Мұсабекұлы Төлеген
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін.
«Құлый баба ұрпақтары», бет 359–362 (иесінің шешімі 21.10.2026)
Авторы: көрсетілмеген
Мұсабекұлы Төлеген
Халқымыз: “Бір күндік тіршілігінде мың күндік із қалдыр”
-деп өсиет айтқан. Осындай жанның бірі - Мұсабекұлы Тәлеген Баймырза немересі болатын. Ал ұлы Абай: “Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек” деген еді. Тәлеген атамызда осындай қасиеттер мол болған. Жас кезінен еңбекке араласқан ол әмірінің соңына дейін еңбектеніп, артындағы ұрпағына жылы жүрегінің мейірімін, нұрлы ақылын тастап кетті, аманат етті. Төлеген қарияның еңбек жолын бастауы да. қызық. Колхоздастыру кезінде Жуалы өңірінде алғашқы тракторлар келе бастады. Ол доңғалақтары тісті, өзі жер маймен жүретін трактор болатын. Ең қиыны - бұл тракторлар әрбір 200-250 метр жүрген соң, радиаторына су құйып отыру керек. Әйтпесе, моторы қызып, істен шығатын. Сондықтан загондарына су жеткізіліп, әрбір 200 метр аралықта шелекпен су ұстаған адамдар тұратын. Міне, бала Төлеген де шелек ұстағандардың бірі болын, загонда тұрады. Бірде әлгі трактор от алмай қалады. Аудандық МТС жіберген тракторист оны ары шұқылап, бері шұқылап ештеңе өндіре алмаған соң, жерге отыра кетеді. Тіпті көзінен жас та шығып кетеді. Амалы жоқ орталықтан адамдар шақыртады. МТС-тің басшысы келеді. Осыны пайдаланған Төлеген: “Егер осы тракторды от алдырсам, айдауға бересіздер ме?”-дейді. Әлгілер мұны келемеждеп күледі. Сонда мұның тамашасын көрейік не істер екен деген қызығушылықпен “Ал, жарайды от алдыра кой, егер қолыңнан келсе, айтқан сөзіңді дәлелдесең бердік саған осы тракторды” -дейді. Содан Төлеген бұрынғы кезекте істеп жүрген трактористен көргендерін іске асыра бастайды. Алдымен отвертка алып, магнетоның қақпағын ашады. Оның контакт беретін тетігін қалтасындағы бәкімен тазалап, қайта қақпағын бекітеді. Содан бұрағышты алып, бұрап кеп жібергенде трактор “Гүр” етіп от алын жүре береді. Төлеген тракторға қарғып мініп, загонды бір айналып келеді. МТС - басшысы жанындағы қазақтың өкіл жігіті: Сен өзі пысық жігіт екенсің. Бердік саған осы тракторды. Айда жігітім. Жолың болсын! -дейді. Салы суға кеткен бұрынғы тракторист фукайкасы мен жол дорбасын алып кетіп қалады.
-- Ал, сенің фамилияң, атың кім? -дейді МТС- -тің бастығы.
- Мұсабеков Төлегенмін, -деп жауап береді Төкең.
-- Ау, товариш Тулеген Мусабеков, - Трактор твой. Работай на славу, -дейді оның арқасынан қағып... Міне, Төлеген осылай трактор руліне ойда-жоқта отырады. Іскер жас трактор тетіктерін ұзамай-ақ бес саусақтай үйреніп алады. Өзі тракторист, әрі - механик те өзі. Өйткені, трактор бұзылса өздері жөндейтін.
Өзіңді-өзің көргін келсе - қасындағының көзімен қара,
“Көршілерің сені жақсы адам дейтін болса -- жақсысың, егер олар жаман дейтін болса, демек - жамансың” деген сөзді қариялар жиі айтады ғой. Осынау сөздің астарында адамдарға деген ізгілікті көңіл жатқан жоқ па?! Ұзамай- -ақ Төлеген де ауыл адамдарының аузына ілігіп “Жақсы жігіт” атанды. Адамдарға деген ізгілік, кішіпейілділік, досқа деген құрмет, адалдық пенде беделін арттырады. Қарапайым, қол жеткен жасына кеуде қақпаған, жіберіп алған қателігіне қапаланбаған жан. Өз бағасын білетін адам. Төлеген де “Мен тракторист болдым” деп кеуде қаққан жоқ. Өйткені ол кезде ауылда техника тілін білетін адам, колхоз бастығынан да жоғары тұратын.
... Ел басына ауыр қайғы мен қасірет әкелген қанды соғыс басталды. 1941 жылдың маужыраған маусым айында фашистік Германия елімізге шабуыл жасады. Ауыл азаматтары соғысқа аттанып жатты. Алғашқы “Қара қағаздар” да келе бастады. Бар ауыртпалық тылдағы қалған әйелдер мен балаларға, бронмен қалдырған азаматтардың иығына артылды. Төлеген бірнеше рет аудандық әскери комиссариатқа
“Мені де майданға жіберіңдер” деген әтінішін айтты. Алайда ондағылар: “Сен осында керексің. Бұл да майдан. Техника тілін білетін адам жоқ. Ал майданға, ондағы жауынгерлерге тамақ керек. Осыны түсін” -деп қайтарын отырды. Ақыры ол дегеніне жетіп 1943 жылы әскер қатарына шақырылып, Аягәз қаласына жіберілді. Онда тағы да комиссия болды. Ондағылар мұның бұған дейін бронмен қалғанын біліп: “Сен тракторист екенсің ғой. Сен тылға қажетсің”, -деп ауылға кері қайтарып жіберді. Амал жоқ, кері қайтқан Төлеген өзінің тракторын жөндеп жұмысқа кірісті. Ол бұл жұмысқа әйелдерді де үйретіп, олар да трактор руліне отырып, еңбек етті.
Төлеген алғаш рет Мәскеу қаласын 1939 жылы көрді“ Ол осы жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысты. Осы көрмеде сөз сөйлеген Калинин оған Грамота мен көрмеге қатысқаны жөніндегі куәлігін табыс Жылдар жылжып, Төкең де зейнетке шықты. Оған дейін ол бел шешіп отырған емес. Тіпті зейнетке шыққан соң да ақылшы аға ретінде ауыл адамдарымен араласып, әңгімедүкен құрып, жастарға білгенін, түйгенін айтып отыратын. Әсіресе, оның қаріп-қасірлерге, жетім-жесірлерге жасаған қайырымдылығы мол болды. Ашаршылық кезінде қолындағы бір үзім нанын елмен бөліскендігі көптің есінде. Сондай-ақ, соғыс жылдары ағайын-туыстарына, жетім-жесірлерге үнемі көмектесіп отырғанын бүгінге дейін ауыл қариялары айтып отырады.
Төлеген қарияның жастарға, өзінің ұл-қызына үнемі:
“Шырақтарым, қолыңнан келсе жетім-жесірге көмектес, біреудің ала жібін аттама, жолда жатқан дүние-мүлік сенікі емес, оған тиме, өйткені “Судың да сұрауы бар” деген, ұрлық жасама,” -деп айтып отыратын. Кеңес өкіметінің қылышынан қан тамып тұрған кездің өзінде-ақ Төлеген Алланы аузынан тастамайтын. “Алланың дегенің ар болмас, Алланың жолы тар болмас” -деп отыратын-ды.
Адам неғұрлым жақсылық жасаған сайын жан дүниесі кеңіп, сұлу бола бастайды. Суды қанып ішкен өсімдіктей нұрланып сала береді. Төлеген қарияның өмірі осындай нұрлы боп өтті, артындағы үрім-бұтағына да нұрлы өмір сыйлап кетті.