Ташкенттік Жабай қария мен Бауыржан Момышұлы берген деректер (1/2-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін.
«Құлый баба ұрпақтары», бет 25–32 (иесінің шешімі 21.10.2026)
Авторы: Аманкелді Ормантай
Үшінші тарау
Ташкенттік Жабай қария мен
Бауыржан Момышұлы берген деректер
Теңіз терең емес,
адам жаны терең.
Мағжан
Құрметті жамағат!
1972 жылы маусым айында жолым түсіп, Ташкет шаһарында болдым. Онда Армия қатарында бірге болған бұрыннан таныс, жолдас, “Мүштім” журналында тілші болып жұмыс істейтін Исламбек Жалаловтың жұмыс орнына кірген едім. Қай уақытта кездессек те әңгімеміз жарасып, іштей шер тарқата әңгіме соғатын едік. Өйткені екеуміз де мұңдас едік. Менің атам Ормантай “Халық жауы” атанып, он үш жыл отырып келсе оның дәдесі Жәлел атылып кетіпті осындай жаламен. Содан екеуміздің әңгіме тақырыбымыз осы еді. Бірақ оны жария етуге, тіпті еске алудың өзі қиын еді.
Ия, осы жаламен көптеген ардақты аяулы, абзал ағаларымыз қоғам, адамдар алдында ары таза, ешбір айып, кінәсі жоқ болса да “Қара мәшиненің” құрбаны болғаны ақиқат қой. Бәрі де қиянат-қысқан қыршын күндерінде қаскүнемдер қолына тап болды. Сол абзал ағаларымызды ауызға алған да, олардың қандай қиянат, қысым, қорлық көргені олардың сана-сезімдері мен қызметтері, білімі әлдеқайда төмен жендеттерден көрген қорлығы қаншама?! Қанша жанның жазықсыз қаны, көз жасы төгілді! Осыдан келіп көкірекке жазылмас шер түсті. Өтірікке алдау-арбауға, ұрлық-қорлыққа, тоқыраушылыққа жол берілді. Көп жұрттың пиғылы, мінез-құлқы бұзылды, әділдікке, адалдыққа тұсау түсті, мансапқорлыққа, өтірік-өсекке жол ашылды. Бүгінде біз қоғамдық жұмысымызда да, әдебиетімізде де, шежіре жазғанда да, бұлақтың көзін басқан құдық түбінің балшығын аршығандай, біз адамдарымыздың көңіл-кірін, жүрегін тазартуға, жауырды жаба тоқымай, жараның орнын ақаусыз емдеп, іштегі дертті сыртқа шығарып, ауыр сырқаттан арылуға, айығуға тиіспіз. Бұл жолда әлі де көп қайрат, жігер, уақыт, табандылық керек. Бұл тақырыпқа шежіремізде әлі ораламын.
Сонымен Исламбекпен кездесу әдеттегідей ақжарқын, ыстық болды. Амандығымызды сұрасып, мәре-сәре болып қалдық.
- Жақсы келдің, - деді ол маған. - Мен сені өмірі аса қызық бір қариямен жолықтырайын. Есіңде ме 1969 жылы бізге Бауыржан Момышұлы келғен. Студенттермен, тұрғындармен кездескен. Сонда Жабай қария Баукеңді іздеп келіп, сәлемдескен. Міне, сол Жабаймен жолықтырайын.
- Онда уақытты жоғалтпайық, кеттік, - дедім мен де құлшынып.
- Қазір, мына материал нөмерге баратын еді, оқып бере қояйын, - деп Исламбек алдындағы қағазға шұқшиды... ..Жабай қария шын мәнінде көпті көрген, шежіреші, әңгімешіл кісі екен. Сексеннің бесеуіне келген оның сәлпәл құлағының мүкістігі болмаса ойлау, естелік айту қабілеті азаймапты. Әрине, сол кезде менің шежіре жазу ойымда болған жоқ еді, оныма күні бүгінге дейін өкінем. Алайда ол кісіден мен бабамыз Құлый жайлы, анамыз Құралай жайлы біраз деректер алған едім. Жабай қария Құралай анамыз шыққан рудан, тіпті жақын ағайындарының “ұрпағы болып келеді екен.
- Әрине, мен Құралай әпкемізді көрген жоқпын - дейді Жабай қария. - Бірақ әкемнің, оның әкесінің айтуы бойынша ол кісі аса сұлу болған екен. Мен сол Құралай апаларыңның ағасы Сардар палуанның ұрпағымын.
- Болсаңыз, боларсыз, аға, - деп әзілдедім мен. - Сексен бес жасыңыздағы денеңіз мынау, жас кезіңізде қандай болдыңыз?
- Бабамыздың палуан деген атына кір келтірген жоқпын,деді ол, - Талай той-томалақта күреске түстім, жауырыным жер иіскеп көрген емес. Ал, қалай, Құлыйдың қыздары көркем болар, біздің жиеншарларымыз.
- Рас, аға, көркем. Анамыздың қанынан тараған ұрпақ ҚОЙ, - дедім мен.
- Дұрыс, дұрыс. Құлыйдың қанынан тараған қазақтың батыры Бауыржанмен тілдестім. Ол жайлы аңызды көп естідім. Бауыржан батыр болмай қайтсін Сардар палуанның ұрпағы болса, өзі Құлыйдай батыл, батыр жігіттің қанынан тараса - деп бір қойды Жабай қария...
Осы кездесу үшін Исламбекке күні бүгінге дейін
“Рахметімді” айтамын...
Жабай қарияның жоғарыдағы ойын Бауыржан Момышұлы ағамыз да нықтылай түседі. Баукең шежіресін былай толғайды:
“.,Сіз жолай Қазақстанға соғып, біздің көптеген адамдарымызбен өзіңізді қызықтырған мәселелер жөнінде әңгімелесіп, біраз жұмыс тындырыпсыз. Менің еріншек туысқандарымның біздің шежіреміз жөнінде сізге қаншалықты мағлұмат бергенін білмеймін, шамасы онша болмауы мүмкін. Өйткені, оны олардың өзі жете білмейді. Біздің тайпалардың ішкі құрылысын көрсететін осынау маңызды мәселені өкінішке орай әлі күнге ешкім зерттеген емес. Мыржақып Дулатовтың “Бақытсыз Жамалы”:
“Үш жүзге біздің қазақ бөлінеді,
Осылай шежіреде көрінеді,
Қазақта арылмайтын бір ауру бар
істеуге өз қызметін ерінеді, - деп басталады.
“Ұлы жүзді құрық беріп малға қой,
Орта жүзді қамшы беріп дауға қой,
Кіші жүзді найза беріп жауға қой”. Үш жүзге беретін халық мінездемесі осындай. Мұның түйіндеуі болар төртінші жолды Сіз жазарсыз деп үміттенемін.
Мен өзім Ұлы жүздің Дулат руынан шыққанмын. Дулат өзара Ботпай, Шымыр, Сиқым, Жаныс болып бөлінеді. Шымыр көп пе, шыбын көп пе?
Сиқым көп пе, қиқым көп пе?
Жаныс көп пе, қамыс көп пе? - деген аңғал сұрақ жөнінде, шамасы жер бетінде бұлардан көп ешкім жоқ деп ойласа керек.
Мен бұл арада біздің бабамыз Бәйдібек туралы ол кісіден көптеген рулар тараган және оның кіші әйелі (тоқалы) Домалақ ана деп атандырып кеткен әулие анамыз жөнінде айтпай кете алмаймын. Бұл анамыз жөніндегі аңыз-әңгімелер ұрпаққа беріліп келеді. Қиындық туған сәттерде біз өз анамыздан бұрын осы кісінің аруағына сиынамыз. Оның Домалақ ана деген есімі біз үшін қайырымдылықтың символы іспеттес.
Сонымен ол кісі туралы аңыз жайында: Бәйдібек бай кісі болған. Соған орай бірнеше әйел алған. Бұл ру басы атану үшін көп балалы, үбірлі-шүбірлі болудан туған қажеттілік.
“Баласын “Көзімнің қарасы” деп аздаған қазақ олардың көп туып, өркен жаюын әміріне мұрат тұтқаны. Сондықтан да өсіп-өркендеген ұрпақ, тіпті бабаларының көзі тірісінде-ақ сырттай тұтастығын сақтағанмен, іштей шешелерінің аттарымен, кейде олардың лақап есімдерімен, болмаса кескінкелбетінің мінезінің ыңғайына қарай берілген атаулармен қара кемпірдің тұқымы, сары (ақ) кемпірдің ұрпағы, жынды кемпірдің бұтағы, “Сұлудың балапаны” (сонда Құлыйдың ұрпағы “Сұлудың балапаны” екенбіз. Өйткені біздің анамыз Құралай өте сұлу кісі болған екен), “кәрі қаншықтың күшігі”,
- деп аталған бірнеше шағын руларға бөлінетін болған. Мысалы, біздің əжемізден тараған ұрпақты оның көзі тірісінде-ақ “Ақылдының баласы” немесе “Домалақтың құмалығы” - деп атап кеткен көрінеді.
Домалақ енені Бәйдібек аса жақсы көре қоймаған секілді, соған орай күйеуі ретінде де сирек қатынас жасаған. Бірақ ол Бәйдібекті қашан келсе де, шынайы көңілмен, ақ жарқын жүзбен қабылдап, одан бала көруді жасағаннан жалбарына сұраумен болған. Оның тілегі тәңірінің құлағына жетіп, ол жыл сайын Бәйдібекке бір ұл сыйлап отырған. Күйеуі Бәйдібек пен оның басқа әйелдерінің қысым көрсеткеніне қарамастан, ол балаларының бәрін де адал да қарапайым, еңбексүйгіш етіп тәрбиелейді. Күндестерінің қысастығына үнемі жақсылықпен жауап береді.
Бәйдібек басқа әйелдерінен де біраз бала көреді. Бірақ олардың ұлынан қызы көп болады.
Халық құрметпен қасиет тұтқан анамыздың бейіті Сарыарқа жерінде бұзылмай әлі күнге дейін аман тұр. Оған жыл сайын баласы жоқ ерлі-зайыптылар барып, басына түнеп, аруағына тәуеп етеді, бала тілейді. Жоғарыда айтылған Дулаттың балаларының атымен Ботпай, Сиқым, Шымыр, Жаныс төрт ру тарайды. Біздің руымыз Шымыр, ол да өз кезегінде Шыңқожа, Бекболат, Темір болып үш атаға бөлінеді. Мұның үшеуі де Шымыр балалары. Біз Бекболаттан тараймыз. Бекболаттың бес баласы болған. ОЛА” "Жиеш, Жиембет, Қарымбет, Шілменбет, Бестерек (Тілменбет). Соңғы баласының аты шамасы ұрпағы бес теректей жайқалып, бес тағанда тең өссін деген тілекпен туған символикалық есім болса керек.
Бұлайша пайымдау маған Бекболат атам жөнінде жақсы ойлауыма мүмкіндік береді.
Шілменбеттің де көп әйелі болған. Бірақ олардан балалары онша көп болмаған. Ол кезде біздің жеріміз Қоқан хандығына қараған. Соған байланысты хан әр рудың таңбасы мен енін белгілеп, бекітіп берғенге ұқсайды. Сөйтіп малдың қай рудың еншісі екенін құлағына салған енінен, санына басқан таңбаға қарап ажыратқан. Бұл ретте таңба мен ен рулардың ажыратар белгісі, еңбек таңбасы (гербі) тәрізді болған. Қазақтар өз жайлауларынан қалаға жылына бір реттен келіп тұрған. Бірде Шілменбет қаланың базарынан қоржынын толтырып, өзінің немерелеріне көп сыйлықтар әкеледі. Үлкен үйге бәрі жиналып, әкелген сыйлықты бөліседі. Бүкіл келіндері мен біздің шешеміз Шілменбеттің кенже ұлы Құлыйдың әйелі де болады. Ал, Құлыйдың өзі ауылда болмауы себепті сыйлық бөліске қатыса алмайды. Сыйлықты бөлген Шілменбеттің бәйбішесі өзінен тумаған ұлдың әйелі, біздің шешемізді есіне де алмайды, үлессіз қалдырады. Осының бәрін көріп отырған Шілменбет бұл әділетсіздікке ара түсіп, ештеңе демейді. Сәйтіп, шешеміз үлкен үйден құр қол қайтады. Жәбірленіп келген анасынан үш ұлы Жарбол, Есбол, Амалдық ортаға алып қыңқылдап, аталарының 1 Әкелген базарлығын ( сұрайды. Кешке үйіне күйеуі келіп ренжіп, қамығып жүрген әйелін көрін, оның себебін сұрайды. Күйеуінің тік мінезін білетін шешеміз әулеттің ішінде ырық-шырық тумауы үшін реніштің шын себебін жасырып, қанша сұраса да айтпай қояды. Бірақ кешкі астың үстінде балалары бәрін әкесіне айтып береді.
“Балалы үйдің ұрлығы жатпас” деген ғой.