Молда Пешен (1/2-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін.
«Құлый баба ұрпақтары», бет 277–282 (иесінің шешімі 21.10.2026)
Авторы: көрсетілмеген
Молда Пешен
Кейде өзіңнен-өзің отырып бір сәт сонау жүріп өткен жолыңа, балалық шағыңның балдәурен сәттеріне қайта бір оралып, сол шақтың ақ кемесіне мініп, тағы бір сапарға шыққың келеді. Сол сәтте айналаңда не болып жатқанын да байқамай, ой теңізіне шомылып, рахат бір күй кешесің. Көз алдыңнан кино лентасындай тізбектеліп өтіп жатқан оқиғалардың ең тәттісін, ең қажеттісін ұстап қалуға тырысасың. Қазақта “Ойды ой қозғайды” деген мақал бар. Сол айтпақшы ойыңды ойың қозғап, жаңа бір әлемге сапар шегесің.
Әрине, мұндай шақтарда ең бірінші көңіліңе оралатыны сонау балдәурен балалық шақтағы өмірден алған әсерлерің. Ол әсер сенің періштедей таза кәңіліңнің түкпірінде әдемі ән боп, төгілген жыр боп жазылып қалады. Ол ән, ол жыр жылдар жылжыған сайын жаңа сипатқа еніп, түрленіп отырады.
Балалық шақты еске алып, артқа көз салсам алдымен көңіліме абыз ақсақалдар оралады. Олардың әрқайсысының өз орны, өз өмір кестелері бар-ды. Әрқайсысы жайлы сырлы сезімге толы естеліктер жазуға болар еді. Бүгін мен сондай қадірменді қарттарымыздың бірі - менің атам Ормантаймен құрдас, жолдас, тіпті Кеңестік дәуірдің солақай саясатына ілініп, “Халық жауы” деген атқа да бірге іліккен Пешен атам жайлы оқырманға айтып беруді жөн көрдім. ...Онда мен тоғыз жасар ғана бала едім. Бірде көршіміздің жеті жасар ұлы қатты ауырды. Анасы атама осы жайды айтып келді. Атам Ормантай әлгі баланы көрді де үн-түнсіз үйден шықты. Сонан соң анасына:
-- Балам, дәрігерге апарудың қажеті жоқ. Олар мұндай науқастарды емдей алмайды, -деді.
-- Енді не істейміз? -деп Балжан жеңешем шыр-пыр болды.
-- Балам, абыржыма, бәрі ойдағыдай болады. Сәл күт, - деді де, үйге беттеді. Мен жанында жүрмін. Содан атам жуас кер биені ерттеді. Ердің артына көрпеше салды.
-- Ал, балам, -деді содан соң маған. Қазір биеге мініп Таласбекті (атын өзгертіп алдым. автор) артыңа мінгестіріп, Талапты ауылына барасың. Пешен атаңның үйін тауып алып, баланы сонда апарасың. Менен сәлем айт. Барған соң неге барғандарыңды өзі-ақ түсінеді. Жолда біреу сұрай қалса “Жай, атамның үйіне бара жатырмыз” дерсің. Жарай ма?
-- Жарайды, ата, -дедім.
Бұдан кейін Таласбекті артыма міңгестіріп, Талаптыға бет алдым. Таласбектің бет-әлпеті қорқынышты еді. Бір жақ беті қисайып, жүзі адам танымастай болып кеткен. Бірақ, еш ауырмайды, дейді. Сөздерін де әрең түсінесің. Күрең биенің к Терра
жай жүрісімен Пешен атамның үйіне де жеттік. Атам сыртта жүр екен.
-- Ассалаумағалейкум, -деп Таласбек екеуміз жарыса сәлем бердік.
Атам сәлемімізді жылы қабылдап жөн сұрады. Атамның сәлемін жеткіздім. Таласбектің өңіне қараған ол бізді аттан түсіріп:
-- Сен, мына шарбақтың ар жағындағы өзекшеге биенңді біраз жайып кел. Біз Таласбек екеуміз біраз үйде боламыз, - деді де баланы үйге кіргізіп алды.
Мен биемді жетектеп, өзекшеге қарай кеттім. Қанша уақыт өткенін қайдам атамның кіші ұлы Кеңес ағам дауыстап шақырды. Келген соң биемді байлап, үйге кіргізді. Шәй шітік.
-- Ал енді, -деді Пешен ата, - Атаңа сәлем айта бар. Таласбек жақсы болып кетеді. Анасы еш қорықпасын. Кеңес аға бізді биеге көтеріп міңгізді де, тізгінін қолыма ұстатып:
-- Ал, батырлар, жолдарың болсын, -деп шығарып салды. Балалық көңілімді атам Таласбекті үйге кіргізіп әкеткенде не істеді екен деген қызығушылық баурап барады. Таласбекте үн жоқ. Сұрауға менің батылым бармады.
Келесі күні таңертең Таласбектің бет-әлпеті жөнделіп қалыпты. Үш күннен соң Таласбек өз қалпына келді. Анасы мен әкесінің қуаныштарында шек жоқ... -
Осы бір сәтті бүгінгі күні еске алсам қос қария Пешен мен Ормантай атамдар бірін-бірі айтпай түсінген екен ғой. Ол кезде Кеңестік дәуірдің қылышынан қан тамып тұрған шақ. Тәуіп, балгер жалпы дінге қарсы саясаттың өршіп тұрған кезі. Мешіттер бұзылып, атеистер дінге қарсы үгітті кеңінен өрістеткен шақ. Сондай-ақ, екі атам да “Халық жауы” атанып, жазаларын өтеп келген-ді. Сондықтан да сонда Пешен атам Таласбекті жасырын оқыған екен. Жалпы атам жайлы
“Түкірігі жерге түспейтін, үлкен молда” дейтін білетіндер. Оны өз көзіммен көрдім.
Осыдан соң Пешен үйге келні атаммен әңгіме-дүкен құрғанда олардың әңгімелеріне құлақ түретін, қызығатын болдым. Бірде Пешен атама “Халық жауы” деген ат қалай тағылғаны жөніндегі әңгімеге куә болдым. ..Кеңестік дәуірдің “Шаш ал десе, бас алған” солақай басшылары Пешеннің ислам дінін берік ұстайтынын сезіп, оның әр басқан қадамын санап, аңдумен болады. Келе-келе Пешеннің көзқарасынан әлде бір саяси ілім іздеп, тыныштық бермейді. Өз ісіне адал, қақ-соқпен шаруасы болмаса да
“қақпанға” түсіреді. “Алушыны аңдушы жеңетін” заман. Бірде оны НКВД шақырып, тергеу алады.
- Бар кінәм адамгершілікті насихаттап, имандылыққа үгіттегенім бе? Ешкімнің ала жібін аттаған емеспін. Кеңес өкіметін жамандап, тіл тигізген жоқпын, -дейді ол қатты ашынғандықтан.
- Діннен басы айналып кеткен ғой шамасы, дәріс оқуын қарашы бізге. “Сүттен ақ, судан таза” бола қалуын. Кеңес өкіметінің қолы да ұзын, құлағы да сақ, ешқайда қашып құтылмайсың.
-- Мен қайда қашпақпын. Қашу деген менің ойымда жоқ.
-- Ал сен олай болса тыңда, -деген қашқан қара тергеуші мұның кінәларын санай бастайды. - Намаз оқисың - бір, балаларды үшкіресің -- екі, үгіт айтасың - үш, оразада ауыз бекітесің -- төрт, арабша-қазақша аят сүрелерін жатқа айтасың
-- бес, кері үгіт жүргізесің - алты. Санай берейін бе, әлде жете ме?
- Осы санағандарыңның ішінде Кеңес өкіметіне қарсы айтылған не бар? Мен үгіт жүргізбеймін.
-- Үгіт жүргізесің. р
-- Оған дәлелің бар ма? ф
-- Бар болғанда қандай. Міне.
Үстел үстінде анау тоқ еткізіп бірдеңені тастай салды. Кітап. Арабша жазылған Құран кітап.
-- Мынау біздің үйде тұрған Құран кітап кой, бұл қайдан жүр?
- Міне, Міне енді жөнге келдің. Осылай мойындаған дұрыс.
Пешен осыдан бес-алты күн бұрын үйіне НКВД-ның адамдары келіп кетті деп естіген. Ол кезде үйде болған жоқ болатын. Сонда жымқырып кеткен болды ғой бұлар.
-- Кінәңді мойындап жазбаша кешірім сұра. Әйтпесе... Одан әрі Пешеннің де шыдамы таусылды:
-- Діни құқыма шектеу жасауға ешкімнің хақысы жоқ. Бұл жолдан мені тайдыра алмайсыңдар, -деп айтып салды. НКВД тергеушісі Пешен бар “айыбын” мойнына алып, жалбарынып кешірім сұрайды деген сенімде болса керек. Қатты қателесті. Пешенді бағаламапты. Енді ол тікелей шабуылға көшті.
-- Сібірге айдалам десең өзің біл. Біз сенің маңдайыңнан сипай алмаймыз. Тағы да ойлан, -деді.
-- Дәлелдеріңіз жоқ. Өкімет мені қиянатқа жібере қоймас.
-- Сен осы қайда отырғаныңды білемісің, -деді анау көзі ақыйланып, -- Бұл өкіметтің үйі. Мына мен саған өкіметпін.
-- Өкімет мына сен болсаң жарыған екенбіз. Тергеуші орнынан тұрып кетті. Қалш-қалш етеді. Дереу біреуді шақырды. Ол ішке енгенде:
-- Куә бол, дәл қазір мынау өкіметке тіл тигізді, қорлады, оны аяққа таптады, -деп түкірігіне шашалып айқай салды... Содан іс насырға шапты. Пешен түрмеге қамалды. Өкімет
-қарасын анықтап, босатар деген ойы құрдымға сіңіп бара жатты. Қайта жаңа жалалар жапсырылып, оның “қылмысы” қалыңдай түсті. Тергеуге барған сайын әлгі қашқан қара тергеуші бұған жаңа “айып” жамап жібереді. Тергеуге барған сайын:
-- Барлық айыбыңды мойындап, жазбаша кешірім сұра, мүмкін ісіңді жұмсартамыз, -деген талап қояды тергеуші. Бұл болса “Еш айыбым жоқ. Жоқ айыпты қалай мойындаймын”,
-деп бір жауабынан таймайды. Тергеу созылып кетті. Осындай жалған жаламен өзі білетін біраз қатарлары да түрмеге қамалғанын білді. Оның ішінде өзі сыйлайтын Есенбай, Ормантай, Нәмет секілді қатарластары да бар екен... Таң елең-алаңда сізге намаз оқуға тиым салынады. Бұл сізге айтылды. Есіңізде болсын, ендігәрі намаз оқығаныңды көрсек жақсы болмайсыз, -деп ескертті камера басшылары. Бірақ Пешен қатаң тиым салынғанына қарамастан, намазын тоқтатқан жоқ. Бақылаудың алдын алу үшін намазын отырып оқуды әдетке айналдырды... Бұл іске әбден машықтанып алғаны сонша, жансебіл сақшылардың қапылыста тап басуы некен-саяқ болатын.
Тап осылайша күннен-күнге, түннен-түнге еш толассыз...Кешкі сағат оннан, он бірден жауапқа шақырылады. Онысы кейде түн ортасына дейін созылады. Енді Пешенге “Халық жауымын” деп мойында деген талап қойылды. Оны қалай мойындасын.
Адамды айыпты деп санау үшін екі кісінің ғана куә болуы жеткілікті дейтін ереже бар екенін Пешен көп жылдардан соң ғана барып білді. Бұл куә болу жауаптардың: жала ма, жалған ба, әлде шындық па? -қандай екенімен тергеу орындарында ешкімде онша мән бере қоймайды екен. Қамауға алынған адамның өзінің мойнына алуына күш салу керек - ең маңыздысы осы.
Бұл заңсыздықты сол кездегі ССРО мемлекеттік прокуроры А.Я.Вышинский пәтуалаған. Тегінде, ол жауап алу кезінде зорлау, күштеу шараларын қолдану арқылы ықпал жасалуын мақұлдаған, ақтаған, демек екі адам біреуді қаралап жауап берген болса, осыған қосымша қамалушының өзінің мойындауы оны айыптауға әбден жеткілікті дәлел деп заңдастырған...
..Сонымен Пешен өз “айыбын” мойнына алмаса да (айыбы болмаған соң нені мойнына алсын) сотталып кете барды. “Халық жауы” деген ат тағылды...
-- Иә, атам Ормантай мен Пешен атамның өзара әңгімелерінен олардың бастарынан өткерген талай қиыншылықтарды есіткен едім. Халқым деп соққан жүректері бар қос қарияның көрген қиыншылықтарын айтып жеткізе алмайсың. Түрмеде, лагерьлерде орлар жастық шақтарының қайрат-күшін қалдырды. Солай болса да мойымапты. Атам келе жұмыс істеді. Пешен атам да жұмысқа араласты, молдалығын тастаған жоқ, Қаншама науқастарға қол ұшын берді. Менің атам соңғы сапарға аттанғанда ол қасында болды...