Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 99–114 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай («Ақ жол», 2002) және үзінділер
ШЕРХАН МҰРТАЗА Тіршілікті тірілтіп тұрған - мейірімділік. Шерхан Мұртаза Белгілі жазушы, драматург, публицист Шерхан Мұртаза 1932 жылы 28 қыркүйекте Әулие-Ата уезі (қазіргі Жамбыл облысы) Жуалы ауданы, Мыңбұлақ топырағында дүниеге келді. Әкесі Мұртаза 1937 жылғы сталиндік репрессияның құрбаны болып кетті. Шерхан Мұртаза 1941 жылы Талапты мектебінде бірінші кластың табалдырығын аттаған кезден бастап-ақ, оқумен бірге еңбекке де араласты. Соғыстың қияметін балалық шақтан бастан кешті. Интернат қабырғасында жүріп 1950 жылы Жамбыл қаласында қазақтың Жамбыл атындағы орта мектебін бітірген соң, әуелі Мәскеу полиграфия институтында, үшінші курстан бастап Мәскеудің мемлекеттік Ломоносов атындағы университетінде оқып, журналистика фаультетін 1955 жылы бітіріп шықты. - Сол жылдардың өзінде-ақ ол башқұрт жазушысы Мұстай Кәрімнің повесін, Л.Лагиннің “Хоттабыч қарт” романын қазақшаға аударды. Алдымен “Жазушы” баспасында редактор болып бастап, бір жылдан кейін “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газетінде қызметке ауысты. Әдеби қызметкер, тілші, кейіннен (1963-1970 ж.ж.) осы газеттің бас редакторы болды. Бұдан кейін “Жалын” (1970-1972) мен “Жұлдыз” журналдарының (1972-1975) бас редакторы қызметін атқарды. Қазақстан Жазушылар одағының екінші хатшысы (1975-1980), “Қазақ әдебиеті” газетінің бас редакторы (1980-1989), ал 1989 жылдан бері “Егеменді Қазақстан” газетінің бас редакторы қызметінде еңбек етті. Шерхан Мұртаза көптеген әңгіме-повестердің авторы. “Мылтықсыз майдан”, “Табылған теңіз”, “Белгісіз солдаттың баласы”, “Бұлтсыз найзағай” “Ахметжанның анты” повестері мен қатар “Қара маржан” романын жазды. Жазушының кеңқұлашты, өзекті шығармасы бес кітаптық “Қызыл жебе” эпопеясы. Аса ірі тұлғалы қоғамдық қайраткер Тұрар Рысқұлов туралы бұл көлемді туынды қазақ халқының басынан кешкен қилы-қилы кезеңдерді қамтиды. “Қызыл жебе” - халықтың ыстық ықыласына бөленген шығарма. Соңғы жылдары Шерхан “Мұртаза қаламынан “Сталинге хат”, “Бесеудің хаты”, “Жалғызүйлік зілзала” атты драмалық туындылар шықты. Ол заңғар жазушы Шыңғыс Айтматовтың “Қош, Гүлсары”, “Ботагөз” “Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет”, “Боранды бекет”, “Жан пида” повесть-романдарын орысшадан аударды. Оларды бұл тәржімәда оқырмандар қазақтың өз төл шығармаларындай қабылдады. Шерхан Мұртаза - Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының, Қазақстан Жазушылар одағының Жүсіпбек Аймауытов атындағы сыйлығының лауреаты. Екі мәрте Қазақстанның халық депутаттығына сайланды. жжж Шерханның бұл жолғы табысы Тұрардың бейнесін сомдап көрсете білуінде. Біздің осы сөздерді жазып отырғанымыз да соған байланысты. Шығармаға нәр беретін бірінші шарт - көркемдігі ғой. Ол жөнінен, әлгіндей селкеулер болмаса, Шерхан мақтана алар еңбекпен шығыпты. Сол кездегі Түркістан өлкесінің болмыс тірлігі мен бізді куәгер еткен. Қойжелкен, еңлік, шолпанкебіс, балықкөз, теңге жапырақ, қоңырау гүл деген атауларды баяғы Ілияс Жансүгіровтің “Жетісу” суреттерінен кейін жолықтырып отырғаным осы. Шерхан, меніңше, “Қызыл жебенің” үшінші кітабын ойдағыдай аяқтаған. Тұрар үлкен өмірдің есігін енді ашқандай сезесің. Және де әлі аяқталмаған романға үзілді-кесілді баға беруден біз де аулақпыз. Әйтсе де романдағы сюжет тұтастығы, тіл құнарлылығы Шерхан Мұртазаев қаламының ұштала түскеніне куә боларлықтай. “Қызыл көпір” маған Тұрар өткен өмір өткеліндей көріңді. Автордың табысы осы бір символиканы аяқтап шыққанындама деймін Ғ.Мүсірепов. Шерхан Мұртазаев шығармаларының мені сүйсіндірген бір қасиеті осы уақытқа мезгілге деген дәлдігінде, шындыққа көзінің жітілігінде. Бұрынғыдай бас-аяғы жинақы, аз да болса толық бір уақиғаны баяндап, адам образын жасайтын әңгімелерден гөрі, бас-аяғы жоқ бір көріністі немесе алған әсерді беретін суреттемелер басым боп барады... Шерханның өзім ұнататын бір қасиеті - ол әңгіменің классикалық үлгілеріне бейім. Шағын әңгімеге тән шымырлық, оқиғаның қою һәм жинақтылығы, ішкі мән, астар, новеллаға тән тосын шешімдер біздің осы ойымызға дәлел болса керек. Бізді қатты сүйсіндірген ішімізді жылытқан нұрлы әңгімесі “Бір нәзік сәуле” болса, “Қырық бірінші жылғы келіншек”, “Шек-шек шырылдайды”, “Сол бір күз”, “Жаңбырлы той”, “Шақалақ”, “Сусамыр” атты әңгімелері де бүгінгі әдебиетіміздің көркемдік дәрежесіне көтерілген құнды дүниелер. Т.Ахтан. Мен, басқаны қайдам, Шерхан Мұртазаның бойынан кесек тұлғаны, кенен дарынды және барша көпке сыйымды әрі керемет сыйлы бірқұйма сипаттарды осылайша көремін, осылайша бағалаймын. Өйткені Шерхан Мұртаза шын мәнінде көрнекті суреткер, асқаралы азамат, ірі турайтын парламент мүшесі - батыл қайраткер! Сондықтан шығар, осынау жолдар - кез келген ситуацияда ел әлдеқашан мойындаған, халық әлдеқашан сүйсінген өзінің жоғарыдағыдай рейтингіне қылау түсірмей жүрген Шерхан Мұртаза жайындағы өзімнің пайымым ғана. Мен бүгін ел намысын, халық қамын өнерінің өзегіндей танып, азаматтық тірлігіне тыныс еткен қайсар досыма Алладан жеңіл жол тілемеймін қажымас қайрат, үзақ өмір тілеймін. Өйткені мен Шерханды ешқашан жеңіл жүктің астында, айдау жолдың стінде көрген емеспін. Сондықтан тағдыры таңдап салған жолының мұратына жетсін демекпін. Әмин! Қ, Мұхамеджан. Біз Шерханмен бір жерде туып өстік, біз өзімізді бір іске - әдебиетке арнадық. Мен ешуақытта жалғызсыраған емеспін, менің бауырым Шерхан әдебиетте әрқашан менімен бірге келеді, оны мен айырықша жоғары бағалаймын. Тәңірім, оны жаңа табыстарға жеткізе гөр! Ш.Айтматов. Жазушылық ең басты қасиеттер дүние құбылысынан жазуға керектісін, яғни тақырыбын сараптап алу, оның табиғатын, сипатын білімділік пен зерттеу, бұл екеуінен соң, табиғат берген талант пен ол материалды көркем дүниеге айналдыру. Ол үшін, әрине, шеберлік, тіл әсемдігі, қапысыз дөлдік, мергендік, сөз жітілігі керек. Шерхан Мұртаза шығармашылығы осы шарттардың бәріне толық сәйкес келеді. Осыған оның биік азаматтығын, шындыққа адалдығын суреткерлік қайсарлығын қосу керек. Осы қасиеттер арқылы ол бүгінгі қазақ әдебиетінің ірі тұлғаларының біріне айналды. Ғ.Қайырбеков. Шерхан Мұртаза тек қаламгер ретінде ғана емес, мәдениет қайраткері, баспасөз жетекшісі, редактор ретінде де қазақтың осы заманғы қоғамдық ойын қалыптастыруға орасан зор үлес қосты. Алпысыншы жылдар басындағы серпіліс тұсында сырылып ілгері шыққан “Лениншіл жас” болды. Редакторы - Шерхан Мұртазаев. Жетпісінші жылдары тоқырау мен тоқмейілсу рухани мәңгүрттік дертін жая бастағанда, әлгі абзал бұлқыныстың рухын сақтап қала алған “Жалын” мен “Жұлдыз” еді. Редакторы - Шерхан Мұртазаев. Мәңгүрттік әбден меңдеп, тоқырау әбден асқынып, апшы қуырып, сексенінші жылдар басында адал сөз, ашы пікірлер табылса, тек “Қазақ әдебиетінен” табылды. Редакторы - Шерхан Мұртазаев. Көптен күткен аңсарлы дәурен жетіп, қорқақ көңіл қорғалап, ел екіталай, пікір әрқалай жүрген шакта жұрттан бұрын батылдыққа барған (“Сопиалистік Қазақстан”) “Егеменді Қазақстан” еді. Редакторы - Шерхан Мұртаза. Ә.Кекілбай. Жазушы табиғаты, жаратылыстың басқа да тірі организмі секілді өседі, өшеді. Жазушы шеберлігі де қайралған қылыштай шыңдалады. Өтпейтін пышақтай мұқалып, сарытап болған жайлаудай өрісі бір деңгейден ұзамайтын жазғыштар көп. Ылғи өсу, бір кезеңнен екінші кезеңі биік тартып, асыптүсіп отыратын жазушы сирек. Сол сиректердің бірі - Шерхан Мұртаза. Бұған дәлел - қазақ прозасындағы “Абай жолы”, “Қан мен тер”, “Менің атым Қожа”, “Үркер”, “Боран” шығармалары мен қатар тұратын “Қызыл жебе” романы бұл әдебиетіміздегі кесек дүние. Кесектігі - таңдап алған тақырыбының өтімділігінде емес. “Ата даңқымен қыз өтеді, мата даңқымен бөз өтеді” қағидасы өнер табиғатына жүрмейді. Қазіргі жалпылай білімді дәуірде әр кезеңде болын тұратын зәру нүктені басып, жұрттың көңілінен шығуға әуестеніп алған жазушылар болады. Әдетте олардың көркем шығарма деген дүниелері газеттік публицистика немесе проблемалық очерктің о жақ бұ жағында болса да, көркемдік талғамын күнделікті күйбең тірлік күстендірген оқырман ауырған жеріне тиіп кеткеннің бәрін дәрі деп қабылдайды. Ал, “Қызыл жебенің” жөні бөлек. Ф.Оңғарсынова. Қадыр ақында “Жүрек - автор, ақыл - редактор” деген тіркес бар. Өте дарынды қаламгердің өзінен де жақсы редактор шықпай жатады. Ал Шерхан өзінің қайсар мінезін, бірбеткейлігін, кейде тіпті, шектен тыс мазасыздығын осы қатал мамандықтың игілігіне айналдыра білген Қазақстандағы бірегей тұлға. Кешегі партияның әрбір түшкіргеніне “жәрәкімалла” деумен келген қайыстай сірескен “Социалистік Қазақстан” газеті Шерхан Мұртазаның қолына көшкенде қалай құлпырып, бет бейнесі өзгеріп, жонданып күдірейіп шыға келді. Басынан бақайшығына дейін ұлттық мүддемен тыныстаған, алпыстың арғымағына мінсе де шашына бір тал ақ араластырмаған ер сүйсінер тұрқы, қыз қызығар мұрты бар қазақтың осы бір дархан дара перзентіне ұзақ ғұмыр тілелік. М.Шаханұлы. ЖАЗУШЫ ЖӘНЕ ӨМІР Адамның өмірі, әрбір өткен жыл, алақаны тола мүлік, айтулы мансабымен емес, өткен жолы, бітірген еңбегімен өлшенеді емес пе? Ал, жазушы еңбегін қалай бағалауға болады? Оның таразысы - оқырманы. Оқырманы көп жазушы
Шерхан Мұртаза (2/4-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 99–114 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай («Ақ жол», 2002) және үзінділер
- бақытты жазушы. Сондай жазушының бірі Жуалының төл перзенті, халық жазушысы - Шерхан Мұртаза. Сырлы дүниенің сырын ұққан қаламгерді Республика көлемінде білмейтін жан жоқ шығар десек, асыра айтпағанымыз. ...Қаламгер жайлы айтпас бұрын сөл шегініс жасауды мақұл көріп отырмын. Шер ағаның анасы Айша апамызды мен жақсы білетін едім. Өйткені Шерхан өмірге келген Талапты ауылы мен өзім туып-өскен “Орақ-Балға“ ауылының арасы ат шаптырым ғана жер еді. Оның үстіне мен жеті жылдық мектепті осы Талаптыда тәмамдадым. Сондай-ақ бұл екі ауылдың адамдары о бастан-ақ ағайын, Құлый әулеттері. Сондықтан той-томалағында бірге болып, бірге көкпар тартып жататын. Айша апам менің әжем Күлсінайға (Ормантай атамның жұбайы) жиі келетін. Кейін білдім. Олар мұңдас әрі сырлас еді. Оның себебін түсіндіре кетейін. Айша апамыздың ері Мұртаза (Шер-ағаның әкесі) мен менің әжемнің ері Ормантай “халық жауы”атанып, жазықсыз айдалып кетеді. Мұртаза оралмады. Ал атам Ормантайды ату жазасына кескенмен - кейін 15 жыл беріп, өлімнен аман қалады. Он төрт жыл отырған атам сонау Сібір жерінен елге аман-сау оралғанда мен бес-алты жасар бала едім. Туған жерге оралғанмен, атам көп өмір сүре алған жоқ. Өкпесіне суық тиген ол, осы аурудан дүние салғанда екінші класта оқитынмын. Міне, біздің әжелеріміз Айша мен Күлсінай туған жарларын қаншама жыл күтті. Осыдан болар олар бір-біріне кездескенде тау суындай бұрқылдап жататындай әңгіме тиегін ағытатын. Әсіресе Айша апамның әңгімесі аса қызықты болушы еді. Соңғы рет Айша апам облысымыздың бас архитекторы Салауат ініміздің әкесі Махан көкемнің қарындасы Жібек әпкемнің үйіне келгенде, үйге шақырып қонақ еттік. Онда “Орақ- Балға” ауылы түгелдей Евгеньевка селосына келіп қоныстанған болатын. Жібек әпкем бізге көрші еді. Айша үйге келғенде Күлсінай әжем: - Айшамысың, сенің даусыңды есітпегелі көп болды ғой, - деп оны даусынан таныды. Бұл кезде әжемнің көзі көрмей қалған еді. - Сендерге “Орақ-Балғаны” тастап көшіп кетіңдер деген мен бе? Орыстарға қосылып, орыс боп кеткен сендер ғой, - деп әзілдеді Айша апам. - “Ойнасаң да ойыңдағыңды айттың” - дейді ғой қазақ. Әзілдесең де дұрыс. Осы ісіміз дұрыс болмаған секілді. Жастардың ісі ғой. - Жоқ жастар емес, бұл мына шалдардың ісі, - деп Айша апам қарсылық білдірді. - Жөн, жөн, - деп әжем қосылды... Осы күні таң қылаң бергенше Айша апам әңгіме айтты. Шіркін сол әңгімелерді кезінде үнтаспаға түсіріп алғанда ғой... - Аздап денсаулығым болмай жүр, - деп еді сонда Айша апам. Кейін Батырхан ағама жолыққанда да апамның науқасының едәуір екенін айтқан. Содан соң апамның әңгімесін ести алған жоқпын... Бүгін сол апамызды еске алғанымызда “Ай мен Айшаны” жазғаны үшін Шерағаға іштей риза болып отырам. Апамның басына бұдан басқа қасиетті ештеңе қойылмас... Мен Шерхан Мұртазамен 1959 жылдың қаңтар айында таныстым. Өзімен емес. Онда сонау Сібірдегі Байкал көлінің жағасында азаматтық борышымды өтеп жүрген кезім. Бөлімше қазақ газеттерін де жаздырып алатын, өзіміз де жазылатынбыз Міне, осы айдың 24-ші жұлдызында жарық көрген “Лениншіл жас” (Қазір “Жас алаш”) газетінің түгелдей бір бетіне “Болат және Адам” атты көлемді очерк жарияланды. Авторы - Шерхан Мұртаза. Бұл газет менде күні бүгінге дейін сақтаулы. Очерктің басты кейіпкері Социалистік Еңбек Ері, Қайрат гуылының Геміртауда еңбек ететін азаматы - Еламан Байғазиев. Очерк ә деп басталғаннанақ оқырманын өзіне тартып әкетеді. Журналистің сюжет құрудағы шеберлігі оқырманын тәнті етеді. Бір очергте бір романға бергісіз адам тағдырын, туған жер көркемдігін, алып жүректі адамдардың асыл қасисттеріне бойлай сүңгіп, одан малтып шыға алмай, сіз де сол уақиға ортасында жүресіз. “Еламанның туып-ескен жерін мен жақсы білемін. Ол таудың құшағында туды. Ол туған үйдің терезелері де, есіктері де тауға қарап тұратын. Сол үйдің терезелеріне күн сәулесі кеш түсіп, ерте бататын. Ауылдың жан-жағы іркес-тіркес жон-жоталар еді. Ал, дәл желкеден заңғар құздар төніп тұратын, құздар басындағы мәңгі мұздар жаптырып жататын. Ауылы - “Сталин жолы” колхозы деп аталатын. Ауылдың шығыс жағында сонау заңғар құздардан құлап, ақкөбік шашып алқынып Ақсай атты асау өзен ағып жатар еді. Шағын да шабытты өзеннің бойында Сағымбек шалдың жатаған диірмені тоқтаусыз жүріп тұратын...” Очерк осылай басталды. Қандай әдемі көріністер. Туған жерді журналист одан әрі былай суреттейді. ..Иә, Еламан ауылының желкесінде Алатау, қарсы алдында - Қаратау жатады көсіліп. Күн батыста - Құлан тауы тұрады қақпа болып. Осы бір өлке өз шекарасын өзге дүниеден тек таулармен бөліп алғандай. Осы өлкеде Еламанның әкесі Байғазы, Байғазының әкесі Рүстембек, Рүстембектің әкесі Қойлыбай, бабасы Қырықбай туған. Қырықбай, Қойлыбай, Рүстембектер осы таулардан әрі асып түсіп, өзге елдің табалдырығын аттай қоймаған жандар. Олардың дүниесі аспан күмбезімен қабысып шектесіп жатқан осы таулардың арасында жатқан алқап еді. Еламанның бабалары: бар дүние Алатау мен Қаратаудың, Күркіресу тауы мен Құлан таудың ортасында, аспан күмбезінің тірілген жері осы шама ғана деп ойлайтын. Рас, өтірігін кім білсін, әйтеуір, сол бабалардың заманында болса керек, кәдімгі атышулы Асанқайғы желмаясына мініп осы өлкеге де келіпті. Көріпті де, жер ұйық іздеп жиһан кезген ақсақал: “Жуалы, шөбің семіз қарың мол топырағың май екен, қадіріңді егін салған ел білер” - деп жүріп кетіпті... Журналист шеберлігі туған жерге туын тіккен бабаларымыздың тағдырын жерге қалай байланыстыра суреттейді. Шераға тек туған жер емес Еламанның болатты, яғни балқыған қорғасынды көруін қалай әдемі береді. “Алып қазан шүпілдеп, ернеуінен асар-аспас толып кетті. Қазан ішіндегі сұйықтық емес, от сияқты. От болғанда мың құбылып, біресе жалқын тартып, біресе күңгірттеніп, кейде күлгін тартып, кейде сарғыштанып, түрлі түспен масатыдай құлпырып, аптығын баса алмай аласұрып, қазанды кернеп, сындырып ағардай буырқанған от еді...” Әдебиет әлеміне осындай тамаша очерктермен келген Шерхан Мұртаза бүгінде әлем танитын аты әйгілі прозайк, ерекше дарынды шебер драматург, тамаша очеркист және публицист, шын мәніндегі кең эрудициялы ғалым-филолог, педагоғ және қоғам қайраткері. Міне, Шерағаның жан-жақты сом тұлғасының негізгі қырлары осындай. Әдебиет әлемінде өзіндік үнімен өзіндік өрнегімен, өзіндік жолымен келген, еліміздегі ұлы өзгерістерді мейлінше көркем бейнелеген алгашқы үздік шыққан таланттар тобының ең бір белді өкілі Шерхан Мұртаза деп ауыз толтырып айта аламыз. Шерхан Мұртаза қазақ әдебиетінің белді қайраткер-лерінің бірі ретінде, басқа да әріптестері сияқты өз тағдырын халық тағдырымен біржола тығыз байланыстырды. Оның творчествосы өз халқының өмірімен, тарихымен тамырласып, біте қайнасқан. Шығармаларында ол халықтың өмірі мен тұрмысын, жанын, ойы мен сезімін барынша толық бейнелейді. Халық өмірінен алынған сан алуан уақиға, адам тағдырлары - жазушы творчествосының аумағы мен өрісі қандайлық кең екендігін айқын танытады. Шерхан Мұртаза творчествосын тұтасымен алып, оның қоғамдық мәнмаңызына үңіле қарасақ, әдеби туынды заман рухын халықтың ең игі мақсаттарын терең де шыншылдықпен ашып берсе, ол зор танымдық және тәрбиелік мәнге де ие болып, шынайы ұлттық игілікке, әлеуметтік дамудың маңызды факторына айналатынын аңғару қиын емес. Өз оқырмандары үшін, бүкіл адамзат үшін Шерхан Мұртаза кешегі, бүгінгі қазақ халқының мұрат- мүдделерін көркемдеп бейнелеп берген шежіреші-суреткер, ескі дәуірдің куәгері де жаңа заманның жыршысы. Сонымен қатар Шерағаның тұлғасынан жаңа типті сөз зергері мен қоғам қайраткерінің жаңаша сипаты айқын танылды. Мұртаза творчествосында халық өмірін терең шыншылдықпен бейнелеу, ең құнды ұлттық көркемдік дәстүр-үлгілерді шеберлікпен пайдалану, бүгінгі заман талаптарына сай, өрістету қазіргі қазақ әдебиетінің ең жоғарғы қасиеттерін мадақтау кең орын алады. Мұртазаның жазушылық таланты бүгінгі күні 70-ке толғалы отырған саналы өмірінің өн бойына үнемі жетіліп отырады. Алайда, оның айрықша қуатты дарыны бұрқ етіп алғашқы шығармаларында-ақ көзге ұрып тұрады. Сондықтан да қазақ әдебиетінің тұғырына жанашырлықпен қарайтын еш бір адамның Шерағаның шығармаларына назар аудармай қалуы мүмкін емес еді. Міне, осындай ілтипат, ықылас жазушының творчестволық өсуімен қатар барған сайын күшейе түсіп, оқушылары мен жазушы талантын қолдаушылар тобы молая түсті. Аса өнімді еңбек етіп, күні бүгінге дейін қолынан қаламын тастап көрмеген жазушы әз оқушыларымен сыншыларының алдында қарыздар емес. Бір ғана айтатын нәрсе, әдеби сын Шерағаның шығармаларын әрқашан да дерлік жылы қабылдап, тіпті сүйсіне мақтап-мадақтап та жатқанмен, кей-кейде үлкен суреткердің жомарт кәкірегінен шыққан ғажап жан тебіреніске толы дүниелеріне баға беруде дәрменсіздік танытып жүр. Тамаша жазушы, жаңашыл суреткер өз творчестволық дамуында соншама ұшқыр шапшаңдықпен алға басып сыншы әдебиетшілерден көп озып жүр. Нағыз талғампаз ыждаһатты суреткер өз шығармаларына ең қатал сыншы да өзі болмақ. Шерхан Мұртаза да өзіне, өз қаламынан шыққан көркем дүниелерге мейлінше қатаң талап қоя біледі.
Шерхан Мұртаза (3/4-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 99–114 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай («Ақ жол», 2002) және үзінділер
Осы орайда мына бір жай көңіліме оралады. “Қара маржан” романы “Жұлдыз” журналында жарық көрген соң Шераға ауылға соққан Талаптыдағы інісі Батырхан көкемнің үйіне түскен. Кешінде жанымда марқұм ақын Базар Қилыбаев бар сәлем беруге бардық. Батырханның үйіне сәлем беруге келген Дүйсенбай, Қорғанбай, Рахман, Жолдасбек сияқты ағалар да отыр екен. Шерағаның көңіл-күйі жақсы, әңгімені көп тыңдап, әдеті бойынша аз сөйлеп отырады. Шераға өзінің құрдасы Жолдасбекпен әзілдесе беретін. Әзілдері де жарасымды. Таразда оқып жүрген кездерінде Шерағалар Жолдасбекті обкомда істейтін бір дөкейдің қызына үйлендірмек болады. Алайда Жолдасбек ағамыз әлгі қызды ұнатпай, үйленбей қояды. - Сол кезде, - дейді Шерағаң әзілдеп - сол қызға үйленсең ғой, бүгінде жей мұғалім емес, еш болмаса бір мектепке директор болып отыратын едің, деп жазған. Бірақ сен сонда дұрыс істедің, - дейді аға әзілін сабақтап, бүгінде өзің би, өзің қожасың. АЛ, ол қызды алғанда кім болатын едің... Әдемі әзіл салиқалы әңгіме қызып жүре беретін мұндайда. Содан әңгімеден әңгіме туындап ағғаның жаңа романы “Кара маржанға” құтты болсын айттық. Әркім өзінің жылы лебіздерін білдірді. Алайда, Шераға өз тарапынан романның біраз жерін әлі де ширата түсетінін, баспаға тағы бір қарап тапсыратынын айтты. Мемлекеттік сыйлық алған романына көңілі толмай отырған жазушыға біз сонда таңданыс білдірғен болатынбыз. Сондықтан да оның шығармаларының қалың оқырман қауымының жүрегіне жол тауып, жақсы баға алуының халықтың жазушыға деген қадір-құрметінің үнемі арта беруінің басты сыры да, міне, осында жатқан секілді. Қазақ әдебиетінің қалыптасу процесінде, кейінгі өсу жолында - қысқасы бүкіл тарихында ауыл өмірінің бейнесі басты орын алады. Тарихи-әлеуметтік тұрғыдан алғанда, ауыл тіршілігі халқымыздың белгілі бір кезеңдегі бүкіл өмір өрісін түгел қамтитын еді десек артық айтылғандық болмайды. Сондықтан, әсіресе, ұлттық әдебиетте жаңа тарихи дәуірде тыңнан өркен жайған жемісті дәстүрлер мен жинақталған көркемдік тәжірибе жайында сөз бола қалса, ең алдымен ойға оралатыны келелі жүйе, кен арна осы тақырыптың төңірегінде өрбитіні өте орынды. Нақтылай бөліп алғанда проза жөнінде де осыны айту керек. Шерхан Мұртаза да ауыл өмірі жайлы қалам тартып келеді. Оның қаламынан туған “Бір нәзік сәуле”, “Қырық бірінші жылғы келіншек”, “Шекшек шырылдайды”, “Сусамыр”, “Сол бір күз”, “Жаңбырлы той”, “Мылтықсыз майдан”, “Ел суреттері” аттышығармалардан халық өмірінің басты-басты кезеңдерінің көркем шежіресін көреміз. Шерағаң ел аралағанды жақсы көреді. Ел ішінің әңгімесіне құмар. Қарапайым еңбек адамдарымен қарапайым тілде әңгіме тиегін ағытқанда тыңдаушысы ерекше бір күй кешіп, мәресәре болып отырады. Оның талай рет куәсі де болдым... ..Батырхан аға: “Шәкең келді” деп телефон шалды. Онда аудандық газеттің ауылшаруашылығы бөлімінің тілшісімін. Редакцияның ескі “Вилисі” бар еді. Соған отырып, таңертең Талапты ауылындағы Батырхан ағаның үйіне келдім. Шераға таңертеңгі шайларын ішіп, жолға дайындалып жатыр екен. Амандастым. - Жақсы келдің, - деді аға біртүрлі көңілденіп. - Әй жігіттер сендердің мына қалаға жүруге жаратылған машиналарың тауға жарамайды. Жол жүктеріңді мына Аманкелдінің машинасына салыңдар. Осымен барамыз. “Қайда барамыз, аға?” - деп сұрауға батылым бармады. Тек бір сағатқа ғана редактордың рұқсатымен мініп келген машинамды Шераға осылай “ареставайт” жасады. - Мына, Үңгіртастан бастап, анау Ақсай қойнауына дейін Алатауды бөктерлей отырған шопандар қауымын аралап келмекші, - деп Батырхан көкем мән-жайды түсіндірді. Қуанып қалдым. Өйткені малшыларды араласақ, газетке материал ала келемін. Бұл дегеніңіз редактордың айқайынан құтылу деген сөз. Сонымен біздің вилиске отырдық. Алды Шерағаң, Дүйсенбай, Қорғанбай, Жолдасбек, Рахман, Батырхан ағалар да редакцияның селкілдек машинасына жайғастық, Жеткен жерге дейін бармақшы болып, жеңіл машиналарға да біраз ауыл жігіттері отырып бізге ілесті. Шерағаң ойда отыр. Кім біледі осы сәтте оның ойына “Ақсай-Көксай” әңгімесінің желісі оралған болар. Сол әңгіме жолымен тағы жүріп келе жатқан адамда не бір ой кешері белгілі ғой. Бұл шап-шағын әдемі әңгіме кезінде де, қазір де қазақ әңгімесінің биік мәдениетін көрсеткен кемел туындының қатарына жатқан-ды... Шерағаң мінезді адам. Ол өз көзқарасын жасырмай, жалтақтамай, біреуге ұнайды-ау, біреуге ұнамайды-ау деп кібіртектемей, төтесінен қойып қалып қарап отырады. Және мәймөңкемен жаны кас, қасқайып қарсы тұрып шындықты айтқанды ұнатады. Осыны жақсы білетіп біз машина ішінде әңгіме өрбіте алмай, үнсіз отырмыз. - Әй, - деді, кенет Шераға артқа бұрылып. - Ауыздарың босамай бірдеңе жеп келе жатқан жоқпысыңдар маған байқатпай? - Жоқ, аға, сізден жасырып... - Немене онда, міне жарты сағаттан асты жол жүргенімізге, біреуің ләм деп жақ ашпайсыңдар. - Әңгімені сізден күтіп отырған жоқпыз ба? Осылай жамырай сөйлеген біздерді Шәкең бір-ақ сөзбен тыйып тастады. - Әңгіме ауылда. Мен әңгіме тыңдайын деп келіп отырмын. Бұлтақтауды қойып, әңгіме бастаңдар. Сол-сол екен. Дүйсенбай, Жолдасбек ағалар әңгіме арнасын ағытты. Оған Қорғанбай, Рахман аға қосылды. Ауықауық мен де білгенімді айтып қоямын. Машина тау етегіне ілікті. Алатаудың етегі не бір қуаңшылық жылдарда да жайқалған жасыл шалғыны желкілдеп тұрады. Биыл да солай. Етектегі жоңышқа бүршік жарғалы Алатау мен екі арадағы алаңқай гүлге бөкті де қалды. Жомарт табиғат бұл жерге жылдың әр мезгіліне сай жарасымды әсемдік сыйлайды. Қыста Алатау қарсы алдындағы ақ қарға оранып үкілі кәмшат бөріктей Жуалы бет шоқысының айдыны асқақтап, ақбұйра қырқалары көздің жауын алады. Арадағы айшуақ ықтасын өзек-өзекті зергердің күміспен зерендеген өрнегі дерсің. Тау табанындағы Ақсай өзенінің бетіне қаймақтанып тұрған жылтыр мұзы бұл шақта айнаның сынығындай күн шуағымен шағылысып, шалықтап жатады. Тау гауһар таспен кестелеген ақжібек жабу жамылған аруанадай әсем. Ал, енді жолыңыз түсіп, бұл жерді көктемнің шуақ шағында көрсеңіз ғой. Асқар таулар бәйшешектей гүлдейді. Одан арғы зеренделген кесеге толы сынаптай көк зеңгір аспан бетінде бір шүйке мамық бұлт жүріп, жұпар самал жүрегіне тыным бермейді. Шерағаның да жүзі жадырап, айналасына жарқ-жұрқ ете қарады. Әлгіндегі бір кең маңдайындағы қатқан сызықтары жазылып, шалқалай бере, тамағын бір кенеп алды да сөйлеп кетті. - Қайран біздің ағаларымыз-ай, біз солармен ырыстымыз ғой. Осы жүргеніміз солардың арқасы ғой. Шыңға біткен шынарлар еді ғой олар. Шәкең тағы үнсіз қалды. Сәлден соң оқыс сұрақ қойды. - Көбей көкем шопан деп еді, оның жайлауы қайда болды екен? Соғыста снайпер болған Сағынбеков көкемді айтамын. - Ол кісі мына алдымыздағы Ақсай өзенінің арғы беткейінде отыр, - дедім мен. - Онда ат басын сонда тірейік, - деді Шераға. Бұрынғы Ленин атындағы колхоздың аға шопаны, неміс-фашистермен соғыста көкірегінен жараланған, тамаша мерген атанған Көбей ағай қонақтарын куана қарсы алды. Шерағаңды қайтақайта құшақтап, балаша қуанып жүр. - Бүгін бір бақытты күн болды-ау, ағаңды аспанға бір шығаратын болдың, деп кояды. Тау бөктеріндегі киіз үйдің сыртында әп-сәтте көрпе төселіп, құс жастықтар тасталды. Бір марқасқа пышаққа ілінді. Бұл жерден төменгі “Мыңбұлақ” алақанға салғандай көрінеді екен. - Мына, алдымыздағы алаңда “Сталин жолы” колхозы болған, - деп Шер аға әңгіме бастады. - Сонау 42 жылдары осы колхоздың дүкенінде Еламан мен Тұрсынбек атты екі бала дүкенші болып еңбек етті. Кейін сол Еламан Байғазиев Теміртауда болат балқытты. Социалистік Еңбек Ері атанды. Ал, Тұрсынбек Сыдығалиев көкем мектепте мұғалім, директор болды. Мен сол Еламан жайлы 1959 жылы “Болат пен адам” атты очерк жаздым. Ол кісілерді өздерің де жақсы білетін боларсыңдар? - Білеміз, - деп жамырай жауап берді. Ал, Кәбей, аға әңгіме шертіңіз, - деді енді Шәкең ағасына бұрылып. Әңгіме тиегі ағытылды. Тәтті әңгіме кешке дейін созылды. Бұл күні тау беткейінде Шерағамен суретке түстік... Иә, Шерхан Мұртаза жайлы айта берсек, әңгіме кәп, ол таусылмас әңгіме. Ағамен болған кейінгі кездесулер естен сірә, шығар ма? Туған халқының мерейі үшін тұла бойындағы өнер дарыны мен қайрат жігерін ірікпей жұмсаған адамды халық “ұлым” деп үлкен жүрегінің мейіріне бөлейді, азаматым деп аялайды. Ал енді сол жайсаңды өмір жалауын әрдайым жықпай көтеріп, ақыл мен парасаттың асқар биігіне көтерілген кезінде, кемеңгерлік кемеліне келіп, байсалды байып тапқан шағында дана халық оның алдында баладай кішірейіп, ел ағасы деген атағына үлкен басын еңкейе иеді. Өзінің ары мен абыройын, намысы мен беделін қоса түйіп, бір саған аманат етеді. Басқа жұрттар алдында аспай-саспай өз лайығымен еркін ұстарына сеніп тапсырады. Шерхан Мұртаза - халқымыздың осындай аяулы перзенттерінің, оның маңдайында жарқыраған жарық жұлдыздарының бірі. Әр жұлдыздың туар сәті, тұрар орны болады, ақ сәулесін анық түсіре, айқын жарқырар шағы болады. Дәуір тынысын дөп аңғарып, оның талабына қарай қарекет еткен қайраткер адамға әрі-беріден соң уақыттың өзі қызмет етеді. Жаны - жаз, кеудесі - күй - Шерағаның бергенінен берері мол екендігін біз білеміз. Самғай бер, аға. Жетпісіңе жетпіс қос, дегіміз келеді. “Ақ жол”, Аманкелді Ормантай Сен қылыш құсап кесіп сөйлейсің Әр сөзін Еменнің тор көзіне Шегедей қадап сөйлесе, Естіген жұрт Күндей күркіреп кеткен. Шерхан Мұртаза! Жел құсап Есіп сөйлемейсің, Қылыш құсап Кесіп сөйлейсің. Көктегі бұлттардай Көшіп сөйлемейсің, Сеңдер соқтығысып жатқан Асау ағысқа Омыраулап кіріп Кешіп сөйлейсің. Опасызды көріп,
Шерхан Мұртаза (4/4-бөлім)
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін. «Құлый баба ұрпақтары», бет 99–114 (иесінің шешімі 21.10.2026) Авторы: Аманкелді Ормантай («Ақ жол», 2002) және үзінділер
Күйініп тұрасың Сондай кездерде Жұдырықтай түйіліп, Қаршығадай Шүйіліп тұрасың. Қабағы Жауар бұлттай түйіліп, Қастары Адырнадай иіліп, Әр сөзін Жебедей қадап сөйлесе, Мүлгіген жұртты Дауылдай сілкілеп кеткен. Әр сөзін Еменнің тор көзіне Шегедей қадап сөйлесе, Естіген жұрт Күндей күркіреп кеткен. Сен кейде Жауға соғыласың, - Жау да теңселеді, Сен де теңселесің. Сен кейде Тауға соғыласың, - Тау да теңселеді, Сен де теңселесің. Ессізді көргенде Ашудан Қабынып кетесің, - Толқын ұрған жартастай Тас-талқан боп Жарылып кетесің. Халқың сені Арда туған Арысым дейді. Жонына қол тигізбейтін Барысым дейді! Шерхан Мұртаза! Темірхан Медетбек.
