, Оң қолымда лашын құс, Сол қолымда Жауғашым. Іздесем де табылмас, Жауғаш-жан, сендей құбаша ұл! Абылай хан Құт қонған киелі Меркі жерінен ел қорғаған, ел басына күн туған қиын сәтте қол бастап, нағыз ерліктің үлгісін көрсеткен батырлар шығып, көзсіз ерліктері аңызға айналды. Солардың бірі былай хан «Жаралы жолбарыс» атап кеткен Жауғаш Қырбасұлы. Жауғаш Қырбасұлы - қазақ батыры, Абылай ханның әскери қолбасшысы, елші. 1733 жылы Іле Алатауы етегінде дүниеге келіп, Меркі жерінде қайтыс болған. Жауғаш батыр Ұлы жүздің Дулат тайпасы ботпай руынан шыққан. Әкесі Қырбас ХVIII ғасырдың І жартысында жоңғарлармен болған шайқастарға қатысқан, Аңырақай шайқасында ботпай қолын басқарған Сәмен батыр әскерінде мыңбасы болған. Жауғаш 15 жасында атқа қонып, қасындағы Қарпық, Майлыбай сияқты серіктерімен Алатаудан Арқа асып, Абылай ханның орда сарбаздарының қатарына қосылған. 1754-1756 жылдары Абылай ханның арнайы әскери қолын басқарған. 1756 жылы қытайлармен болған шайқаста Абылай хан жараланғанда, ұрыс даласынан ханды аман алып шығып, құтқарып қалған. Бұхар жырау жырларында Абылай хан Жауғаш батырды "Іздесем де табылмас, Жауғашжан, сендей құбаша ұл" деп мадақтаған екен. Батыр Қытаймен арадағы қатынастарды реттеуге үлесін қосқан елші, білімді мәмілегер де болған. Қазақ хандығының 1756-58 жылдардағы Қытаймен келісімге келуіне, 1770-1774 жылдардағы қырғыздармен қақтығысының нәтижелі аяқталуына ерекше еңбек сіңіріп, қырғыздармен болған келіспеушіліктерді мәмілегерлікпен шешіп отырған. Абылай хан өмірінің соңына дейін жанында болған Жауғаш батырға жоңғарларға қарсы соғыстарда көтерген қасиетті жеңіс туын аманат етіп тапсырған. Ту батырдың ұрпақтарының қолында күні бүгінге дейін сақтаулы. Жауғаш батыр 49 жасында өз ажалынан қайтыс болады. Денесі Түркістандағы Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде дәліздің Ақсарай жағына, Абылай ханның қасына жерленген. Қазіргі Жамбыл облысы, Меркі ауданы, Папанин ауылына Жауғаш батыр есімі берілсе, аудандық мәдениет үйінің алдына Жауғаш батыр ескерткіші қойылған. Жауғаш батырдың өткеніне үңіліп қарар болсақ, Ж.Қырбасұлының тек қана батыр емес, екі елді татуластыра білген елші екенін, дұшпанға қатал, досқа адал бола білгенін, қиын сәтте жол таба білетін жанашыр да болғанын көре аламыз. Абылай ханның бірнеше рет қырғыз еліне жорықтар жасағаны, қырғыздардың жеңіліс тауып, қырғыз манаптарының да өлім құшқаны тарихтан мәлім. Өздерімен соғысқан дұшпаны Садырдың бір баласын ертедегі достығы үшін өлтіртпей, ханнан өтініп сұрап алуы соның айғағы. Жауғаш батырдың достыққа адалдығын Абылай хан да, тіпті қырғыздар да жоғары бағалайды. Тау баурайында орналасқан Меркі ауданында Қоралас Жауғаш батырдың ұрпағы сол заманнан жеткен керемет жәдігерлерді сақтап отыр. Меркіде Заутбек Сансызбайұлының шаңырағында Жауғаш батырдың құнды дүниелері сақталған екен. Атап айтсақ, Абылай ханның батырға тапсырған байрақтың лаухасы (айшығы, ұшы), сауытының бөлшектері мен батыр талай жауды шаншыған сүңгісінің жебесі әлі күнге дейін сақтаулы. Заутбекұлы Тоқтардың отбасында көпшілікке сирек ашылатын, батыр мұрасы сақталған сандық тұр. Осы әулеттің үлкені Өсімжан Омаров деген кісі екен. Батыр ұрпағының үлкендері – Үмітхан Құнанбаев, Аман Құрманәлиев, Өсер Құрманәлиев Жауғаш батыр бабамыздың көзі іспетті. Жалпы алғанда, біздің заманымызға жеткен батыр мұрасы ауыз толтырып айтарлықтай секілді. Меркі ауданына қарасты «Қазақстан» елді мекенінің тұрғыны Еренбай Рысбайұлы 1993 жылы Жауғаш батырдың қалмақ әйелінің отауының босағасы мен маңдайшасын Әзірет Сұлтан мемлекеттік тарихи-мәдени музей қорығына сыйға тартқан екен. Маңдайшаның өрнектері өзгеше, зерттеуді талап ететін дүние. Сонымен қатар қырғыз жеріндегі батырдың ұрпағы ер-тұрманы мен бір кітап сақтап отыр. Абылай ханның Жауғаш батырға тапсырған байрағы, жалпы мұрасы 1916 жылғы Меркі-Шу көтерілісі, кәмпеске, ұжымдастыру, репрессия кезіндегі қауіп-қатерге қарамастан батыр ұрпағының жанкештілігінің арқасында осы күнге жетуі –батыр ата аманатына деген асқан құрметтің белгісі. Жауғаш батыр 1771 — 1774 жылдары қырғыздармен қақтығыстардың мәмілегерлікпен аяқталуына атсалысқан. Батыр қырғыз шежіресінде Королош Жоогач баатыр деп аталады. Қоралас Жауғаш батыр өлімге кесілген Жайыл манаптың Момоқон деген інісін кепілге, ал 13 жастағы Итеке деген баласына араша түсіп, «жан сауға» деп аман алып қалады. Бүгінгі күні Итекеден тараған ұрпақ қырғыз деректері бойынша, үш ауыл елдің негізін құрап отыр екен. Сол ұрпақтың өкілдері екі ел арасындағы достық пен ынтымақтастықты сақтағаны үшін Қырғызстандағы Қарабалта көшелерінің бірін «Қазақ халқының батыры Жауғаш батыр атындағы көше» деп атаған. Бұл қырғыз елінің қазақ халқына деген, Жауғаш батырға деген зор құрметі болса керек. Жауғаш Қырбасұлының ерлігін, өнегелі өмірі мен үлгілі ісін кейінгі ұрпаққа насихаттау арқылы жасөспірімдердің бойында отансүйгіштік сезімді қалыптастыру, өз тарихын, тарихи тұлғаларды құрметтеуге баулу мақсатында Меркі ауданында «Жауғаш батыр Қырбасұлы» қоғамдық қоры құрылды. Қордың төрағасы Өсімжан Омаровтың, қор мүшесі Тоқтар Әлімбайұлының жетекшілігімен аудан көлемінде көптеген игі істер атқарылып, жалғасын табуда. №44 жалпы орта білім беретін мектебінде де Жауғаш Қырбасұлының 290 жылдығына орай іс –шаралар жалғасын тапты. Тарих пәнінің мұғалімі Ж.С.Мукашева мен кітапханашы Қ.Жасыбаева ұстаздар арасында «Ел қорғаған-ер Жауғаш» атты дөңгелек үстел өткізді. Жанар Серікқызы Жауғаш батырдың ерлігі мен өнегелі өміріне, Бақытяр Әбілдаұлының «Жауғаш батыр-Абылай ханның елшісі», Кеңес Нұрпейістің «Тарихи тұлғалар» атты кітабына кеңінен тоқталды. Орыс тілі пәнінің мұғалімі А.С.Манкеева жолдасы Манкеев Қобыландының Жауғаш батырдың ұрпағымен кездескенін, қазіргі ұрпақтары бұрыннан сақталып келе жатқан шежірені жаңартып толықтырғанын, кітапты толығымен жазып бітіргенін әңгімеледі. Қырғызстанның «Степное» ауылының тұрғыны Копабаев Еріктің үйінде Жауғаш батырдың құран кітабы сақталғанын, биыл наурыз айында Астанадан, Түркістаннан, Меркі ауылынан арнайы келген қонақтар «Степное» ауылына барып, батырдың аруағына құран бағыштап, сақталып келген құран кітапты ашып оқығанын, кітапханашы Қ.Жасыбаева Жауғаш батырдың батыр ғана емес, елші, мәмілегер болғанын дәлелдер келтіре отырып тебірене әңгімеледі. А.С.Манкеева батырдың ұрпақтарының, сақталған жәдігерлердің суреттерін көрсетіп, қатысушы ұстаздар өз ойларымен бөлісті. Жауғаш Батырдың ерлігі мен өмірі мәңгі өшпес асыл мұра. Елі үшін туған, халқының бостандығы үшін қол бастаған ерлеріміздің есімі ел есінде мәңгі сақталады. Жанар Серікқызы Мукашева №44 ЖОББМ тарих пәнінің мұғалімі шағым қалдыра аласыз

Қырбасұлы Жауғаш -1738 жылы Алматы облысы, Қарасай ауданында дүниеге келіп, Жамбыл облысы, Меркі ауданында қайтыс болған. Жауғаш Абылай ханның әскери қолбасшысы, елшісі болған, белгілі мәмілегерінің бірі, атақты батыр, қолбасшы, өз дәуірінің көрнекті қайраткері. Шыққан тегі – Ұлы жүздің Дулат тайпасының Ботбай руынан. Оның ер-тұрманы, қару-жарағы қазіргі таңда Меркедегі өлкетану мұражайында тұр. Жауғаш та өз замандастары секілді, ерте есейіп, қолына ерте қару алған. Ол қырғыздардың Сарыбағыш руынан шыққан Есенқұл, Садыр деген батырлардың өз еліне жасаған зорлық-зомбылығына кектеніп,19 жасында Арқаға Абылай ханды іздеп барады. Сонда жүріп Абылайдың сынынан өтеді. 21 жасынан бастап қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан тазарту жорықтарына қатысады. 1755 жылы Жауғаш Абылай ханнан бата алып, Алатауға келіп, қырғыз елінің ру басыларымен ортақ тіл табысып, солардың жасақтарымен бірігіп, Қорғаты мен Шу бойындағы, Меркі мен Кемін өзендері аралығындағы, Алатаудан Балхашқа дейінгі жерлерді қалмақтардан тазартып, оларды Ілеге дейін қуады. Хан тапсырмасын ойдағыдай орындап келгеннен кейін Жауғаш Абылай ханның қасында болып, талай шайқастарға қатысады. Осындай шайқастардың бірінде Жауғаш бастаған сарбаздар жанқиярлық ерлік көрсетіп, жараланған Абылай ханды қан майданның ортасынан суырып алып шығады. Абылай хан оның ерлігін жоғары бағалап, «Жаралы жолбарыс» деп атаған. 1733 жылы күзде қазақтар жеңіске жетіп, жоңғарлар қашқан Аюлы, Арқарлы тауларындағы шайқас кезінде туғандықтан әуелі қойылған есімі Жауқашты екен, анасы Қоңырбике еркелетіп, Жауғаш деп атап кеткен. Әкесі Қырбас XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғарлармен болған бірқатар шайқастарға қатысқан, Аңырақай шайқасында ботбай қолын басқарған, Сәмен батыр әскерінде мыңбасы болған. Жауғаш 15 жасында атқа қонып, қасындағы Қарпық, Майлыбай сияқты серіктермен ел еркіндігі жолында Алатаудан Арқаға барып, Абылай ханның орда сарбаздарының қатарына қосылған. Жауғаш 1751–53 жылдары Абылай ханның бірнеше тапсырмаларын тиянақты орындап, сенімді серіктерінің біріне айналды. 1754–56 жылдары Абылай ханның арнайы әскери қолын басқарды. 1756 жылы қытайлармен болған шайқаста Абылай хан жараланып, Жауғаш ұрыс болып жатқан жерден ханды аман алып шығып, құтқарып қалады. Бұхар жырау жырларында Абылай хан «Іздесем де табылмас Жауғашжан, сендей құбаша ұл» деп мадақтаған осы Жауғаш батыр болған. Жауғаш Қытай мен арадағы қатынасты реттеуге қатысқан елші де болған. Сол жылы (1756) қытай генералы Хадаха өз қолына түскен Жауғаш батырды Абылай ханмен келісім жасауға жібереді. Жауғаш батыр 177174 жылдары қырғыздармен қақтығыстардың келісіммен аяқталуына атсалысқан. Қырғыз Момохан батыр мен Жайыл батырдың баласы Итекеге ара түсіп, Абылай ханның кескен өлім жазасынан аман алып қалып, қазақ-қырғыз арасындағы бауырластықтың сақталуына үлес қосқан. Абылай ханның өмірінің соңына дейін жанында болып, айнымайтын тірегі саналған Жауғаш батырға хан аманат етіп тапсырған, жоңғарларға қарсы соғыстарда көптеген қасиетті жеңіс туы батырдың ұрпақтарының қолында күні бүгінге дейін сақтаулы. Жауғаш батыр – бітімшіл мәмілегер, Қазақ хандығының 1756–58 жылдардағы Қытаймен келісімге келуіне, 1770–1774 жылдардағы қырғыздармен қақтығысының нәтижелі аяқталуына ерекше еңбек сіңірді. Абылай ханның арнайы шақыртуымен Жауғаш 70-жылдардың аяғында қайтадан Арқаға барады. Хан ордасын Түркістанға көшіргенде Тілеуберді, Бүрге батырлармен бірге соның қорғаушысы болады. Жауғаш қандай жағдай боласа да сөзіне берік, досқа адал, әдіо кісі болған. Өздерімен соғысқан дұшпаны Садырдың бір баласын ертедегі достығы үшін өлтіртпей, ханнан өтініп сұрап алуы соның айғағы. Оның досқа адалдығын Абылай хан да жоғары бағалаған. Жауғаш батыр 49 жасында өз ажалынан қайтыс болған. Халқы аяулы батырын арулап жуып, сүйегін Түркістанда Қожа Ахмет Йасауи кесенесінің ішіне, дәліздің Ақсарай жағына, Абылай ханның қасына қояды. Жамбыл облысының Меркі ауданының бір ауылына Жауғаш батырдың есімі берілген.