Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 63–98 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (құраст.), естеліктер мен үзінділер
АЙНАЛҒАН АТЫ АҢЫЗҒА МОМЫШҰЛЫ Мен де адаммын жаралған сүйек еттен. Бауыржан Момышұлы Есмағамбет Исмайловқа Баукеңнің жауабы Есмағамбет!” Госпитальда жатыр едім, бүгін Құрманбек хатыңды әкеп тапсырды. Алдына мыңға тарта қой салып, нөкерлер ертіп келген екен - іс жөнінде тіл қатысқанымыз жоқ - құры ахахаумен отырып аттандырдым. Алматыдан келген сәлемдемелердің ең ішіндегі бағалысы сенің хатың болып отыр. Ежелден ойдағы сөздерді көкейге түсіре жазыпсың. Осында, майданда жүргелі бірнеше тәжірибелер - ойлар түсірді, халықтың міні, сыны қасиеттері анығынан айқын көрінетін жер қысылтаяң майданда екенлігі сөзсіз болған жоқ па, олай болса, оларды көре-біле тұрып, ол туралы сөйлеп, жазбауға кімнің дәті шыдап тұрмақ. Уақыт, жағдай болмаса да шет жағасын былтыр биыл қат арқылы елдегі жігіттерге жазып едім, бірақ ешқайсысынан жауап алғаным жоқ. Кейбір азаматтар менің хаттарымның мазмұнынан гөрі, қатты айтылған (резкие) сөздеріне көңіл бөліп “солдаттың мәдениетте қандай еншісі бар, сенсіз-ақ күн көрерміз” деген сияқты қысқа ойлармен шолпығанға да ұқсайды. Оларға: - Енеңді... сені де әкең ұлым депті ғой, - дегеннен басқа не айтармын. - Кемеңгер жігіттерге ақыл айтудан мен аулақ, бірақ ойдағы нәрсе халық ісі болған соң жазған еді. Біздің кейбір әжептәуір адамсынған жігіттеріміз баспа бетінде, көптің алдында: “біз қараңғы, жабайы, надан, сорлы едік... біздің бабаларымыздың көзі ашылмаған соқыр, пайымсыз, жарық дүниені танымаған, даланы жайлаған аю қатарлы халық едік...” тағы осы сияқты бірнеше жала, өтірік, өсек, қиянат “жалпынышты” сөздер айтып, ел еңсесін селге салып, жер етіп жүргендері аз емес, ондай жігіттердің ел сорына біткені сөзсіз емес пе? Біздің бабамыз кімнен кем, кімнен сорлы еді? Мың жыл жасаған қазақтың ішінен ақылды, пайымды адамдар бүгінгі таңда ғана шығып па? Кемеңгерлік, данышпандық, ел қасиетін, бабамыздың аруағын тепкен тентектердің аузына қашан тыйым салынады? Бабамыздың адамгершілігі, ерлігі, ақылы сыйпат, салтанаты көп алдында әділ баға алып, немере-шөберелеріне қашан мақтаныш, тымсал, мысал болып, жұрт алдында еңсемді қашан көтереді. Басқалар бабаларының аруағына сиынып, бас ұрғанда, ондай міндетті борышымызды басымыздан атқаруға біздің ұялуымызға жол болсын! Басқалар бабаларының мінез-құлқына, өсиет, ақылына әдет, әдеп-ғұрпына жаңа өспірім балаларды тәрбиелегенде, біз халық қасиетін, тарихын, мәдени, әдебиетін елден жасырып, архив пен филиалға тығып, сүрі еткеніміздің жөні қайдан шыққан әдепсіздік? Ұялмай-қызармай консервировать ету - жастарға қара перде емес пе? Тағы осы қалыпта 10-20 жыл өмір сүрсек, қазақта - қазақ тарихы, әдебиеті, тағы басқа жақсы халық қасиеттеріне түсіндіру үшін тілмаш, переводчиктер керек болып, барлық тіл байлығынан айырылып, жап-жалаңаш шыға келмейміз бе? деген ой не себепті осы уақытқа дейін түспейді? “Бояушы бояушы десе сақалын баяйдының” кері келіп, ескіні естен шығарып, жаңаға басы айналған мыйлауларымыздың таяқ алып, қой баққаны елге де іске де, тарихқа да көп олжа болмас па еді? Деген сияқты пікірлерді ойлаған майдандағы солдат (оның елге қайтар, қайтпасы екі талай) ойланғанына кінәлі болса, “айып бізден, үзір, мәзір” айтуға даярмын деп мен айта алмаймын. Сөйтсе де, соғыс жағдайында жүріп, терең ойлап, мәселелерді бақылай шешуге мүмкіншілігіміздің, уақытымыздың жоқтығын еске ала отырып, одағай сөздеріміздің кемістіктерін мойнымызға аламыз. “Знамя” жуналының 5-6 санындағы басылған Бектің повесін оқыған боларсың. “В этой книге я всего лишь добросовестный и прилежный писец” деп бастайды ғой Бек. Шынында солай - оның тарихын Сәбит ағайға жазып едім, оқыған боларсың. Әрине, Бек олақ жазушы - ол көркем сөзге өте кедей, бірақ та ақ ниет, адал тырысатын кісі. Кемістіктері, негізінде, көркемдігінде болар - сын оны толығынан айқын көріп айтар - бірақ та оны толығынан Бектің кінәсі деп айтуға болмайды - ол айтқанды, жазғанды бұлжытпай қағаз бетінде реттеген - көркем етуге уақыты да, күші де жетпейді. Обалақ-собалақ болса да рас, шындық күйінде басылғанын көп олжа деп білеміз - болашақта қолға алатын кісі болса көркем болуы қашпас. Шығарманы майдандағылар таласып оқып жатыр - оның қазіргі қасиеті сол. “Мен деп әңгімені менің атымнан жүргізуі - Бек мен айтқан сөздерді өз бойына сіңіруден ұялғандықтан болуы керек. Көркемсіздігінің бір себебі мүмкін содан шығар - солайда (менен майы тамған көркем сөз қайдан шықсынменің мақсатым болған оқиғаларды қағаз бетіне түсіру ғана). - “Бұндай қазақ майданда бар екеніне мен сеніңкіремеймін. Сізге тумағанды ойдан шығарудың қажеті не” депті бір профессор Бекке оқып отырып. “Қателесесіз ақсақал, сенбесеңіз мына дәптерлер БатптноныНы өз қолынан жазылған - айғағым осы” деп айттым дейді бір хатында Бек. Бұл хабарда мән бар, хабар - орысша жазған дәптерлердің, айтылған әңгімелердің мақсатының үстінен түскен хабар болып отыр. ж ж ж Майданда болған жазушылар Ивандармен әуреленіп, Тезекбай мен Ұлтарақтың ерлігін - “біздің Тезекең істеді” деп жазуға жүрексінді де, ерлігі де жетпеді. “Жазуым Ивансыз болса” имансыз, ұлтшыл атанам деген ойлар оларды үрейлендіріп, шатыстырды. Тезекеңнің ісін Терентиге қиянат жолымен алып берген күндері де болды. Сол себепті Тезекбайдың ісін Иванның өзіне баяндап, өзіне жаздыруды дұрыс деп таптым. Иван әділ Иван. “Біздің Гезекең туралы Иван былай деп жазыпты” деп көп алдында айтуға сендер ұялмасын дегенім ғой. “Личная гордость, национальная гордость - основа (дәнекер) содружества, братство, уважение и любви народов” деген теманы айналдырып жүрмін. Түсінігім интернационализм шеңберінен тысқары көрінбейді: өз басын, өз ұлтын қадірлемеген азамат елге тұлға болмас та, жат ұлт елдің қадірін адамгершілікпен тани да алмас, оны сыйлап, ізеттеп, құрметтеп те ала алмас деген ойдан, тәжірибеден шыққан тема ғой. Менің түсінігімнің дәнегі, қысқасын айтқанда, осы. Мен жазамын, Бек те жазып жатыр - жаман, көркем емес деп атой салуға сыншылдардың қолы тимеғені оқиғаларды аяқтауға әжептәуір себеп болар еді. Біткен соң Бекті іреп-союға уақыт та, күш те жетер. Әзірше, асықпастан басталған нәрсені Бекке аяқтауға жәрдем беруден аянбаймын - жәрдем берушілерге рахмет айтармын. Әйтеуір жазыла берсін, жазылса түзетушілер табылар деген ниет кой. Мұқаңа, Сәбитке арнап хат жазбаймын, оқып берерсің. ...Мен өз қолжазбаларымның оқырмандарына арнайы хат жазып қойдым, бұл қолжазбамды Ғылым академиясының қазақ филиалының қарауына қалдырып кетемін, бұл хатым да қолжазбаларыммен бірге қалады. Мен мына соғыста тірі қаламын ба, әлде жоқ па оған көзім кәміл жетпейді, бірақ өзімнің хатымда қолжазбамның оқушыларына бірсыпыра талаптар қоюға талпыныс жасадым. Бұл хатымды сіздерге оқып берейін: “Менің қолжазбамның оқырмандарына. “Көп жасағаннан сұрама, көпті көргеннен сұра”, - дейді халық даналығы. Жіп қылдан тұрады, дене тканьннан құралады. Даналық - өткеннің тәжірибесін қорытатын, қазіргі жағдайды зерделі талдайтын және болашақты көре білетін творчестволық ойдың қаймағынан тұрады. Кірпішсіз сарай сала алмайсың. Ұшқынсыз от тұтанбас. Мейірім болмаса сүйе де алмайсың. Ашу-ызасыз жек көру мүмкін емес. Мәжбүр етпей, мойын ұсынбас, мейірім болмай жақсы көре де, беріле де алмайсың. Бұйрық - алғыр басшының ой-арманы. Әскерсіз - қолбасшы қауқарсыз, басшысыз - әскер Әлсіз. Сын ерді шыңдайды, қорқақты қинайды. Азаматқа өмірден де ар қымбат, өлімнен ұят күшті. Қорқақ - дөрекі әрі ақымақ. Мейірімсіздердің жаны нәзік емес, оларға құдық та түпсіз терең. Батырға сырдың суы сирағынан келмейді, қорқаққа батпақ та кедергі, шалшық та бөгет. Атқа мініп жүре алмайтынға жуас ат та асау, жебе де қысқа, тартпа да бос, ердің үсті де қолайсыз, тізгін де ұзын көрінеді - барлық сылтауды жайып салады. Шошқа бағушы арғымақты тұрқына қарап ажырата алмайды, оған қашар да - ат. Құм ішіндегі дәнді қырағы көз ғана шалады. Кебекті ұннан елеп, айырады, су көмір арқылы таза сүзіледі. Алғырлық ойдың ішкі мазмұнын нұрландырып тұрады. Қанатты сөздің қарапайым сөзден айырмасын сергек құлақ, алғыр ой ажыратады. Басқаны “жақсыға” білгенше, өзіңді “орташаға” біл. Ақылгөйлік кейде өнегесіздікке тірейді. Тәртіп кейде тәртіпсіздікті тудырады. Бауыржан Момышұлы * * * ...Баукеңнің тұла бойы тұнып тұрған сыршыл дүние еді. Өзімен сырлас адамдармен әңгімелесіп, сырын шерткенде аңтарылған дариядай төгілетін-ді. Кейде Баукең өзінің құлазыған кабинетінде жалғыздан-жалғыз отыратын. Сол кезде өзінің сүйікті, өзгеше қарындашын іздейтін. Мұндай қарындашты бұрынғы заманда ағаш шеберінің қаламы деп ойлайтын. Кейде таба алмайтын. Сонан соң сигаретін тұтатып, жайбарақат отырып, темекі шегетін. Одан кейін күнделігін ақтаратын. Баукеңнің күнделігі қызық еді. Бірде мен сол күнделіктен мынадай әңгімені жазып алған едім: “Менің алдымда жағрафиялық атлас жатыр. Солтүстік пен Оңтүстік қиырлары... Көңіл көзіммен шолып отырмын. Мен титтей, титімдей ғана тіршілік иесімін. Әлі күнге дейін, өзімнің Солтүстігімнің де, Оңтүстігімнің де қайда екенін білмеймін. Бүл қасірет емес пе... Купелі вагонда келе жатқанбыз. Біздің көршіміз НКВДнің майоры еді. Мен шамаданымды жоғары көтеріп қоюын сұрадым. - “Гуһ, зілдей екен... Алтын емес пе? - Алтын емес, қасірет. - Адамның тағдыр-таланындағы ең ауыр нәрсе, қасірет қой, балам. Сол кезде бұл жазбаның байыбына бара қойған жоқ едім. Бүгін түсініп жүрміз ғой.
Айналған аты аңызға Момышұлы (2/8-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 63–98 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (құраст.), естеліктер мен үзінділер
Баукеңе жиі келетін жора-жолдастарының ішіндегі өзі қуана қарсы алатыны Дмитрий Снегин еді. Менің білетінім кейбір жолдастары кезінде Баукеңнен сырт айналған шақтарда да (мұны оқырман жақсы білетін шығар) Дмитрий Снегин сырт берген емес. Кайта ол бұрынғыдан да жиірек келуші еді... 1968 жылдың көктемінде Снегин Баукеңе келіп, оның кабинетінде екеу ара шай ішті. Әңгіме қызды. Шамамның келгенінше сол әңгімеден үзінділер келтірейін. Баукең қолындағы сигаретін сөндірді де, сыр-сұхбат өрмегін жалғастырды. - Мына пәни дүниеден бақидың гүлстан бағына жол тартқаннан соң, мен кейінгі жұрағаттарыммен сенің қаламың арқылы сөйлесетін боламын. Ой-санаңнан бұрын, мына сенің өзің түнек түйсігіңмен-ақ сондай ойға барасың әлі - арұятыңның әмірімен! Және ол сенің қалқаныңа айналады: Әлгі бейбіт өмір дейтініміздің қаупі, әсілінде окоптағы, соғыстағы тірліктен әсте кем емес... 4 Осы арада Снегин бір әзіл айтты. - Тыңда, - деді Баукең, - Менің саған айтар гәбімнің өсиеттік сипаты бар. Сен, ақын әрі офицер ретінде, бұған байсалды түрде, құрметпен қарауға тиістісің. Мен - табиғатпын, ендеше менімен санасуың керек. Табиғат сараң: ол жан-жануарға, өсімдік пен адамға өмірде бір... бір... БІРақ рет қана береді! Біреулер әлдекімді пәленшеден аумайды деп жатады, мен оған күлемін. Өтірік. Табиғат қайталауды білмейді, ол - ұлы суреткер және көшірмені мойындамайды. Жер бетіндегі тіршілік атаулның бәрі бір-ақ рет туып, бір-ақ рет өмір сүріп, бір-ақ рет өледі. Табиғат мәңгілік, өйткені ол ешкімді өлмейсің деп емексітпейді. - Махаббат ше? - деді Снегин. - Махаббат та өшпенділік секілді, көктен түсірілген. алг е Ойымды бөле бермеші, өтінемін. - Кешір, Бауке, сен не, өлімнен сескенбейсің бе? Мен ажалдан қорықпаймын. Ол тумалы тіршілік айналымындағы табиғи құбылыс... Орысша осылай деп айтуға бола ма? Туу - тым салтанатты, қуанышты жайт. Бірақ тек ақылсыз кісілер ғана өлімді қасірет көзі деп есептейді. Мен өлсем де сән-салтанатпен өлемін... Мәңгілік қоштасуды ерлерше көтерермін-ақ. ...Салтанатпен өлуге де кісінің моралдық хақы болуға тиіс. Егер сен қосүрейдің күнін кешсең, шошқа сияқты құм қабасың - үлде мен бүлделетіп жерлесе де мерез-дағы мен мұндалап тұрады. ...Жалғанның жарығына келген шақта, қай адам өзінің туғанын біліп жарытады? Ал бірақ ол ақырғы демі үзілер сәтте түсінеді емес пе? ..Мен өлгеннен кейін жұрттың бәріне бірдей жақсы Бауыржан атанамын, өйткені ләм деп тіл қатпаймын ғой, ал қазір мылжыңдап отырған түрім бар. ..Мен - тағдырдың еркесімін. Мен - халықаралық сотқармын. Басқалардың бұған көндіге қоюы қиын. Өзіме тіпті қиын. Ажал бізбен басын теңестіреді. Мен жайлы-жақсы ұядан шыққанмын, кезегі келгенде жақсы-жайлы ұяға кетемін. Мен өлімнен қорықпаймын. Өлсем де салтанатпен өлемін. Баукең осы бір сөздерді қайталап айтса да оның нәрі тая қойған жоқ. Қайта күшейе түскен секілді. - Имаш - менің дегдар атамның аты. Мен дүниеге іңгәлап келгенде, оның жасы тоқсан екіден асса керек. Қазір мен елу сегіздемін. Дәл бүгін екеуміз (атасын айтады) жүз елу жасқа толдық. Өткен жылы мен атамның ең кіші қызы Бияш апайымды жерлеп қайттым. Ол небәрі сексен сегіз жасқа шығып еді. Сол апам арқылы дегдар атам маған ақыл айтып, демеп-жебеп тұратын. Араға екі ай салып, ата-бабалар қайдасың деп үлкен ағайым Үбиән аттанын кетті, ол саған, менің әңгімелерімді оқитын кісілерге Музей-ана деген атпен таныс болатын. Ол жастай - алпыс сегіз жасында ғана көз жұмды. Содан кейін әйелім Бибіжамалды жерледім. Мен оны мәртебелеп, Бәйбіше деп атаймын. Ол бұл фәниден жайнаң күнінде жөнелді. Тірі болса елу үшке келер еді. Біз осыдан ширек ғасыр бұрын ажырасқанбыз (айрылысқан емеспіз). Мен бейбақтың жалғыз соның өзін ғана қастерлейтінімді, маған тек қана сол ғана жетіспейтінін анық түсініп, жаны күйіп, түйсініп сезінсін деді ме, әйтеуір о дүниеге ертерек аттанып кетті ғой. Мен егіліп еңіреймін. “Екі жүзді” деген дауыстарды да естимін, бірақ сол қуғыншылар өздерінің жылмың алақандарымен, менің көкірек көңілім ашылып, тәубаға келген көз жасымның бір тамшысын тосып алсыншы, ол сонда олардың жүрегін балқыған қорғасындай ойып түсер еді. Баукең осы арада үзіліс жасап, арлы-берлі жүрді. Байқаймын үнсіз егіліп жүрген секілді. Біраздан соң сабасына түсті. ...Өлім байдың малын шашады, - дейді қазақ мақалы. Кедей үйіндегі өлім оның артын ашады, - дейді қазақтар тағы Да. Ал, өзі бүртүрлі қанағат сезіммен жайымен сөйлеп кетті одан әрі. - Мен -- кедей емеспін. Мен - бай кісімін. Мен - ақынмын, мен - суреткермін... Мен - озбырмын. Берместен - тартып аламын. - Бұл да - бекзат атаң Имаштан қалған ба? - деді Снегин жымиып. - Ия, бұл біздің әулеттік белгіміз. Алу - тонау емес, қарақшылық емес! Мен расында да, үлкен жол үстіндегі тонаушыға ұқсастын ба? Мен гвардия полковнигімін, ҚСРОның азаматымын. Мен Дмитрий Снегинмен туыспын, азаматтық ар ожданым бар кісімін. Және өзімше ой толғауға қақым бар. Творчество адамымын. Ілім іздеймін. Ілім атаулының бәрін игеруге кісі әмірі жетпейді. Мен өте сауатсыз марксшілмін, бірақ оқудан жалықпаймын. - Бауке, сенің басқа да ұстаздарың бар ғой. Оны өзің де талай айтқансың. - Бар. Панфиловшылар. Бәрі. Мен оларды ұмытқан жоқпын, ешқашан да ұмытпаймын! Ұстаздардың ұстазы - аты аңызға айналған Иван Васильевич Панфилов. Артиллерия және армия полковниктері Г.Ф.Курганов, И.В.Карпов. Менің мінезім аумалы-төкпелі қызба, бірақ оқуды білмейтін саяси бөлім жөніндегі орынбасарым Петр Васильевич Логвиненко, менің мейлінше адал батыр лейтенантым Брудный, 6-шы батареяның командирі менің сүйікті Сергей Андреевім, Әзірбайжан зиялысы, сенің артиллерия дивизионыңның штаб бастығы Агиф Амирұлы Нариманбеков және оның командирі, менің сүйікті жауынгер досым, полк комсомолының басшысы, табиғаттың риясыз, адал перзенті Болатбек Жетпісбаев... Көптеген басқалары... Бәрі, бәрі! Егер олар болмаса, Бауыржан Момышұлы да болмас еді. Мен тірілеріңді құшақтаймын, өлілеріңнің аруақтары алдында тағзым етемін. Баукең бір сәт мұңая қалды. Ол өзінің қайтыс болған жауынгер достарымен қоштасқан секілді. - Мен кетемін. Сосын Снегинге қарап, - Сен де кетесің. Бәріміз де кетеміз. Ертең жастар өмір кешеді. Мен сөзімді сол жастарға арнаймын. Сендерден сұранатын бір өтінішім бар: біздің жалтыр басымызды, жаралы жанымыз бен жүрегімізді сыйлап, құрметтеңіздер! Біздің аталық сезімімізді құрметтеп, сыйлаңыздар! Кадірменді азамат болыңыздар! Жастарға осыны айтамын дағы біржолата кетемін... ..Бұл күні Баукең мен Снегин ұзақ отырды. Арзан ішімдіктен біраз ұрттады. Келесі жолы Снегин Бауыржан Момышұлы отставкаға шыққанда келді. Олар осы жалғыздық тақырыбын одан әрі өрбітті. . - Дұшпан күлдіреді де, дос жылатады, - деді Баукең, - Снегинге сен бір кезде үлкен жаңалық ашқан едің: қарттығыңды жалғыздық күтіп тұр - деп. Айтқаның келді. Мен шалмын, мүгедекпін, жалғызбын. Бірақ, бұған қиналмаймын. Қайта мақтанамын. Сенен соны алғаш рет естігенде, қатты өкпеледім. Енді мен соны мақтан етемін. Сен маған жаңа күш-жігер қостың, сол себепті де “Сәуегейлер әманда әділ айта ма?” - деген тақырыпта диссертация әзірлеп жатырмын. Сен мені “кедейсің” деп едің, қателесіпсің. Мен - бай адаммын. Мен - халықаралық гвардия полковнигімін. Мен - халықаралық хулиганмын: бұған құжатым бар. Мен - ғалыммын, оған да құжатым дайын, олай емес деп дәлелдеші, кәні! Мен сенен он есе білімдімін. Оған да құжатым бар. Мен - құжатшылмын. Және жалғыз емеспін! Үбірлі-шүбірлі балаларым бар. Он жылда жиырма том жаздым - менің перзенттерім солар. Жоқ, мен бай адаммын. Сол арқылы ТР; жары сө өз ( 72 УЖ-сөөсенің сәуегейлігіңді жоққа шығарамын. Мен - ақынмын! Және ақын ретінде күллі әлемге: Мен өлмеймін, менікі де өлмейді! Надан кісі өлім жоғын білмейді! - деп әйгілеуге хақым бар. Баукең қызына сөйледі. Қызып кетті. Қолын да өзіне тән ерекшелігімен жоғары көтеріп алды. - Мен сол өлмейтіндердің бірімін: менің тәнім табытта жатса да, рухым достарымның ортасында өмір сүріп қала береді. Әлде кім кезінде мені орыстық қазақ деп атаған. Рас, мен орыс полковнигімін. Бірақ қазақпын. Маған миллион рет оқ атты. - Мені өлтіре алмағанына жауапкер емеспін, соған өзім де қатты қынжыламын. Менің қыруар аға-інілерім қаза тапты, олар менен әлдеқайда жасырақ, ақылдырақ та батылырақ еді. Олар қаза тапты, мен әлі де тірлік етіп келемін. Неге тірі жүрмін?! Соғыста бір-ақ заң бар мен білетін. Ия өліп, әйтпесе өлтіретін. Өлеңді осы арадан шорт үзген Баукең жадырап сала берді. Қиып түсердей қолының сермеуін де қойды. Сөйтіп ерекше бір жылылықпен сөзін жалғады. - Байқап тұрсам, біздің қазақтардың тілі айтып жеткізе алмайтындай әуезді, шырайлы және бедерлі тіл екен! Осы арада Баукең қатты қызынды.
Айналған аты аңызға Момышұлы (3/8-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 63–98 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (құраст.), естеліктер мен үзінділер
- Отанымның үшінші бұйрығы гвардия полковнигі Бауыржан Момышұлы Совет Армиясы қатарынан лақтырып тасталсын! Генштабты, Әскери Академияның ординарлы профессоры шығарылсын! Мені лақтырып тастаған халық емес. Душка Гречко бастаған қуғыншы-шенеуніктер! Мен - білімді әскери кісімін, әлі де он бес жыл команда бере алатын едім. Маған мол пенсия - 200 сом берді де, нағыз ақымақтын әмірін айтты. “Тәлкектігіңді таста, төсекке жат-дағы, төбеге қарап түкіре бер” - деді. Қалай ойлайсың, түкіру ісіне екі жүз теңге жете ме? Білікті офицерге таңғажайып жұмыс қой! ҚСРО-ның азаматы шал офицері ретінде бұған масқара қорландым, тап осындай жәбірленіп көрген емеспін. Үшінші бұйрыққа қайта оралайын. Мен оған бағынбадым. Өзің білесің, мен тәртіпті офицермін, әмірге құлақ аспай қою тозақтың азабындай болды. Қысқасы, мен бастықтарымның бәрін сайтанның сапалағына жөнелттім де - қаламды қолға алдым. Лаждың жоғынан жазушы болдым. Мен - ұлтшылмын. Менің туыстарымның көпшілігі ұлтшылдықтың не екенін білмей-ақ, өздерін астыртын ұлтшылдар есебіне қосады. Сөйте тұра байқаңдар, Бауыржан ұлтшыл деп сыбырлайды. Бірақ та мен кейбір Ивандардан өзіміздің Мырқымбайлардан да бетер таяқ жеп келемін, шүкіршілік, солардың аналарына да, мыналарына да өкпелемеуге менің батылдығым да, ақылым да жетеді. Солар сөйлейтін қазақ, орыс тілдеріне ренжи алмайтыным сияқты. Әрбір халықтың тілі - құдайдан! Интернационализм дейтініміз де осында. Мен - интернационалиспін, сол себептен де мен халқымның, көп жәбір-жапа шеккен туған тілімнің екі жүзді опасыздары мен аздырып-тоздырушыларына қарсы ымырасыз күрес жүргіземін, оларға тыныштық бермеймін. “Екі аяғын бір етікке тығамын!”, жүріп көрсінші, қане енеңді ұрайындар! “Қайран, Баукем-ай! Қазақ тілі десе шыбын жаны шырқырап, оны корғауға барын салатын-ды. Бірде Баукең бір қазақ сары орысының авторефератымен танысады. Әлгі жазғыш тұспалдап болса да қазақ мектептерін жауып тастауға шақырады. Өйткені сол кездегі заманның қазақтары орыс тілінде сөйлейтін көрінеді. Сондағы Баукеңнің ызаланғанын көрсеңіз. Мектепті жабу деген халықтың қаза табуы” деп налығанын, өзін қайда қоярын білмей, жан-жаққа телефон шалғанын көрсеңіз. Сол кезде жанын жегідей мүжіген қасіретін жасыра алмай азапқа түскен еді. Мұндай сәттерде асыл аға жаралы жолбарыстай ыңыранып, салалы ұзын саусақтарына маза бермей, құлазыған кабинетінде әрлі-берлі жүруші еді. Өшін трубкасынан алатын-ды. Осындай сәттерде майдандас досы Дмитрий Снегин келе қалушы еді. Жақсы дос Баукеңнің Жуалыда өткен алпыс жылдық тойына да келген еді. Сол жетім қыздың тойындай болып өткен той жайлы үлкен газеттер жөнді мақала да баспады. “Жас Алаш” менің жазған репортажымды қысқартып басқан еді. Сол тойдағы сөйлегендердің ішіндегі шынайы әрі тартымды шыққан сөз осы Снегиндікі болатын. Біздің аудандық газет аумағына байланысты кезінде оны толық баса алмады. Бүгін сол Снегиннің сөзінен үзінділер келтіруді жөн санап отырмын. - Қадірлі Бауке, - деп бастаған-ды ол сөзін - Екеуміз де қанқұйлы неміс фашисгеріне Панфилов дивизиясының сапында соққы бердік. Әлбетте, соғыстың негізгі кейіпкерлері сұрғылт түсті солдат шинелін киген сан мыңдаған адам. Қайда барсаң да, окопта болсын, жорықта болсын, тіпті шабуылда болсын қилы-қилы тағдырлармен, бір-біріне ұқсай бермейтін мінез-құлықты жандармен қатар жүресің. Олардың қай-қайсы да туысқаныңдай жақын болын кетеді емес пе? Бірі үшін екіншісі қасық қанын қиюға бар еді ғой. Дегенмен осылардың ішіндегі бірлі жарымын ғана жүрегіңе барған сайын жақындата түсетін солдат достығы деген бар. Ал оның сыры неде? Бұған жауап беру қиын, әлбетте. Дегенмен жауап беруден жалтару сенің табиғатыңа жат екенін де білемін, достым. Өзіңнің кітаптарыңда бұған жауап та бердің. Қаһарман халқымыздың неміс-фашист жендеттеріне қарсы жүргізген Ұлы Отан соғысында біздің адамдарымыздың бойындағы тамаша адамгершілік қасиеттер жарқырап көрінгенін бәріміз де білеміз. Отанды шексіз сүю, ерлік пен азаматтық парыз сезімі. Адалдық жолында қасық қанына дейін төгу және жауды талқандауға деген зор сенім. Осы бір асқақ та арайлы ұғымдар әр жауынгердің жүрегінен өзінше туындап жатты ғой. Жекелеген адамдар арасындағы достық та осы секілді. Бір адам екінші біреуді, ал ол үшінші адамды өзіне жақын тұтты. Міне, майдандас дос, сонау бір сұрапыл кезеңнің осындай бір ұмытылмас сәттерін. жадыма қайта жаңғырта отырып, сенің алдыңда, адамдар бойындағы достық сегімнің алдында бас иемін. Бауке, қандай іске болсын творчестволық көзқарас сенің табиғатыңа да тән. Жағдайға қарай жантаю, бірте-бірте қалыптасу сенің қаныңа сіңбеген әдет. Бұл әрине екінің бірінің қолынан келмейді. Ал оны бойына дарытқан адамды өзіміз тамаша ерік-жігері қалыптасқан, жауапкершілік сезімін жоғары ұстаған жан демейміз бе?! Сондай адамдар арқылы бұл қасиеттер міндетті түрде жүзеге асып жатса сен арқылы олар нағыз ақиқат іске айналып, майданда, Отан қорғау жорығында, жазу столында, жаңа шығармаларды дүниеге әкелу үстінде Жеңістің кілті болды ғой. Оны өзіңнің аузыңнан айтылған сөздер арқылы да өрнектеуге болады. Тіпті бір сәт солардың мән-мазмұнына үңілсек, олардың көбінің бүгінгі таңда қанатты сөзге айналып, сөз байлығымызды еселей түскенін аңғарамыз. “Еңбексіз өмір қапаспен тең” деген сөздерді айтқанда сен небәрі жиырма жастағы бозбала едің. Ал, бұл сөздер сенің бүгінгі күнғе дейінгі жалғасып келе жатқан өмірлік қағидаңа айналды. Әрбір күнің - еңбек. Сенің ұғымыңдағы еңбек отандас-замандастарыңның бақыты үшін, ертеңгі болашақ үшін күш-қайратыңды барлық жүрекжылуыңды жұмсайтын игілікті іске айналған. Осылай жылжып жылдар өтті. Сұрапыл соғыстың тәніңе салған жарақаттары мен контузия сенің самайыңа ақ қырау болып ілінді, отставкаға шықтың. Міне, нақ осы тұста алдыңнан өзіңнің өмірлік қағидаң, Моральдық Кодексің: “Еңбексіз өмір қапаспен тең” деп тұрғандай болды. Бұған қоса өз Кодексіңе жаңа жолдар қостың. “Рас, мен запастағы полковникпін. Алайда Советтер елінің азаматы ретінде менің запаста болуға ешқандай қақым жоқ!” - дедің сен. Осы орайда мен сенің майдандас досың ретінде мына бір шындықты атап айтқым келеді: “Ә, дегенде отставкадағы күндер саған оңайға соққан жоқ. Өйткені сен өзіңнің ең мәнді, ең белсенді кездеріңді Совет Армиясы қатарында өткіздің. Сен өмірдегі өз орныңды халыққа, Отаныңа неғұрлым көбірек пайда келтіретін орынды іздедің. Мұндай орынды әскери өмірден, солдаттар сапынан таптың. Арманың орындалып көздегеніңе қолың жетті. Мұның өзі соғыс далаларында барша қабілетіңнің жарқырап көрінуіне мүмкіндік берді. Алғашқы айқасқа атқыштар батальонының командирі аға лейтенант дәрежесінде енғен соң, Жеңіс күні гвардия полковнигі шенінде 9-шы гвардиялық дивизияның командашысы дәрежесінде қарсы алдың. Құрметті Бауке! Сенің осынау ұрыста шыңдалған бай тәжірибең, ақыл-кеңесің, соғыстан кейінгі кезеңде мәртебелі мақсатқа айналды: ординер профессор дәрежесінде тылдың Әскери академиясы оперативтік өнер кафедрасында тактика сабағын жүргіздің. Ия, әскери өмір, ондағы өмір бойы айналысқан істер өз құшағына тарта түсті. Содан соң - отставка. Бастапқыда бұл саған оңайға түспегенін білемін. Құлағыңа әлдеқандай бір беймәлім сезімкүйлер сыбырлап, сені де қоғамның қажетсіз аламдарыны: қатарына қосып жатқандай көрінді. Бірақ сол сәтте сабырға ерік бердің. Сен өзіңнің “Еңбек! Жүрегімнің соңғы соғысына дейін еңбек етуім керек!” - деген үнге толы сәздерің арқылы жеңіп шықтың. Құрметті Бауке! Бұл кезең сенің өміріңдегі ең бір қиын да жауапты кезең болды. Енді жаңа жағдайға сәйкес еңбек адамдары қатарынан өзіңді барынша толық көрсете алатындай өз орныңды табу міндеті тұрды алдыңда. Мұндай орынды сен әдебиет әлемінен таптың. Жазушы атандың. Сенің кітаптарың өткір шыншылдығымен жүректерге жол тапты. Мұнда таңданатын ештеңе де жоқ. Азамат ретінде, жазушы ретінде сонау сұрапыл майдан күндерінде бастан кешкендерің аз емес. Соның бәрі сенің жаныңа қозғау салып, бойындағы жауапкершілік сезімін лаулата түсті. Өз сөзіңмен айтқанда: “Шын жүрегіммен жазамын. Нәтижесі қалай - оны өзгелер айтар. Алайда бұл кітаптар менің перзенттерім іспетті, мен оларды барша жақсылық-осалдықтарымен қоса сүйемін және де олар Отаныма қалтқысыз қызмет етсе деймін!” деген едің. Бауке! Мен сенің өз халқыңа деген ешкімге ұқсамайтын таза махаббатыңды шын бақытқа балап, барша байлығың деп есептеймін. Сен халқынды жай ғана емес, шексіз терең сүйесің. Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптастырып, ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп келген озық ойлы дүниелеріңнің барлығы сондай-ақ бүгінгі таңда оның көпұлтты мемлекетіміздің аса бай мәдениет қорына арна болып құйылуы сен үшін үлкен мақтаныш екенін білемін. Сен қашанда біреулер жылтыратып көрсетуге тырысқан жабы дүниелерге жиіркене қарайсың. Сен жүрген ортада арамзалық пен алдамшылық аттап баса алмақ емес. Сен қашанда ондайлардың шынайы бет пердесін ашып, әшкере етесің. Олай болатыны сенің бойыңда жауынгер мен жазушының қасиеттері, таза махаббаттың тоғысып жатуынан деп білемін. Құрметті қаламдасым! Мен сенің творчестволық тағы да бір татымды жағын да атап өтпей кете алмаймын: шығармаларыңның әр беті арқылы сенің творчествоң барша болмысымен жастар үшін жазылғандай. “Олар - біздің болашағымыз” - дейсің сеһ. - Біз бастаған істердің, елімнің болашағы.
Айналған аты аңызға Момышұлы (4/8-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 63–98 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (құраст.), естеліктер мен үзінділер
Бұл тұста мен өз қағидаларына берік Бауыржанды кәремін. Мұндай махаббатты бойыңа сіңіру үшін жастардың жан сарайын жақсы, өте жақсы білу керек екенін айтасың сен. Міне сондықтан да адалдықты аңсап, жалған атаулыға жаны қас жастар қауымы сенімен, сенің кітаптарыңмен тілдесуге асығады. Сенің жауынгер және жазушы Бауыржанның басындағы ең қасиетті байлық та осынау жалпы халықтық махаббат болса керек. Қадірлі Бауке! Әдетте күнделікті өмірімізде алпыс жастағыларды ақсақал санап, өзгеше көзқарас танытып жатамыз ғой. Ал бүгін дәл осындай жасқа келіп отырған өзінді, сонау сұрапыл соғыс соқпақтарында сырлас болып, ондаған жылдар бойы қатар жүрген қаламдасымды бүгінгі өркен жайған әдебиетіміздің ардақты ақсақалдарының қатарына қоя отырып, сенің жан-дүниеңнің жастығын, шығармаларыңның жастық жалынға бай екенін атап айтқым келеді. Дәл осы ойды, меніңше сенің творчествоңның мыңдаған, миллиондаған тілеулестерінің қай-қайсысының болсын айтатынына сенімдімін. Өйткені менің өзім сол миллиондардың бірімін. Сондықтан да өзің жайлы жазылып, қағаз бетіне түскен көп сырларды мен бар болмысыммен қабылдаймын. Мақтан тұтамын. Бүгінгі айтылған сөздер алпыс жастың биігінде қырандай қырағы отырған қаһарман майдангер мәңгі жас қаламгер жайлы бір ғана адамның ойы емес, миллиондардың, барша халқыңның тілеуі болса керек деп ойлаймын. Халық бүгін өзінің сүйікті перзентінің, құрметті Бауыржанның мерекесін тойлауда. Бұл еліңнің өзіңе деген шексіз сүйіспеншілігінің айғағы, сенің барша перзенті, халықтың ұлы бола алғаныңды паш етеді. Сен халқыңды, айналаңдағы қарапайым жандарды қалай сүйсең, олар да сені солай сүйеді. Осынау қымбат сезім желісінің айғағындай өзіңе еліктеген ер болсын, аға жолын қуған ардақты азамат болсын деген ниетпен сан сәбиге “Бауыржан” деп ат қойылды. Халық құрметінен артық мәртебе жоқ. Ең бастысы, осынау құрметке ие бола білу ғой. Ал осы бір нұрлы нысанаға жеткен сен сияқты аялы перзенттерін халық қашан да аялап өтсе екен. Сондықтан да бүгінгідей алпыстың биігінде отырған шағыңда, бұдан былайғы ғұмырыңда сенің қартайдым деуге хақың жоқ, қадірлі қаламдас дос! Өйткені халық сені қашанда қырандай қырағы қалпыңда көргісі келеді. Ия, Баукең, Бауыржан Момышұлы өзінің маайдандас, қаламдас досы Снегин айтқандай өзінің соңғы сәтіне дейін қырандай қырағы қалпынан бір тайған емес. Г/2тсхе Баукеңнің сол алпыс жылдық тойы тағы еске оралады. Тойға арнайы келген жазушы Сәуірбек Бақбергенов Баукеңді мерейтойымен құттықтап, Алматыдағы Жазушылар одағы, Сәбит Мұқановтың арнайы сәлемде-месін жеткізді. Содан соң қаламдастардың тойға жіберген сәлемдемесі деп, Баукеңе конверт тапсырды. Баукең алдыңғы қатарда отырған Қартабай атты қария жездесі бар еді сол жездесін шақырып алды да: - Жезде, мына конвертті сізге табыс етемін. Немерелеріңізге ол-пұл ала барыңыз, - деп конвертті қарияға табыс етті. “Мұны істемесе Баукең, Баукең болама” - деп риза болған еді сонда халық. Осындай Баукеңнің мәрт мінездері қаншама? Үлкенді сыйлау Баукеңнің қатаң салты болар. Жалпы атадан балаға жалғасар үлгі-өнеге, ұлттық дәстүр, намыс туын бойтұмар қылып, өзегіңе баса отырып, ол өзінің бүкіл пейіл-ниеті азаматтық тұғырнамасы, іс-әрекет барша ғұмырбаянымен, елдік, ірілікті шамалата ерекше тағылым-нұрымен замандастарын, біз сияқты көзін көріп қалғандарды, бәлкім аңыз-ақиқаты жеткен кейінгі жасөспірім ұрпақты ар-иман тазалығына құлшындырып қайрайтын куат көзі боп, бақай есепке бас бұрғызбас ұлы бағдаршам-сүйінішіндей, қорғаушың-сақшындай, дәл сол тұрқыда, әр көкіректің жадызердесінде мәңгі-бақи сақталып қалуға тиіс. Орда бұзар отыз жасының ұшар бастауында Ұлы Отан соғысы тарихының алтын әрінтеріне айналып қан майдан ұрыс даласында сыннан өткен қолбасшылық, батырлық даралығымен ғана емес бейбіт аспан аясында да өмірінің ақырғы сәтіне дейін ерлік шежіресін жазған парасат байлығымен, қаламгерлік қайратымен, ең бастысы - тұлғалық тазалығымен халқының көл-көсір махаббатына бөленген жанның ғибрат кеңістігі қандай. Бір кезде Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері Зейнолла Серікқалиев Баукең туралы былайша ой толғап еді: “... Ең бастысы ол бүкіл ғұмырымен, тазалық тұғырымен замандастарына, өзі жазғандай, жер бетінде “Адалдықтың адымы алты құлаш” болатындығын ұқтырып кетті. Жаратылыс ықыласы бүйрегі бұрған сәтінде кұн сайын іңгәлап өмірге келіп жататын, Гуливер сияқты ергежейлілер еліне өзгеше өң беру үшін бәлкім Бауыржандай әділқазылық, датқалық ерен тұлғаның жарық дүйеде өзімізбен бірге ғұмыр кешкенінің өзі тағдыр тағылым ырыздығы шығар. Кеңсайда зиярат етуге алып мүсінін ғана қалдырып, дәл қазір арамыздан биіктеп кеткенімен, халқымыздың саф таза қадірқұндылықтарынан ақ жамбы асыл қасиеттерінен құйылған нағыз Тайтұяқ. Бір кездегі Кубаға - қазына аралына сапарындай, дүние тыныштығын, ел іргесі бүтіндігін, бірлігін қорғау мұратында енді сонау Ғарыш кеңістігінен, Құс жолынан мұхиттар мен құрылықтарды, ақ, қара, қоңырала пейілдерді бауырлас-тырар ұлы дәнекер, мәмлегерге - қазақтың этномәдениеті, ата дәуіріндегі кәдімгі нышаналы (символикалық) Алтын жамбыға айналған деп шүкіршілік етейік! Осы ұғымға біз де барлық болмысымызбен, Баукеңе деғен ақ жүрегімізбен, таза махаббатымызбен сүйсіне отырып қосылайық, құптайық, шүкіршілік етейік. * * * Баукеңнің майдандағы ерлігі бейбіт өмірде заңды жалғасын тапты. Қолына қалам алып, халқына тамаша шығармаларын, сүйікті кейіпкер азаматтарын сыйға тартты. Олардың қайқайсысы да миллиондардың жүрегіне Баукең болып - Бауыржан болып сапар шекті, сырласты. Сол арқылы Баукең кешегі қан майданда халық батыры атанған ұлан, кейін қаһарман қаламгер болып қайта туды. Баукеңнің қуатты қаламынан туған, өмірге жолдама алған саналуан шығармалар өзінің сүйікті ортасын тапты. Біз Баукеңнің сонау сұрапыл соғыс күндерінде қатыгез жаумен қалай шайқасқанын, азаматтық қасиеттерін майдангерлер аузындағы сан алуан естеліктер, кинофильмдермен жыр жолдары арқылы, Александр Бек пен Александр Кривицкий, Мәлік Ғабдуллин мен Алексей Кузнецов және Әзілхан Нұршайықовтың шығармалары арқылы кеңінен білеміз. Баукеңнің қаламынан туған “Артымызда Москва”, “Бір түннің тарихы”, “Генерал Панфилов” сияқты кітаптарының өзі неге тұрады! Бала Бауыржанның жан дүниесіне үңіліп, оның табиғатын түсінуге “Ұшқан ұя” повесі өлшеусіз көмектесті десем қателеспеймін. Осынау кітаптар кең байтақ еліміздегі және одан сыртқары жерлердегі сан миллиондаған жерлерден жол тапты. Мен сол миллиондардың бірі ғанамын. Алайда, асыл ағамды, Баукеңді Бауыржанды өзгелерден жақынырақ сезініп, көбірек білемін деуге толық қақым бар ғой деп ойлаймын. Мен оның есімін мектепке бармай жатып-ақ жаттап өстім, кейін бала кезімде өзін көрдік, әңгімесін естідік. Өсе келе, Баукеңмен бір дастарқаннан дәм таттым, біраз күн Жамал апамыздың қолында жүрдім. Бүгінде Баукеңе арналған мұражайдағы экспонаттармен сырласып, ол жайлы толығырақ мағұлмат алудамын. Дегенмен, мен Баукеңнің мінез-құлқын, табиғатын тап басып түгел танимын деген ойдан аулақпын. Бұл біреудің жаны екініші адам үшін құпия сандық болатындығынан емес, әрине. Оның өлшеусіз кеңдігінен, сегіз қырлы бір сырлылығынан. Үңіле білсең, бірде ол сені шарықтатып шыңға алып ұшады, бірде қия құздан төмен қарай құлдилағандай боласың. Мұның бәрі де өзіңді өзгелерден оқшау қоюға тырысқан жалған сезім, жылтырақ сәз емес. Қалай десем де мен Баукеңнің бар жан дүниесінен қарапайым жұрттың бәрінен табылар тамаша қасиеттердің жиынтығын көріп, сезінгендей боламын. Баукең өзінің “Ұшқан ұя” кітабында менің әкем Мырзабай, атам Ормантай, Орманқұл, бабам Дәуренбай, Бабастар жайлы жүрекке жылы жолдарын арнаған. “...Дәуренбай ақсақал төрге жайғасып, бүкіл омырауын қаптаған (жас кезінде ол кісіні жеңгелері “қабасақал” дейді екен) аппақ сақалын сипады. Дәуренбай Бабастың үлкен баласы екен. Өз бетімен ауыл қыдырмайтын, шақырмаса бармайтын ерекше сыпайы кісі екен...” деп бабамды сипаттаса “...Екі күн өтті. Қозы қайырып жүргенбіз. Қос салт атты қара жолмен күнбатысты бетке алып аттанып барады екен. Біреуі бұрнағы күні балаларға өрік үлестірген торқасқа атты жігіт, екіншісі - көк дөненге мініпті. Бұл - Мырзабайдың әкесі Ормантай”, деп атамды суреттейді. Ал атамның інісі Орманқұл жайлы ерекше тебіренеді. “Орманқұл күйші еді. Бір ғажабы ол домбыра тартқанда дүниені ұмытып, тілден қалатын. Домбыра көмейінен қайдағы бір зарлы мұңды төгіп отырады...” - деп жазады. Мен бұларға тоқталып отырғаным сол кезде он жастан сәл-ақ асқан баланың бойында қаншама талант - ұғып алғыш, есіне сақтағыш қасиеттің бар екендігін, болғандығын дәлелдеу еді. Кейін өсе келе осы аталарымыздың образын Баукең қалай дөп басып, жазғандығына, тек олар емес “Ұшқан ұядағы бар кейіпкерлер образдарын дәлме-дәл бере білгендігін ауыл қарияларын және басқа адамдарды таңдандырмай қойған жоқ. Баукеңнің бойында көрегендік, көріпкелдік, алдағыны болжағыштық секілді қасиеттердің тоғысқан нүктесі барлығына бүгінде көзіміз айқын жетіп отыр. 1947 жылы Баукең, Красноярскіде әскери қызметте жүргенде былай деп жазған екен: Кадірін білмеппіз ғой тірі кезде, Деп жылар қайран қазақ мен өлгенде, Ұрпақ атар сексен мен жүздігімді, Тарихтың түкпірінен сөз келгенде.
Айналған аты аңызға Момышұлы (5/8-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 63–98 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (құраст.), естеліктер мен үзінділер
Ия, Баукең бұл кезде не бәрі 37 жаста еді. Өзі жазғандай Батырдың сексен жасқа толған тойы Мыңбұлақта ақындар айтысы ұйымдастырылды. Аудан орталығында Б.Момышұлы атындағы кеңшарда кеш өткізілді. Республиканың түкпіртүкпірінен қонақтар келді. Баукең аруағына бас иді. Түлкібастық ағайындар оның рухына арнап ас берді. Ат шабылып, көкпар тартылды. Ең бастысы Баукеңнің көзі тірісінде өкіметіміз қимаған Батыр атағы, яғни Кеңестер Одағының Батыры атағы берілді. Міне, 33 жыл бұрын өзінің алдағы тойын халқы атап өтетінін Баукеңнің дөп басып айтқанына қалай таңданбассың, қалай бас имейсің. Алпыс, жетпіс немесе 90 жасын айтпай, сексен жасын дөп басып айтып отырған жоқ па?! Бұл көріпкелдік емей не?! Өз көзіммен көрдім. Кейде Баукеңнің күйзелетін шақтары болатын. Бірақ Баукең жағдайға қарай жантаюды, бірте-бірте соған үйренуді, мойынұсынуды білмейтін. Бұл оның қанына сіңбеген әдет еді. Әрине, бұл екінің бірінің қолынан келмейді. Ал оны бойына дарытқан адамды өзіміз тамаша ерік-жігері қалыптасқан, жауапкершілік сезімін жоғары ұстаған жан демейміз бе?! Сондай адамдар арқылы бұл қасиеттер міндетті түрде жүзеге асып, Бауыржан Момышұлы арқылы олар нағыз ақиқат іске айналып, майданда Отан қорғау жорығында, жазу столында, жаңа шығармаларды дүниеге әкелу үстінде жеңістің кілті болды. Оны Баукеңнің аузынан айтылған сөздер арқылы өркендетуге болады. Тіпті бір сәт олардың мәнмазмұнына үңілсек, олардың көбінің бүгінгі таңда қанатты сөзге айналып, сөз байлығымызды еселей түскенін аңғарамыз. “Еңбексіз өмір қапаспен тең” деген сөзді айтқанда Баукең небәрі жиырма екі жастағы бозбала екен. Кейін бұл сөздер Баукеңнің әмірлік қағидасына айналды. Соңғы рет ауылға Жуалыға келгенде шығарып салғанымыз есімде. Туған жерге, сонау “Мыңбұлақ” алқабына көз жіберіп тұрған оған: “Бауке ауылға жиі келіп тұрыңыз” дегендер болды. Сонда Баукең туған жерден көз айырмай тұрып: - Мен енді келемін бе, келмеймін бе? - Бірақ мені орталарыңда деп біліңдер. Әрбір қуаныш дастарқаны басында мен отыр деп есептеңдер! - деген еді. Сонда жүрегі құрғыр шымыр ете қалған еді. Ұлы жүректі адам туған жерді енді қайтып көрмесін сезген екен ғой! Баукеңнің өзі тапсырғандай ол ортамызда мәңгі қалсын деп мұражай құрылысы басталған-ды. Алайда оның құрылысы төрттағандап тұрып қалды... “Менің тағдырым өте ауыр адаммын” дегенін Баукеңнің өз аузынан талай естіген едім. Мұражайдың құрылысы да өте ауыр болды. Нарық қатынасы деген пәлекет өкпені қысып, құрылыс тоқтап қалды. Содан өзімнің сүйікті журналистикалық жұмысымды тастап, мұражайға келдім. Республикамыздың түкпіртүкпіріне 300-ге жуық хат жаздым. “Егеменді Қазақстан”, “Жас алаш”, “Ақ жол” газеттеріне мақала жаздым. Халық алдында сөз Де сөйледім. Сол кезде телевидениеде еңбек еткен Мұқан Әбілқайыров ініме көп рахмет. Бірнеше рет хабар ұйымдастырдық. Халыққа, қол ұшын созған азаматтарға рахмет! Төрт жыл тоқтап тұрған құрылыс үш айда іске қосылды. Мұражай пайдалануға берілді. Мұражайдың жұмысы бөлек әңгіме. Тек мына бір жайға тоқталғым келеді. Мұражай жайлы “Ақ жол” газетінің бас редакторы, жазушы Әлдихан Қалдыбайұлымен болған бір әңгімеде: - Баукеңнің мұражайы өндіріс немесе ауыл шаруашылығы жетістіктерін паш ететін, пәлен өнім өндірдік, пәлен табысқа жеттік - деп сыдырта беретін мұражай емес. Бұл - Баукеңнің бүкіл өмірін, творчествосын паш ететін мұражай. Сондықтан онда істегендер батыр жайлы өте көп білулері тиіс. Өмір - өзен. Ол тоқтамай, алды-артына қарамай сырғи бермек. Ал мұражайдан кейінгі ұрпақ үлкен тәрбие алуы тиіс. Тіпті сөез- (өз УЖ-сө о» болашақта біреулер Баукеңнің өмірі немесе творчествосы жайлы ғылыми еңбек жазатын шығар. Міне, ол сонда қайда бармақ. Әрине, мұражайға бір соқпай кетпейді. Сондықтан мұражайда тек экспонаттар ғана емес, Баукең жайлы сыр шертетін барлық мақала, кітап, фотосуреттер де жиынтықталуы тиіс деген еді. Мұражай бүгінде осы бағытта жұмыс істеуде. жж ж Ауыздан шықанда-ақ кейбіреуге көп нәрсені ұқтырып, кейбіреуді күні бұрын бұқтырып тұратын есімдер болады. Бауыржан Момышұлының есімі сондай есім. Баукең есімі қазақ үшін елдік пен ерліктің ұранындай. Себебі оның бар саналы ғұмыры елінің, туған халқының мұңын мұңдап, жоғын жоқтаумен өтті десе болады. Ерді ісінен таны. Бауыржан Момышұлы де ел басына күн туған Ұлы Отан соғысы кезінде батырлығымен де, қолбасшылық дарынымен де дараланып көрінді. Москва түбіндегі аға лейтенант Момышұлы бастаған жауынгерлер өшпес ерлік танытса, комбат Момышұлының жауынгерлерінің ерлігі де тарихқа алтын әріппен жазылды. Батырдың өзінің есімі бар дүниеге әйгілі болын, аты аңызға айналды. Тумысынан асқан дарынды Баукең бертін келе жауынгерлік шинелін қаламсапқа ауыстырғандай жазушылық жолға бет бұрды. Қан майдан мен бейбіт өмірде көзбен көріп, көңілге түйгендерін енді қағазға түсіре бастады. Баукеңнің алғашқы жазған “Николай Редин”, “Өмір өшкен жоқ” әңгімелерінің өзі оқырмандарды елең еткізген еді. Ал ол бұдан кейін қаншама шығарма, қаншама кітап жазды. Бауыржан - ұлағатты ұстаз, мемлекет қайраткері, талантты жазушы. Оның ақыл-ойдың мәйегіндей тапқыр да уытты сөздері мақал-мәтелге айналып кетті. Сөйтіп Баукеңнің майдандағы ерлігі бейбіт өмірде заңды жалғасын тапты. Қолына қалам алып халқына тамаша шығармаларын, сүйікті кейіпкерлерін сыйға тартты. Олардың қайсысы да миллиондардың жүрегіне өзі болып - Бауыржан болып сапар шекті, сырласты. Сол арқылы кешегі қан майданда Халық Батыры атанған қаһарман ұлан, енді қаһарман қаламгер болып қайта туды. сөе-- (См УЖ-сс өз Ойнаған бұлт ішінде найзағайдай Баукең, Бауыржан Момышұлының мінезі, бар болмысы өзінің туған жері Жуалыға тартқан десек асыра айтпайтын секілдіміз. Шақпақтан соққан жай жел Баукеңнің әкесі Момыш отырған бұлаққа қара дауыл болып жетеді. Үдей соққан боран мұнда ол кезде апталап соғатын. Ал жазушы Дмитрий Снегин: “Екінші жағынан бұл тұлға жалпы адам жайлы, шартты түрде болса да, қалыптасқан түсінік көлеміне дәл келе бермейтін сияқты”, - деп жазғандай, Баукең мінезі кейде қара дауылдай үдей соқса, кейде теріс ағатын Теріс өзеніндей кісі төзгісіз болып көрінетін шақтары бар. Бірақ шын мәнінде олай емес. Қайта Баукең шашаусыз, жинақты, ірі тұлға. Халықтың жақсы өмір құруына зиянын тигізетін кесір атаулының бәрімен аяусыз ашық айқасқа түскен жан. Оның қай кезде, қандай жағдайда айтқан сөздері болмасын елді бірлікке, бірлесіп тіршілік етуге үндейді, халықтың дінін, тілін, мәдениетін, салт-дәстүрін сақтауға шақырады. Баукеңнің ақ алмастай өткір сөздері ешқашан да маңызын жоймақ емес. Бүгінде де солай. Халықты бірлікке, ынтымаққа шақырып тұрғандай. Көпшіліктің жүрегінен өшпес орын алған Баукеңнің 90 жылдығы, салтанатқа әзірлік барысы ел- жұрттың Батырға деген құрметінің шексіз екенін тағы да көрсетіп берді. Егер мерейтойға әзірлік оның қарсаңында ғана басталды десек, онда біз дұрыс айтпаған болар едік. Шын мәнінде бұл дайындық өткен жылдан-ақ басталып кетть Өткен жылданақ Баукеңнің мұражайы болсын, оның атындағы мектеп болсын ретке келтіріліп, жөндеу қолға алынды. Мектепке табиғи газ тартылып, іші-сырты түгелдей күрделі жөндеуден өткізілді. Облыс әкімінің орынбасары Керімжан Бижанов өзі келіп, оқу орнына компьютер сыйлап кетті. Ал ауданымызда Парламент депутаттары, белгілі қоғам қайраткері Шерхан Мұртаза мен Қаратай Тұрысов болып кеткен кезден бастап Батырдың - мерейтойына дайындық жаңа сапалық деңгейге көтеріліп, жаңаша сипат алды. Мұражай үйін жөндеуде болсын, ішін қайта жабдықтап, жарақтандыруда болсын біз әрдайым осы азаматтардың көмек-қолдауын сезініп отырғанымызды айту керек. Серік Әбікенұлы Үмбетов болса облысқа әкім болып тағайындала салысымен Баукеңнің мұражайына арнайы келін, Батыр рухына тағзым етіп кетті. Осы алғашқы сапарында-ақ ол кісі мұражайды касиетті де қастерлі орынға айналдыру қажеттігін, өзінің осыған күш салатынын айта келіп, бізге, аудан басшылығына да қадауқадау міндеттер тапсырған болатын. Серік Әбікенұлы осы күннен бастап мұражайға қатысты бар шаруаны өзінің тікелей бақылауына алып, белгіленген шаруаларды жүзеге асыруға бізге көп көмек-қолдауын көрсетті. Сондай-ақ Баукең тойына әзірлік тек ұйымдастырушылық жұмыспен шектелген жоқ. Оны біз Баукеңнің өмірі мен творчествосына тағы бір үңіліп, зерттеу, зерделеу кезеңіне айналдыруды көздедік. Осы мақсатта барлық мектептерде Бауыржан оқуларын өткізу, стендтер жабдықтау, кітапханада жазушының кітаптары бойынша оқырмандар конференцияларын өткізу жолға қойылды. Ал мұражайда “Жыр арқауы Бауыржан - батыр Бауыржан” атты ақындар мүшәйрасы ұйымдастырылды. Сондай-ақ мұнда ашық сабақтар, оқушылар мен соғыс ардагерлерінің кездесулерін өткізу, балаларды әскер қатарына мұражайдан шығарып салу сияқты түрлі дәстүрлер қалыптасып келеді. Жуырда аудан орталығында Бауыржан Момышұлының 90 жылдығына орай тағы бір үлкен шара - “Б.Момышұлы - біртуар биік тұлға” атты ғылыми-тәжірибелік конференция болын өтті. Ия, Баукең есімі қандай құрметке де лайық. “Ұрпақ атар сексен мен жүздігімді, Тарихтың түкпірінен сөз келгенде”, - деп өзі айтпақшы, Баукең есімі де өзін сүйген, өзі сүйген халқының жүрегінен мәңгі орын алып, оныменен ғасырлар бойы жасай бермек. жжж
Айналған аты аңызға Момышұлы (6/8-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 63–98 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (құраст.), естеліктер мен үзінділер
Ақбас шыңдары алтын күннің жарқын нұрына малынып, өр кеудесін асқақ биікке көтеріп тұрған Алатау біз отырған мөлдір бұлақтары сылқ-сылқ күліп, малта тастарға тиген мөлдір моншақтары ерке қыздың қап-қара бұрымындағы шолпыдай сыңғыр қағып, ағып жатқан Мыңбұлақтағы ауылдан көз жібергенде қол созым жерде сияқты көрінетін. Бірақ өсе келе сол заңғар тауға ат басын тартқанымызда ол жүрген сайын алыстай беретін, алыстай беретін. Алыстаған сайын үлкейе, айбарлана, айдарлана, жақпар тастары ерекше бір түрге еніп, сені өзіне магнитсіз-ақ тарта түсетін. Сен шаршағанынды да ұмытып, ерекше бір ынтамен алға қарай ентелей басасың, жетсем деп, ертерек көрсем деп ынтыға түсесің. Халқымыздың бір туар перзенті, Ұлы Отан соғысының қаһарманы, жауынгер жазушы, гвардия полковнигі Баукең - Бауыржан Момышұлы дәл бүгін маған осы заңғар, алып Алатаудай биіктеп барады. Бала кезден туған жерге келіп, Көлбастаудың төсіндегі мақпалдай құлпырған көгалына жайылған текеметтің үстіне көк көрпені жайып тастап, алқақойып отырған қариялардың ортасында отырып, жиналғандарды әңгімемен сусындатып Баукең бізге өте жақын көрінетін. Оның бар әңгімелерін ауыл балалары біз де қызыға тыңдайтын едік. Баукең әңгіме тыңдауға ұмтылған балаларды “Барыңдар, ойнаңдар”- деген қарттарға, “Отыра берсін, үлкендердің әңгімесін тыңдаған, құлағына құйып алған ешуақытта артықтық жасамайды” деп тыйып тастайтын. Тіпті мен өсе келе, сонау Байкал көлінің жағасында тұратын полк командирі, Баукеңнің бөлімшесінде қызмет атқарған полковник Семен Артемович Блудовтың арнайы Баукеңе жолдаған ыстық сәлемін Алматыға алып келіп, қас батырға тапсырғанымда да ол жап-жақын, жанымда жүргендей сезінетін едім. Енді, міне, жасымыз бел ортадан асқанда Баукең жайлы көп білем дегенім жай сөз екенін түсініп отырмын. Ол жайлы білген сайын алыстай, тереңдей беретініне көзім жетіп отыр. ; Баукеңнің адам баласына белгісіз сырлары, қырлары әлі мол. Ол ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып жататын болар, сол сырларды солар ашар. Баукеңді көп қазақ қатал командир есебінде жақсы біледі, солай қатал адам болған деп есептейтін де болар. Жоқ, Баукең болмашыға баладай шаттанатын жан да болған. Әбдірәсіл Есенбаев ағамызға жазған мына бір хат жолдарына назар аударайықшы. “Кенеттен үйге үш жақсы нәрсе алдық. Бір шифонер, екі книжный шкаф. Үшеуінің түрі де біздің өзің көрген сервант сияқты. Жеңгең өте куанып қалды. Кітаптар мен киімдерді жинастырып алдық. Кеше Тайыр, Мәлік, Тахауи, Әбдімәжіл, Шерхандар келіп, 5-6 сағат кең отырып, қонақ болып қайтты. Гәкең (Тайыр) бір үлкен хрусталь ваза әкеліп тартты. Бағасы сірә, 500-600 сом болып қалар. Әбдімәжіл капрон мен жібекті араластырып тоқыған кілем алып келіп тартты. Бағасын білмеймін. Сірә, қымбат болар. Қонақтарға біз де жылтыраған нәрсемізден сыйлық тапсырдық. Көп отырып, риза болып тарасты”. Ия, бұл Баукеңе ғана тән мінез. Әйтпесе отты жылдарды бастан өткізіп, академияда сабақ беріп, дүние дегеннің не екеніне қарамау, тіпті кітап жинайтын шкафтың да болмауы Баукеңнің мінезіне сай. Тек елу жасқа толғанда ғана жолдастары әкелген сыйға балаша мәз болып, туған жердегі інісіне қуана хат жазудың өзі бір тектілікті көрсеткендей. Баукең қонақтарды көп қабылдайтын, олар да батырдың үйіне кәп келетін. Ауылға жазған мына бір хаттан үзінді келтірейін. “Үйге қонақ үстіне қонақтар келіп, куанып жатырмыз. Бәрі 50-ге толғанымды құттықтап жатыр. Кеше кешке Мұхтар Әуезов, Сапарғали Бегалин, Әлжаппар Әбішев, тағы басқалар келіп, 4-5 сағат отырып, мәслихат құрып, жақсы-жақсы әңгіме шертіп қайтты. Ал бүгінгі қонақтарым кілең жастар...” Ия, Баукеңнің қырлары мол болған. Ініміз Нағыздың үйлену тойында ауылға келіп жастардың қуанышына ортақтасты. Сөз бергенімізде қысқа ғана екі жасқа ақ тілегін білдірді. Ауыл ағалары “Батыр ғой”, - деп екінші рет сөз бергенде: “Бір тойда екі жарлық жоқ. Мен жастарға тілегімді айттым. Бүгін мен сендерғе конақ емеспін. Қонақ мына, айналайын жаңа құдалар. Бар сыйды қыздарын беріп отырған осыларға жасаңдар. Жаман шалды енді қинамаңдар»”, - деп құдалардың ортасына кіріп отырды. Қайран Баукем-ай! Қандай кіші, қандай қарапайым едің. Дәл бүгін қолдары сәл нәрсеге жеткен кейбір адамдар, бизнесмен жігіттер үзенгілерін алты қарыс етіп, тойтомалақта, тіпті жай жерде сіресіп, дандайсып, мұрындарын көкке көтеріп отырарын қайтерсің. Тек қазақ еліне ғана емес, бүкіл әлемге атың белгілі сіз болсаңыз екінші рет сөз бергенде сөйлеуге ұялып, құдалардың алдында кішірейіп отырдыңыз... Бұл да қарапайымдылықтың бір белгісі-ау. Аудан орталығында қадірлі ағамыздың өмірі мен творчествосына арналған мұражай ашылғалы, ол кісіні сүйетін жүректердің мол екендігіне көзім жете түскендей. сөз (С Уй е» “Мыңбұлақтың” мөлдір бастауларының суы бір бұлаққа құйылғандай мұражайға барлық келушілердің тілектері бір арнаға құйылып жатады. Оны мұражайдағы “Тілек кітабына” жазылған ыстық лебіздерден байқауға болады. Мұражайға келген қонақтарымыздың ішінде Америка Құрама Штатынан, Голландиядан, Алматыдан, Ташкенттен, Нүкістен, қасиетті Түркістаннан, Шымкенттен, Душанбеден және басқа көптеген қалалардан келген, Баукеңді сүйген азаматтар мол. * * * 1981 жыл. Тағы бет алған бағытымыз - Жуалы. Жеңіл машинаның алдыңғы жағында Баукең, артында Мартай, Әлиман әпкем, мен. Көкорайлы масатыдай құлпырған жер көңілімізді көтеріп, қиялымызды тербейді, Арманымызға қанат бітіргендей. Баукең биік Алатауға мойнын созып қарап, көзін алмайды. Мартай көкесінің не ойлап келе жатқанын жете білмесе де еркелеп: - Көке, мынау “Манастың шоқысы” ғой, - деп қолын нұсқайды. Ой құшағында отырған батыр Мартайға алара қарады Да, бір сәт түсі жылып, артына бұрылды да тақпақтай жөнелді: Алатау - көремісің анау тұрған, Басы мен бұлт бөгеп, мұзды буған. Жаны мұз, сауыры қар, тұяғы тас, Мұнарам сол көкті, жерді тіреп тұрған. Сол тауда жас кезімде ерке өскем, Серуендеп киік қуып, бұлт кешкем. Бірде қар, бірде жауын, бұрқасында, Алысып найзағаймен бәсекелескем... Өлеңін әндетіп, ырғақпен айтып бергенде, сол суреттелген Алатауға бізде қарадық. Баукең ойға қатты шомды... ...1918-1921 жылдары осы аймақта ашаршылық болыпты. Момыш атам “Орақ Балға ауылында отыратын”. Ал Евгеньевкада 30-40 шамалы орыс семьясы тұратын. Көрші тұрған соң Орақ-Балғалықтар орыстар мен тамыр болып, достасып кеткен. Сол жылдары Еділ бойында да ашаршылық нәубеті төніп, орыстар, татарлар қазақ жеріне ауып көше бастайды. Олар жүк поезымен Бурный арқылы өтетін. “Солардың алдынан тамақ алып шығыңдар” деген бұйрық болады. Ауыл адамдары шелек-шелек айран, табаға жабылған нан алып шығады. Момыштың үйі де бір шелек айран, төртбес таба нан алып, кішкентай Бауыржанды қастарына ертіп поезды қарсы алуға барады. Күткен поез да келіп тоқтайды. Қызыл вагондарды ашып жібергенде үйме-жүйме адамдар түсе бастайды. Дереу тамақ әкеліп тұрған кісілерге лап қояды. Түстері жүдеу, алым-жұлым. Айран ішіп, нандарын қойындарына тығып біреу ала қашатындай болып жатыр. Шетте тұрған Бауыржанның көзі өздеріне қарай келе жатқан, сақа егде кісіге түседі. Қасында бойжеткен қызы, әйелі бар. Келе-сала Момыштың інісі Момынқұлдың шелегіндегі айранды сіміріп, Бауыржанның қолындағы нанды қарпып асай бастайды. Момынқұлмен шала-шарпы сөйлесіп тұрғанда поезд жүрін кетеді. Үшеуі жүріп бара жатқан поезға тұра жүгіреді, бірақ ол қарасын көрсетпей кетеді. Үшеуі де еңіреп жылайды. Момынқұл сорлап қалған байғұстарды әрең жұбатып, ауылға ертіп келеді. Қазақы бір үйді босатып, көрпе-жастық, ыдыс-аяқ беріп, еншіге алдарына мал салады. Еркектің аты Степан, әйелінің аты Анастасия, қызының аты Ольга екен. Анастасия ұзын бойлы, реңді әйел, ол егіншілікпен айналысады. Ольга 17-18 дерде, шашы сап-сары, көзі көкпеңбек, ақсары жүзі құлпырып толықсып тұрған шағы. Степан Момышқа ұсталық өнер үйретті, екеуі ыммен сөйлесіп бар тіршілікті ақылдасып істейді. Ольга болса Бауыржанды “Боря” деп бірге Ақсай, Көксайдан гүл тереді, көбелек қуады. Ольганың сықылықтап күлгенін көріп ауылдың қыз-келіншектері, әсіресе, егде әйелдер: “Мына шіркін ауылды бүлдірмесе жарар” десе, кейбірі Бауыржанды жетектеп келе жатқанды көріп: “Момыштың жалғызын жаман әдетке үйретіп жүрер, өзі тым ерке екен”, - деп сыпсыңдасып жатады. Бір күні Момыш далаға шықса Бауыржан көлеңкеде ойнап отыр екен. - Бауыржан-ау анау ат қорадағы ер тоқымды әкеліп берші. - Құп, Жәке! - деп Бауыржан жалаңаяқ ат қораға жүгіріп келсе, Степанды әйелі ердің тартпасымен ұрып жатыр екен. Оны көріп Бауыржанның көзі алақандай болады. Бірінші рет әйел еркекті ұрғанын көріп, “Сатана” деген сөзді тұңғыш естіп таң қалып, үйге қарай жүгіріп әкесіне ентігіп: - Жәке, Степанды әйелі ұрып жатыр. - Не дейді, мынау бәтшағар!.. - деп сасқалақтап Момыш ат қораға тұра жүгіреді. Бауыржан бірге барады. Бауыржанды қуып жібереді. Сол арада қызы да келіп қалады. Әкешешесінің төбелесін көріп шыңғырып жібереді. Шыңғырған дауысқа шешесі жалт етін қарап, қолындағы тартпасымен Ольғаны қақ маңдайдан періп жібереді. Қыздың басынан қан бұрқ ете қалады. Мұны көрген Момыш: - Насташа, қойсайшы, кой! - деп тартпаны жұлып алады. Далаға жүгіріп шығып, қалтиып тұрған Бауыржанға: - Әй, Бауыржан, бар Момынқұлды шақыр, - дейді. Бауыржан Момынқұлды ертіп келді. Момынқұл бәрін көріп шошып кетті, Ольганы жетектеп үйіне әкетеді. Бауыржанның әжесі киіз күйдіріп қыздың жарасына басын емдейді.
Айналған аты аңызға Момышұлы (7/8-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 63–98 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (құраст.), естеліктер мен үзінділер
- Насташа, отыр, - деп Момыш оны жұбатады да Степан мен Ольяны шақырып алып бәрі шай ішеді. Момыш Степанның аяғына Анастасияны жығып кешірім сұратады. Әйелдің еркекке қол көтеруі ұят екенін ескертеді. Сөйтіп, оларды дәммен табыстырып жібереді. Осы оқиғадан кейін арада үш-төрт ай өткен соң Анастасия мен Степан туған елдеріне қайтатынын айтып Момыш атадан рұқсат сұрайды. Ол кісі ұзақ ойланады. Ақырында оларға еншісін, жол қаражатын беріп, ризашылықпен темір жол басына дейін шығарып салады. - Көке, Евгеньевкаға жақындадық, - деді Мартай, Бауыржанның ойын тағы бөліп. Ойын бөлген Мартайға: - Ту, оңбаған, надан екенсің ғой! - деп қатты ренжіді. “Волга” алды-артына қарамай зулап келеді. Ендігі сәт Баукеңнің ойына жеңгесі Кербез оралды. ...Кербез - қуыршақтай ғана нәзік, талдырмаш, орта бойлы, бет-аузы аядай бір ерекше сымбатты жан. Қимылы, жүрістұрысы әдемі-ақ. Киген киімі де өзіне жарасып қонып тұратын. Басында кимешек-сәлде, жүзінен күлкі табы үзілмейтін. Үні де жұмсақ, жагымды. Еліне барған кезде, қай үйде Баукең отырса, Кербез әдейі іздеп келетін еді. Жеңгесі кіріп келгенде Баукең орнынан солдатша ұшып тұрып, қолын шекесіне қойып, кемпірдің төбесіне төне: “Здрасти, жеңеше!” - дейтін. Кербез де Баукеңнің қолынан сүйіп: “Трасти, пәржан, қарағым” дейтін. Осыны бәрі тамашалап, ду күліп жататын. Кербездің күлімсіреген жүзінде парасаттылық, кіршіксіз адалдық, ақылдылық көрініп тұратын-ды. Амандық сұрасқаннан кейін дереу үйіне шақыратын. “Барасындар ғой, ә, барасыңдар”, деп кебісін киіп үйіне жүгіре жөнелетін. Кішкентайынан асырап алған Рақымға Кербез абзал ана болатын. Рақым мектепте директор болып істейді, өне-бойы күлімсіреп жүретін жұмсақ мінезді жігіт. Жұбайы Жамал - ұзын бойлы, аққұба әйел. Қонақ күтетін үлкен бөлмесіне төрден есікке дейін кең дастарқан жаятын. Бауыржан дәл төрде, төңірегінде - ауылдағы бар туыстары, жағалай қоршап отыратын. Пейілі кең болғандықтан ба, Кербез үлкен қария болғандықтан ба, туыстың бірі қалмай сол үйге келетін. - Мынау менің Кербез деген сүйікті жеңгем. Әлгі әкелген көйлегіңді бердің бе? - Баукең маған сұстылы қарап қойды. - Берді ғой, берді ғой, көп жасасын! - деді Кербез. жжж Кербездің әкесі Қалдыбай деген би екен, Түлкібастағы Ванновка деген қыстақта тұрған. Баукең Қалдыбай биді қартайғанда көріпті: өте ақылды, байсалды, ұзын бойлы шал екен. Ол кісінің Кербезден басқа ұлы, не қызы болмаған. Ол кезде ел арасында қыз беру, келін түсіру дәстүрі “Қатын алма, қайын ал” дегенге бағынған ғой. Бауыржанның Нияз деген жәкесі өзінің Сайлаубай деген баласына осы Кербезді айттырады. Көп қалың беріп құда түседі. Сайлаубай орта бойлы, қой көзді қара жігіт екен. Ол Кербезді өте жақсы көреді. Дегбірі қашып, ұрын бармаққа Момынқұлды Кербездің ауылына жібереді. Момынқұл шеттеу ақ үйдегі Кербездің кіші жеңгесіне жолығып, құлағына сыбырлайды. Қу жеңге дереу оңаша үйге дайындық жасайды. Жайнаң қаққан қуақы қыздар күйеу мен күйеу жолдасты ортаға алады. Армансыз қалжынңдасады, ширақ Сайлаубай да, өткір, пысық Момынқұл да ақысын жібермейді. Біртебірте қыздар тарқай бастайды. Жеңгесі қасықтай, қарақат көз, сұлу, тәкаппар Кербезді ақ үйге жетелейді. Міне, Сайлаубай Кербездің қасында отыр, ақ үйдің түңлігі ашық, үй ішіне аппақ ай төңкеріліп сәулесін аямай төгуде. Сымбатты бойын ұзын қолаң шашы түгелдей жауып тұр. Сайлаубайдың көзіне Кербез нағыз үрдің қызындай көрінді. Таң да бозарып Көп ұзамай Қалдыбай жалғыз қызын үлкен той жасап, ақ үй, қара үймен жасауын үш түйеге артып ұзатады. Нияз да ұлан той жасайды. Кербез шымылдық ішінде мойнын созып төңірекке қараса, келіншектердің ішінде ұзын бойлы, бота көз, аршыған жұмыртқадай аппақ келіншек жылы шыраймен қарап отыр екен. Кербезге жақынырақ отырып өзін таныстырды. - Мен сенің абысыныңмын, атым Рәзия. Ол Бауыржанның анасы Рәзия еді. Сол күннен бастап екі абысын достасқан-ды. Кербездер жазда Ақсай деген жайлауда болып, қыста “Ақкөлге” көшіп келеді. Көп ұзамай жүт басталады, бұлар жайлауға шыға алмай қалады. Кербез көпке дейін бала көтермей жүріп, бір бала туады. Сатан жігіт болып қалғанда соқыр ішектен өледі. Кербез Сатанның денесін құшып, шашын жайып еңіреп отырғанда Рәзия келіп мәйіттен Кербездің қолын зорға босатады. Кербез еңіреген дауыспен Рәзияны құшады. Сабырлы Рәзия қайғылы Кербезді зорға жұбатады. Кербез қайнысының кіші баласын - Рақымды бауырына басады. Баукеңнің ойына осы бір жәйттер оралып, ыстық жас бетін жуған. Міне, сол Кербез жеңгесінің үйіне келіп түстік. Шай ішіліп болғаннан кейін бақты аралап кеттім, бақтың іші жоңышқаның исінен мұрныңды жарып тұр. Кербез менің қасыма жайғасып отырып, сәл мұңайып, күрсініп: ; - Өзім де жалғыз едім, құдай маған жалғызымды да қимады, - деді мұңлы көзі жасаурап. Шүйкедей сұлу кемпірді аяп кеттім. - Әже, Бауыржан сіз келіншек болып түскенде қанша жаста еді? - дедім, Кербез біраз ойланып отырды да, кимешегін түзеп қойып: - Үштегі бала еді, марқұм Рәзия қасынан тастамай ертіп жүретін. Рәзия сұлу, өте ақылды адам еді, ауыл түгел жақсы көретін. Пәржан шешесіне тартқан ұзын бойлы ғой. Бала кезінде көзі тостағандай әдемі, тіл алғыш, жуас еді, - деді. “Жуас” дегені маған ерсі көрініп, күліп жібердім. - Жуас емес, мінезі тік, ашуы қатты шығар. - Жоқ, қарағым. Кейін соғыс болды, жастығының бәрі соғыста өтті, содан ғой, әтпесе, мінезі жібектей, жақсы еді. Қолымда өскен бала ғой. Екеуміз өстін шүйіркелесіп отыр едік, Баукең қасымызға келді. Кербез ұшып тұрып Баукеңе көрпеше салып берді. - Жеңеше, келініңізбен не айтып отырсыздар? - деді, жеңгесінің жүзіне оймен қарап қойып. - Жеңеше, сізге өтінішім бар. - Иә, Пәржан, не өтінішің бар, айт қарағым. - Менің өтінішімді орындамасаң айтпаймын. - Орындаймын, шамам келсе, айта ғой. - Менің өтінішім, бір жесір жеңгемді маған кос. - Ойбай, - деді бетін шымшып. - Қайдан саған жесір табамын, қой қарағым, мұныңды, - деді Кербез шынымен көрін. - Маған Ошекеңнің әйелін әперіңдер. Сасып қалған кемпір не айтарын білмей орнынан ұшып тұрды. Қазір сіздерге қымыз әкелейін, - деп кимешегі ШүбФІЕЛЕНІ үйге қарай тұра жүгірді. Көз алдыма Ошакбайдың үйіндегі Күнсұлу деген жеңгесі елестеп, ішегім үзілгенше күлдім. Баукең аңқайып қарап қалды. ..Баукең мен Майысжан деген інісінің үйінде отырмыз. Есіктен төрге дейін қып-қызыл текемет төселген. Төрде Бауыржанның үлкен суреті тұр. Майысжанның келіншегі Төреқыз, екі беті қып-қызыл, көзі қап-қара, орта бойлы әдемі келіншек. Сампылдап жылдам сөйлейді. Мінезі ашық, өзі пысық, төрт баланың анасы. Үміткүл келін төмен қарап, сабырлы кейіппен сызылып шай құйып отыр. Есік жақтан дабырлаған әйел дауысы шықты. Немересін жетектеп алған Ошақкбайдың әйелі, Баукеңнің жеңгесі Күнсұлу екен. Үстінде етегі кең жібек көйлек. Басында сәлде кимешек, бетінде шешек дағы бар. Үйге кіре салып бізге: Келіп қалдыңдар ма, аман-есен? - деп бәрімізбен жалпылдап амандасып, менің қасыма отырды. Бір кезде Баукең Ошақбайдың әйеліне тесіле қарап: - Жеңеше, бұл ауылда сені алатын кісі бар ма, қайындарыңнан, не қайнағаларыңнан дегенім ғой. Бұл ауылда мені алатын ешкім жоқ, бар болса да тимеймін, тисем өзіңе тиемін, - Деп қалжыңмен жауап береді ол кісі. сө с>- (См УЖ-свө- - Онда, мен сені аламын, - деді орнынан қозағалақтап қойып. - Ойбай-ау, келінді қайтерсің? - Келініңіздің өзі ғой бір жесір жеңгеңді алып беремін деп келген. - Өзің дәусің, саған үкімет рұқсат ете ме? - Е, жеңеше, оны қайтесің, кім біліп жатыр? - Несі бар онда, саған тимегенде кімге тиемін! Күнсұлу шайды ұрттап, жайбарақат отыр еді, бір уақытта Баукең Күнсұлуға жақын отырын, бас салып құшақтады, Күнсұлу Баукеңнің құшағынан шыға алмай сасқалақтап: - Ойбай-ау, мынаусы несі? Масқара-ай, әй, Ләззат қайдасың? - деп тыпырлап немересін жоқтады. Шай құйып отырған Үміткүл атып тұрып далаға безді. Бәріміз Баукеңнің мінезіне күліп тұрғанда кимешегінен шашы додырап, кемпір далаға қашып шықты, шұбар беті қызарып кетіпті. Бізден қысылып, немересін іздей бастады. Мен ыңғайсызданып тұрған кемпірдің қасына барып: - Шешей, үйге жүріңіз, тамақ ішіп барарсыз, - деп едім. Ол әбіржіп: - Жоқ, қарағым, үйге барамын, - деп немересін жетектеп үйіне қарай жылдам басып тайып берді. Үрейленіп бара жатқан ауылдың аңқау да әзілқой, ақжарқын адамына қызыға қарап, бөлмеге қайта оралдым. Ошақбай атамның жиһаз толған кең бөлмесінде отырмыз. Екі терезенің аралығында үлкен сурет ілулі түр. - Мынау суреттегі Ошақбай ғой, - деді отырғандардың бірі. - Реңді кісі екен, - дедім, Дүк-ата төмен қарап отырған, мұртын сипап қойды да, тақиясын алып, басына қайта киіп: - Ия, Ошақбай ұзын бойлы, реңді, құйма құлақ, әңгімешіл кісі еді, жарықтық. 1943 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен наградталған. Бауыржанды өте жақсы көретін. “Пәржан, Пәржан” деп аузынан тастамайтын, - деді. Баукеңнің қасында отырған Айсалық шал мұрнын бір тартып, әңгімені іліп кетті. - Бауыржан баяғыда Ошақбайға әдемі таяқ әкеп берген. Сол таяқты Кемел деген құрдасы “Сен өлсең таяқты мен аламын” деп, қалжыңдай бергесін Ошақбай таяғын тығып қоятын болған. Баукең шалдарға алма-кезек қарап отырып: - Ең алғаш ауылға келгенімде осы Ошекеңнің үйіне түскенмін. Онда обкомның секретары Сапарғалиев еді, арбамен келгенмін. Көке, - деді Айсадыққа бұрылып, - сонда мені арбамен Рақманқұл әкеліп салды ғой. Солай емес пе? - Ия, Рақманқұл әкеп салған, - деді Айсадық қария тағы да мұрнын тартып. Есік жақта отырған Әбділда оқыс күліп жіберді. Бәріміз Әбділданың күлкісіне таңқалып, ерсі көрдік. Әбділда күлкісін әрең тиып:
Айналған аты аңызға Момышұлы (8/8-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 63–98 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай (құраст.), естеліктер мен үзінділер
- Көке, - деді. - Баяғыда осы Ошақбайдың үйінде отырғанда, Сатылғанның сізді қонаққа шақырғаны есіме түсіп күліп отырмын. Баукең темекісін тұтатып Әбділдаға құптағандай қарады, ол түсінді де, әңгімесін айта бастады: - Баяғыда, 1960 жылдары болу керек. Осы Ошакбайдың үйінде отырған кезде ұзын бойлы, сыйдыйған кісі кіріп келді. “Ассалаумалейкум” - деді екі қолын Баукеңе созып. - Уалейкімассалам! - Төрлетіңіз, - деп Ошақбай төрді нұсқайды. Келген кісі өзін таныстырып шығады. - Руым - Сиқым, атым Сатылған. Ас ішіп болғасын Баукең Сатылғанға бұрылып: - Ия, не шаруаң бар, айта отырғын, - деді келген адамның жұмысы барын қас-қабағынан байқап. - Ия, сізді есіткен соң, сәлем берейін деп келіп едім, үйге шақра келдім, бір қойды қасқыр да жейді ғой... Баукең тыңдап болған соң, Сатылғанға зілді қарап: “» - Мен қасқыр емеспін, сенің қойыңды тартып жеп кететін. Ал енді аман болғын, ауылыңа қайтқын! - деп бір-ақ кесіп айтты. Ол алды-артына зытты. - Тамақ алыңыздар, - деді, ұзын бойлы жігіт, бұл Ошақбайдың жалғыз ұлы Әлімжан еді. Келіншегі қазықартасы мол табақты ортаға қоя салды.Есік жақтан екі қыз бала, бір ұл бала қарап тұр екен. Оларға Баукеңнің көзі түсіп, кіруге бата алмай тұрған балаларға: -- Келіңдер, қорықпаңдар, кәне келіңдер! - деді. Үш бала топырлап жүгіріп келіп қасына отырды. Баукең балалардың бетінен сүйіп, аттарын сұрады. Қолдарына конфет берді. Баукең кішкене қыздың басынан сыйпап, өзіне тартып құшақтап: - Сен жақсы қызсың, неге конфетті алмайсың? - деді. Қыз қоңырқай көзімен әжесіне қарап алды да: -- Ата, шынымен менің әжемді Алматыға әкетесің бе? - деді бақырайып, тік қарап, Баукең де, біз де күліп жібердік. -- Айналайын, әжең осында болады, әкетпеймін, өзіміз келіп тұрамыз. - Ләззат кетік тісін көрсете күліп, қоңырқай көзі жылуланып: -- Ата, онда маған конфетті “кәп бер - деп бір уыс конфетті алып далаға шығып кетті. Бала қызғанышына қызыға қарап қалдық. Күліп отырған Ошақбайдың кемпіріне Баукең: - Әй, жеңеше, сені маған майлап берсе де алмаймын, - деді. - Жеңеше, енді маған кімді алып бересіңдер? - деді Баукең қалжыңын жалғастырын. - Қайдан білейін, Пәржан қарағым, - деп Кербез шешей жәутеңдеп, біресе Бауыржанға, біресе маған қарады. - Жеңеше менікі жәй әзіл ғой, майлап берсеңдер де ешкімді алмаймын өзімнің добалдай қатыным тұрғанда, - деп Бауыржан бәріне жағалай қарады. Шылымын құшырлана тартып, жеңіл күрсініп: - Балалық шағымның қызығын, елімнің қуанышын, туыстарымның бауырмал-дығын сіздердің мейірімді ақ жүздеріңнен танимын. Өздеріңмен әзілдесіп бір жасап қаламын. Балалық, жастық шағымның куәсіндай болған, анамның көзіндей болған қайран жарқын жүзді асыл жеңешелерім!.. Кербез бен Күнсұлуға Баукең мейірлене қарап, толқыды. Баукеңнің пір тұтып жақсы кәретін жеңгелері - Кербез, Ақбас, Күнсұлулар еді, ауылына барғанда осы жеңгелеріне еркелеп, жүздесіп, дидарласып бір жасап қалатын-ды... Жамал апайдың естелігінен * * * Сол бір суық: “Бауыржан қайтыс болыпты” деген хабар келген күні Мыңбұлақтың дәл үстіне ақбауыр бұлттар шыға келді де, ілездің арасында жас баладай көздерінің жастарын төгіп-төгіп жіберді. Ақсай аңғарынан салқын самал соқты. Қалай тез басталса ақ жаңбыр дәл солай тез басылды. Батыр ұлын еске түсірді ме қайдам... Адам сенбейді екен. Кеше ғана ауылда болып, ағайындармен қаушып, өзінің салиқалы әңгімесімен талайды сусындатқан абзал аға енді қайтып туған жердің топырағын баспайды... Айту да, еске алу да қиын. ...Соңғы келгенде аудан басшылары, ағайын-туыс болып, Баукеңді Алматыға шығарып салған болатынбыз. Сонда бұрын байқамаған мінез танытқан-ды. Біздің ауыл Күйік асуының биігіне шыққанда алақандағыдай анық көрінеді. Алатаудың қарлы шыңдары, оның Ақсай аталатын қойнауынан төмен қарай созылып жатқан кербез дала, Мыңбұлақ оның Момышбұлақ деп аталатын Баукең туып-өскен мөлдір бұлағы бар жылғасы тайға таңба басқандай көзге ұратын. Міне, шығарып салушылар осы асуға көтерілгенде машиналар жылдамдықтарын тежеп, тоқтай-тоқтай қалды. Баукең машинадан түсті. Жанындағыларға “Қалыңдар” дегендей қолын бір сермеді де, адымдай басып, топтан жалғыз кетті. Біраз жүріп барды да бетін Мыңбұлаққа бұрды. Граниттен соғылған тас мүсіндей ол осылай сонау туған жеріне, кіндік қаны сіңген қасиетті топырағына, аунапқунаған далаға сұқтана көз жіберіп біраз тұрды. Қайратты шаштары тікірейіп, қыран құстай алға ұмсынып тұрған ағаның осы тұрысы жүрегімді ауырта шаншытып өтті. “Япырай, батыр ағаның да майысқаны ма? Жоқ, әлде туған жерімен қоштасып тұр ма? Жо-жоқ, оның беті аулақ. Жай балалық шағын еске түсіріп тұрған болар” деп өзімдіөзім жұбатқандай болам. Сонда да болса жүрегі құрғыр бір сезікті секем алып қалғандай. Кенет Баукең ауылға тұңғыш келгендегідей басына папағын киді, өкшесін бір-біріне сарт еткізіп, сар далаға қарап тұрып “честь” берді де, бізге жалт бұрылды. - “Кеттік”, - деді гүр етіп. Бірақ сол жуан дауыстың ар жағынан бір елге деген қимастықты аңғарғандай болған едім. Енді міне жыл өтпей дүние салды. Үлкен жүрек соғуын тоқтатты. Қалай серсің? - Балам, - деді әкем Мырзабай. Ағаңды соңғы сапарға шығарып салуға неге бармадың? - Бәрі, аудан басшылары кетіп қалыпты. Маған кім жүр дей қояр дейсіз. - Немене солар болмаса жете алмайтын ба едің? - деп әкем жатып ашуланды. - Не көп, жүріп жатқан көлік көп. Көзің ашық, біріне отыр да жет. Әлі үлгересің? Адасып кетпейтін шығарсың?! Өзім неге мұны ойламағанмын. Делеғация болып бармаса болмай ма? “Ағаның қабіріне бір уыс топырақ тастасам” мен үшін сол жетеді ғой. - Онда қазір жүремін. - Тоқта, - деді әкем тағы. - Ана атқа мін. - Түсінбедім, әке. - Ерттеп қойдым. Қазір ат басын жіберіп Момыш бұлаққа тарт. Сол ағаң туған, кіндік кескен жердің топырағынан орамалға түйіп ала кет. Қабіріне менен деп саларсың. Халықтың ұлы қайда жатса да жатсынбайды ғой. Сонда да туған жерінің бір уыс топырағы жүреғін жылытып жатсын. Ал, бар. Мен әкем ерттеп қойған қара қасқа атқа қондым... ...Алматы мені ақ жаңбырымен қарсы алды. Бүткіл астана жұртшылығы, оның қонақтары Баукеңді соңғы сапарға шығарып салуға шыққандай көшеде машина легі сыймайды. Ығы-жығы халық. Мен де солардың бірі болып қатарға тұрдым. Зират басында көп адам сөз сөйледі. “Мынау туған жеріңнің топырағы, құрдасың, кішкентай қара шал, әкемнің аманаты, аға. Жүрегіңді жылытып жат, Бабаларыңның ақ шапаны ғой, аға”, деп үш қайтара қайталадым да мап-майда ұлпа топырақты қабірге салдым. Ақ жауын құйып тұрды.
