Тұрар Әбдікерімов
Мәтін кітаптан автоматты түрде танылған, қате болуы мүмкін.
«Құлый баба ұрпақтары», бет 282–287 (иесінің шешімі 21.10.2026)
Авторы: көрсетілмеген
Тұрар Әбдікерімов
Бір кезде ұлы орыс жазушысы Антон Павлович Чехов “Әр адамның өмірі - шағын әңгіме үшін сюжет” деген еді. Бұл аталы сөз әбден орынды айтылған. Сол қарапайым еңбек адамдарының бірі - Ленин атындағы колхоздың Талапты өндірістік участогінің сушысы Тұрарбек Әбдікерімов. “Жер жомарт, жерғе сенген ел жомарт, еңбек еткен ер жомарт”, демекші Тұрарбек жерге сенген жомарт жандардың бірі... Наурыз айы. Жер лайсаң. Жыл мойыны жақындап қалғанын сездіргендей жылы жел соғып, аспанды торлаған сұрғылт бұлт ақ жауынын себелеп-себелеп өтеді. Қар әлі еріп бітпеген. Сай-саланың күнгей бетін қар басып, жер беті акбоз аттың жауыры сияқты қара қотырланып жатыр. Участок көктем тіршілігіне кірісе бастаған. Қыс бойы жол үстінде тапталып қалған қарды алып танктердей қақ жарып қуатты тракторлар картоп егістігіне көң тасып жүр. Бұл күндері Тұрарбектің де мазасы кете бастаған. Өзіне бекітіліп берілген 17 гектар жерге күнде бір соғып қайтады. Плантаңияға тыңайтқыш тасып жүрген тракторшы жігіттермен әңгімелеседі, су тартатын, арықша жүргізетін жерді оймен өлшейді. Қыста жерге қар қалың түсті. Бұл да көңілге медеу. Жергілікті тыңайтқыш та гектарына 30 тоннадан ендіріліп жатыр. Картоп өнгенде берілетін минералды тыңайтқыш және бар. Сонда да болса маңдай тер төгіп, еңбек өтпесең өнім жоқ. “Еңбексіз өмір -- сөнген көмір”. Соңғы өткен жиналыста ол участок сушылары арасында бастама жасады. Бастама жасағанда айрықша жағдай тілеу емес, жұрт қатарлы жағдайда мол өнім алу. Бұл участок еңбеккерлерінің жалпы бас қосқан жиналысы еді. Жиналыста участок меңгерушісі Рахман Мырзахметов өткен жылдың қорытындысын көңілсіз баяндап шықты. Қайдан көңілді болсын. Участок сушылары 1975 жылы картоптан шаруашылық бойынша ең артта қалды, астықтың түсімі де осындай болды.
-- Еліміздің тарихи шешімдері, -деп сөзін сабақтады участок меңгерушісі, - Әрбір еңбеккерден ауыл шаруашылығын жаңа бесжылдықта биік белеске көтеруді талап етіп отыр. Ендеше біздің де бір серпілетін кезіміз туды. Бір емес, бірнеше жыл осылай өгіз аяңмен жүре бермекпіз бе?...
-- Бұл не өзі сонда? Біздің Галаптыда картоп өспейді деп кім айтты? Тек тер төгіп, еңбек ете білуіміз керек. Жиналыста отырғандар селт етті.
-- Сонда сенің ойың қалай? Мол өнім алуға бола ма?
-- Әлбетте болады. “Еңбек етпесең, елге өкпелеме, егін екпесең жерге өкпелеме” деген. Еңбек етейік! Зал толқып кетті.
-- Жөн сөз!
-- Ердің атын еңбек шығарады.
з1/тшые
- Еңбек ерді танытады, ер елді танытады.
-- Ауызбен орақ оруға болмайды. Іс жүзінде өз ойыңыз әр гектардан қанша центнерден картоп өсіруді ойлайсыз? Участок меңгерушісі де осындай бір “қамшыны” керек қып тұр еді, енді Тұрарбектің өзіне салмақ артты.
-- Колхоз бойынша жоспар 180 центнер екен, ал мен болсам 250 центнерден түйнек өсірем!
-- Оу, Тұреке, мұның көп емес пе?
-- Артық кемі жоқ, алам!
Зал іші тағы да дабырласып қалды...
-- Енді міне осы межеден көрінуге қарапайым коммунист Бүркіт Іңкәрбаев, Есенбай Пешенов, Бердібай Жетікбаев сияқты сушылар да уәде беріп жатты...
Сол көктемгі жиналыс жаңа леп, жаңа серпіліс туғызғандай еді.
Болашақ картоп егістігінің тіп-тік жүйегі ақ басты Алатаудың бауырына қарай созылып, көз ұшына кетіп жатыр. Осыдан біраз күн бұрын ғана дәл осы алқапты ауыр машина мен мотор үні жаңғыртып тұрған еді. Өнім жолындағы жорыққа тракторлар, культиватор және бірнеше картоп отырғызғыш, тұқым тиегіш машина аттанған. Участокқа қарасты картопты белгіленген жұмыс күні ішінде отырғызып біткен. Түрекең плантациясын бір аралап, кештетіп үйге келген. Ұлы Бақыттан хат келген екен. .
“Папа,-депті онда, - хаттарыңызды алдым. Сушы болыпсыз. Табыс тілеймін. Сушылық жұмысты бірінші жыл емес қой істеп жүргеніңіз. Оқудым жақсы. Сабағым бес. Бақыт”.
Содан кешінде ұлына хат жазды. Кеш жатып еді, қатты ұйықтап кетіпті.
-- Гүұрар аға! Таң тыныштығын дір еткізген осы бір дауыс оны тәсегінен жұлып алды.
-- Мына жаңбыр түнімен жауды. Көлденең каналға су толып кетсе, картоптың жас түйінін шайып кете ме? Келген участок меңгерушісі Рахман Мырзахметов еді. Жанында Бүркіт Іңкәрбаев, Бердібай Жетікбаев және басқалар бар.
-- Не дейді?
Жауын құйып тұр. Жауынның тырсылынан басқа тылсым тыныштықты қақырата соққан найзағай шатұр-шұтыр ете түскенде, айнала төңірек төңкерілгендей тітіреп кетті. Тіпті дүн-дүние дүр-дүр еткен дүмпуін біразға дейін баса алмай да тұрғандай болды. Қара бұлттар торлаған күн салқын ызғар соғып, өлі тыныштықты тұндыра түседі.
Тырс, тырс, тырс, тырс!
Жаңбыр тоқтаусыз құяды. Айнала көл-көсір су, қаптап кеткен. Жылға-жылғадағы су атандай бұрқырап, жұлқына ағып жатыр. Осыдан бірнеше жыл бұрын осындай тентек жауын учаскенің біраз картобын шайып кетіп, диқан әулетін үлкен әбігерге салған...
Олар келе табиғат “тентектігімен” үнсіз айқасып кетті. Көлденең каналдың құлақтарын тас қылып байлайды. Тіпті картоп жүйектеріндегі құлақтарға дейін мықтап бекітілді. Жігіттер сонда ғана барып бел шешті.
Түнерген бұлттар да Манас шоқысын бөктерлей жылжып Қырғызстанға қарай андыздап кетті.
-- Дәуде болса мына жаңбыр сонау “Орақ Балғадан” бері ғана жауып өтті. Әне қараңыздаршы, арты ашық, -деді, Бүркіт маңдай терін сүртіп.
-- “Жақсы туса ел ырысы, жаңбыр жауса жер ырысы” деген жігіттер. Жаусын! Жаусын! -нан ғой. Түрекең аспанға қарады.
Найзағай жарқылдап өтті. Жер-дүние тағы да дүр сілкінді.
-- Мына найзағай жарқылы өткенді еске салғанын қараңызшы.
Түрекеңнің әрқашан жайдары жүретін қабағы сәл-пәл қатулана қалды...
1944 жылдың көктем айы. Түнерген түнек түн. Үстіне қаптал жамылған барлаушылар майдан шебінен сыбыссыз өтіп, төрт жауынгер еңбектеп келеді. Қатарында Тұрарбек бар барлаушылар тобына кешкісін жау шебінен “тіл” әкелу тапсырылған.
Тегіс алаңқай шетіне келіп олар тоқтай қалды. Тастай қапқараңғы түнде айналаны болжау, бағдарлау да қиын. Күндізгі жарқылдап жарылып жатқан зеңбірек оқтарының жарығы да жоғалған. Қараңғыда тас түйін бекініп жүретін Тұрарбектің тұлғасы тұтасып мына бейуақытта зорайып көрінген, ол селт етпейді. Сабырлы қалпымен қабағы түйіле қалыпты. Мынау меңіреу түнекке тесіле қадалып тұр.
Кенет тастай қап-қараңғы түннің қою құшағын қак айырып, қақырата соққан найзағай сатұр-сұтыр ете түскенде айнала төңірек жап-жарық болып кетті. Жауынгердің түнек түнге тесіле қарап тұрған отты жанары өздерінен үш-төрт метр жерде бұғып жатқан адам сұлбасын шарпып өтті. Біреу емес секілді. Одан ары ойланып тұруға мұрша болған жоқ. Оң жақ қапталдағы неміс жауынгеріне арыстанша атылды. Жолдастары да осыны істеді.
Немісті астына баса құлап еді, анау да еңгезердей неме екен, алыса кетті. Бірін-бірі ала алар емес. Оқ шығаруға болмайды. Осылай майдан шебінің қақ ортасында неміс пен совет барлаушылары өлім мен өмір үшін күресті. Алайда біздің барлаушыларымыздың жүрегіндегі “Тиген өзің - тірі кетер жерің жоқ”. “Отан - оттан да ыстық”, “Отан үшін жан пида” деген қағида оларды ерлікке бастады. Түн жамылып біздің жақтан тіл алып қайтпақ болған немістің үш жауынгері, өздері сормаңдай болып “тіл” болып қолға түсті... жж ж
Қоңыр күз. Картоп қазыла бастады. Картоп қазатын комбайн бірініші болып Тұрарбектің плантациясына түсті.
-- Қалай, сөзіңізде тұрасыз ба? 250 центнерден аласыз ба?
-дейді жігіттер Гүрекеңе қарап.
- 250 емес, амандық болса одан жоғары өнім алып қалармыз. Бірақ мұнымды тек сендерге ғана айтып тұрмын. Артық айтып кем түскенше, арық айтып семіз шыққан дұрыс қой. Солай емес пе, жігіттер?
-- Солай, солай, ағай! Ал бастадық!
Тракторист жігіттер алғашқы жүйекке комбайн түсірді. Картоп қазылып жатыр. Өнім алынып жатыр. Тұрекең мұртынан күлін жүр. Бір күні плантацияға колхоз председателі Затыбек Елшібаев келе қалды. Жарғақ құлағы жастыққа тимей, науқан кезінде шапқылап жүретін председатель сушының еңбегіне шын риза болды.
-- 280 центнер. Жарадың Тұрарбек. Бәсе, осылай сендерде де серпіліс болуы керек қой. Мен мұны бірнеше жыл күттім. Еңбек кімдікі болса, білек соныкі. Рахмет! Сегіз күн артта қалды. Қарамағындағы картоп қазылып плантациясының әр гектарынан 287 центнерден өнім жиналды.
-- Тамаша!
Енді Тұрарбек өзі емес, басқа сушылардың күтіп-баптаған плантациясынан алынатын өнім үшін толғана бастады. Жоқ, жаман емес. Бүркіт Іңкәрбаев пен Бердібай Жетікбаев күтіп баптаған 19 гектар картоп плантаңиясының әр гектарынан 258 центнерден өнім беріп жатыр...
Омырауында неміс фашистерімен Отанымыздың қасиетті топырағы үшін күрескенде алған медальдарына бейбіт еңбектің наградалары барып қосылған Тұрарбектің артында қалдырған өз ізі, салған соқпағы бар.