Төле би
Көркем портретUnknown author · Public domain
ТАРИХИ ТҰЛҒА

Төле би Әлібекұлы

Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғыны» жасаушылардың бірі

Жаныс · A

Бейне

2025 Ташкент. Төле бидің жылдық дәстүрлі асы өткізілді. — видео

dulattar.com YouTube мұрағаты · Еркин Арзымбетов · Сілтеме
Бейне

2025 Ташкент. Төле бидің жылдық дәстүрлі асы өткізілді. — видео

dulattar.com YouTube мұрағаты · Еркин Арзымбетов · Сілтеме
Бейне

2025 Ташкент. Төле бидің жылдық дәстүрлі асы өткізілді. — видео

dulattar.com YouTube мұрағаты · Еркин Арзымбетов · Сілтеме
Бейне

2025 Ташкент. Төле бидің жылдық дәстүрлі асы өткізілді. — видео

dulattar.com YouTube мұрағаты · Еркин Арзымбетов · Сілтеме
Бейне

2025 Ташкент. Төле бидің жылдық дәстүрлі асы өткізілді. — видео

dulattar.com YouTube мұрағаты · Еркин Арзымбетов · Сілтеме

Материалы и упоминания

Статья

TOLE BIY ALIBEKULY (Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты)

Читать полную статью на сайте источника ↗ · iie.kz

Краткое содержание

Мақала Төле би Әлібекұлының өмірбаянын баяндайды: ол Ұлы (үлкен) жүздің әйгілі биі, «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасауға қатысқан заңгер-өкіл, мемлекет қайраткері және дипломат ретінде сипатталады. Нақты дерек ретінде Төле бидің Дулат руынан шыққаны (Жаныс тайпасы) көрсетіледі; әкесі мен атасы да осы тектік байланыспен аталады. Сонымен қатар оның жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі ықпалы, Ресеймен, Қытаймен және өзге күштермен келіссөздері туралы мәліметтер берілген.

Показать полный текст статьи
TolebiyAlibekuly (1663-1756) is an outstanding Kazakh public figure, famous biy of the Uly (Senior) Zhuz , an authoritative ‘Orda biy’ for the whole Kazakh people, ruler, orator and one of the authors of the ‘Zhety Zhargy’ code of norms and customs of the Kazakh law. He was one of the ideologists of establishing the united Kazakh state and he was among those who led the fight against Dzhungar invasion during the ‘Years of the Great Disaster’-‘Aktaban shubyryndy’ and he showed himself to be a deep politician. Biography Tole was from the Kazakh clan of Dulat, Janys tribe of the Uly (Senior) Zhuz. He was a man from the non-aristocratic simple people ‘kara suyek’, but through his activities he could glorify his clan, the richest person of his epoch, who had an authority comparable with the power of khan, and he was one of the most famous wise biys of the steppe. Tole was born in 1663 in Jaisan mountain area, Zhambyl region, Kazakhstan. His father Alibek was from the Kazakh clan of Dulat, tribe Janys. His grandfather Kudaiberdy biy participated in Yesim khan’s battle ‘Katagan kyrgyny’ (1627-1628) against rebellious Tursun khan (a ruler of Tashkent). Tole biy was known as Uisun Tole biy, by name of the numerous Uisun tribe of the Uly (Senior) Zhuz. Uisuns called him Janys Tole biy. A huge amount of representatives of this tribe gave them power and authority. There is a proverb : ‘Janys kop pa, kamys kop pa?’( ‘Who is much more? Reeds in steppe or janys?) By the father’s wish Tole started his learning at the age of five. A specially invited mullah Abushakir from Bukhara was involved in his teaching. As Bukhara was the center of Sufi thoughts, that were widely distributed in Kazakhstan, specially due to the active political activity of nakshbandii Order of sheikh Ahrar (who died in 1490) in Turkestan, so, it was a good reason because Kazakhs of the Uly (Senior) Zhuz were a part of Mogulistan (breakaway khanate of Chagatai ulus of Genghis khan), located near Maverannahr. According to the standards of the time, Tole had real encyclopedic knowledge, had the ability to write and read, had an art to conduct negotiations in various languages of the local people. Since his childhood, he learnt nomadic traditions of Kazakh mentality, public speaking and poetic art. The knowledge of the ancient grammar, popular legends and his father’s eloquence contributed to his early adulthood and his unique insight and ability to settle disputes in fair between his tribesmen. At the age of 15 he had great social recognition and received a blessing (‘Bata’) from famous biys at that time. The period of his participation with Kazybek biy, Aiteke biy and with other famous seven biys of Kazakh steppe at the council of biys and creation the code of laws ‘Jety Jargy’ has a special place in his biography. That was a time of his active legislative work, when biys, actually managed to generalize previous legislative experience of the Steppe, such as: ‘Jasau izi’ –‘Yasa of Genghis khan’, ‘Kasym hannin kaska joly’(‘The bright path of Kasym khan’ (1445-1518)), ‘Esim hannin eski joly’ (‘The ancient path of Yesim khan’(1598-1628)) and create a general Steppe Code –‘Jety Jargy’(1626-1718). ‘The years of the great Disaster’ (‘Aktaban Shubyryndy’(1723-1727) were important milestone of his life when Kazakh steppe was at risk of physical extermination and enslavement, particularly, from the side of Dzhungar khanate, Russian Empire, Tsin Empire and other Central Asian khanates. At this time, Tole biy in fact led the Uly (Senior) Zhuz of kazakhs and make efforts to save population and throughout the province. Having lands on the southern part of Kazakhstan and some part of Uzbekistan the Uly (Senior) Zhuz under the leadership of Tole biy managed to save their own identity and insufficient independence in external aggression. After the death of Jolbarys khan, he ruled Tashkent during six years (1743-1749). Most of the evidence suggests that he died in 1756 in Akburkhan-orda, Lenger region, Turkestan oblast, Kazakhstan. Merits: From his early years, having become a biy of the Uly (Senior) Zhuz, he settled various disputes successfully and showed himself as a wise, fair judge, an expert on nomadic law, who inherited traditions of the past and he also proved himself as a politician, aimed at addressing complicated challenges that faced Kazakh statehood in geopolitical reality of that time. If we refer to S.Zimanov’s book ‘The ancient world of the Kazakh law’, in which he states: ‘family tradition that contained ideology and culture of Turks of the great steppe had a great influence on his upbringing. His family tree starts from honourable descendant of Maiky-biy, his descendant Bakhtiyar biy, who was spoken about as: ‘Soz bastap ketse – sheshen, el bastap ketse – kosem’( If he speaks – tribune, if he rules the people – the leader’) [5]. He lived at the time full of historic events. For instance, he was an observer of the heyday of Kazakh nomadic statehood during the rule of Az-Tauke khan, that can be called as the Golden Age of Kazakh nomadic statehood, when ‘birds were sitting on the back of the sheep’ (‘Koi ustinde boztorgai zhumyrtkalagan kez’). That was the age of well-being, stability and prosperity in the Kazakh steppe. This stage of his life had been marked as his participation with famous Kazakh biys – Kazybek biy, Aiteke biy in drafting ‘Jety Jargy’- Seven codes of Tauke khan. According to the article of academician Alkei Margulan about ‘Jety Jargy’, this code of laws included seven chapters that were actual for nomadic life: • Mulik zany (The property law) • Kylmys zany (The criminal law) • Askeri zan (The military law) • Elshilik zhoralary (The Ambassadorial custom) • Zhurtshylyk zany (The law of Community) • Zhesir dauy (Personal rights of widow) • Kun dauy (claim for compensation) [6]. The involvement in this task enabled Tole biy to become one of the most authoritative legislator and judge of his time. According to some researchers, legal and political strengthening of the centralized Kazakh nomadic state enabled Kazakhs to withstand against aggressive environment of nomadic militant state of Dzhungars, Russian empire, Tsin empire and other new states of Maverannahr [7]. Tole biy was an observer and authoritative participant of repelling an attack, ingenious geostrategical politics and cruel conquering strategies by these foreign forces. This tragic time in the life of Kazakh-nomads, characterized by violent and cruel consequences of Dzhungars’ invasion was called as ‘The years of the Great Disaster’-‘Aktaban shubyryndy’. At this time, Tole biy demonstrated his exceptional talent of a ruler of the Uly (Senior) Zhuz, where his words were decisive for the whole Kazakhs. He conducted negotiations with Russia, Tsin China, Dzhungars and other multiple princes of Central Asian cities and oases. Tashkent was particularly significant for the cities of the southern Kazakhstan along the Silk Road where Kazakh-nomads were trading, controlled the caravans, and in general, there were strategic and economic interests. In his decisions Tole biy showed a sincere interest in strengthening the stability of the region, as this enabled his wealth using border trade because it enabled to increase the scope of traditional pastoral land-use and trade. It’s known that he supported a mixed economic life of Kazakhs. He considered that active trade and economic networking with centers of the international trade such as Russia, Iran and China was promising. A famous scholar K.Sh. Khafizova writes: ‘Kazakhs and Central Asian people were Muslims and respected the Muslim culture, where Bukhara, Tashkent, Turkestan, Kashgar and Teheran were its centers. These cities were large cultural, trade and handicraft centers. Tole biy followed all muslim rituals and etiquette in relations with Islamic officials. He was also confident with Russian and Tsin Ambassadors. Tole biy made contacts with Dzhungars, Russians in 30s-40s and even with Tsin in his old age. Documents show that he was a deeply religious man in his adulthood, in later life, he wasn’t tied to prejudices and act naturally with aliens with respect to their customs. He conducted negotiations and having a great power he found solutions to problems. He was at the age of 83 as he declared, in summer 1758, when he held meetings with Tsin commanders and negotiated continuously understanding quickly Tsins’ purpose and tried to protect political and trade interests of Kazakh feudal lords’. It’s interesting that in his foreign-policy doctrine, Tole biy was guided by pragmatic priorities of the national interests of the Kazakh people. For instance, in his international correspondence he wrote friendly diplomatic letters to the Russian and Tsin officials expressing the desire to facilitate secure and active trade. Sometimes there is oriental diplomatic style with various expressions with mixed assurances ‘in allegiance’, although without exact desire to obey. On the other side, his policy concerning ‘inner circle’ of foreign-policy partners, such as Dzhungarian Khanate or other settled states of the Central Asia, was sophisticated and active with the aim to promote and strengthen the influence of the Kazakh khanate on them. For example, in his letters to Abylai khan, he recommends him to use internal confrontation between different tribes in Dzhungar khanate to strengthen the influence of Kazakhs on the process of decision-making among Dzhungars, however, in the policy with Central Asian states, he recommends to strengthen the power of steppe leaders on their territory. Particularly, his son build a fort near Tashkent and controlled contribution of water to the city, that was an important argument for keeping Kazakh sovereignty in a big center of trade and craft during many years. The power of Tole biy on the territory of the Uly (Senior) Zhuz was undivided and compared to the power of khan’s power, if not more, what Russians wrote in their reports. At this time he showed his talent as a statesman, crafty politician, diplomat, brave commander and patriot of the Kazakh state. There are a lot of historical legends about Tole biy in folk art. Tole biy is called ‘Karlygash biy’( ‘a wise swallow’) on the plaque in Tashkent. There is an interesting fable about the origins of this name. It’s said, that during Dzhungar invasion on Tole biy’s aul, people escaped in mountains, steppe and there was only Tole biy who stayed in his yurt in a calm. The commander of Dzungars, having noticed this single yurt was surprised and ordered his warrior to know the reason. This warrior came to Tole biy and threatened him for his insolence. Tole biy showed him ‘shanyrak’. ‘Do you see? There is a swallow nested. I can’t go away . You can kill me but my life not worth these future birds’ lives, isn’t it?’ The warrior went away and explained the situation. The commander said:’ If people have such a wise man, then, these people can’t be enslaved. After that people called him Karlygash biy. He died in 1756 in Akburhan-orda, Lenger district, Turkestan, Kazakhstan. But according to some sources in summer 1758 he still conducted negotiations with Tsin Ambassodors near Tashkent. The details of his life and death is the theme of scientific investigations in future. After Jolbarys khan’s death Tole biy ruled Tashkent during six years (1743-1749). His tomb is located in Tashkent (capital of the present-day Uzbekistan). His mission was: ‘Well-being and ensuring the peace of the people,/reconciliation of tribal communities/, the rise of power and dignity of a state,/ Country’s prosperity and growth of human well-being’/! Tole could foresee events and allocate prominent people. He could see in a shepherd boy Sabalak a future khan of the Kazakhs – Abylai khan and supported him in becoming a great leader. Despite the fact that Tole biy had a power equal to the khan’s power, he thought deeply enough and made decisions even in the difficult political situations. There are two samples when he supported Barak sultan who killed Abulkhair and Koigeldy batyr, who participated in Russian caravan’s attack. These cases demonstrate that Tole biy had to deal with difficult cases where he could find a profit for society and for himself. People will say: ‘Wise people is better than wealthy man for the people’. K.Sh.Khafizova mentions:‘ In 1748 Barak sultan who was respected as Khan in Kazakhstan, after the killing Abulkhair, had to escape from his children’ revenge from the Uly (Senior) Zhuz’. As it’s known, Tole biy participated in his judgment, he couldn’t be against Barak’s migration, but he didn’t support his desire to be a Khan. We can see that Tole biy evaluated events in Steppe by his own way, and he was against disputes among the rulling elites. As demonstrated by his opinion and actions, he embraced for the unity of the Kazakh khanate’ [8]. The personality of Tole biy has a special place in the history of the Kazakh people as an outstanding politician, legislator, founder of the political and legal base of the centralized Kazakh nomadic state; skilled diplomat and commander, who could save state sovereignty, statesman and patriot who is concerned about unity and prosperity of the Kazakh people. There are some words in people’s memories: ‘Aiteke speaks ardently, accurately and reveals the truth, Kazybek biy speaks with the deep meaning and Tole biy talks and arrives at the truth’ (‘Aiteke zharyp aitady, Kazybek kazyp aitady, Tole tauyp aitady’). The following words are samples of his wisdom: ‘Even if there will be all people together, / Tamam jary jiylyp, The land won’t be fertile in a place where they are, / Kongan jery ken bolmas. Even if there will be all heads together, / Tamam sultan jiylyp, Their words won’t be truthful and holy. / Soilegen sozi jon bolmas. If there will be all thieves together / Ury-kary jiylyp, It’s not possible to make a man who knows the truth. / Jaidy biler biy bolmas’[9]. Memory Tole biy Alibekuly is present in our mind as one of the most authoritative politicians of the Kazakh khanate, who promoted unity of the Kazakh people and independence of its statehood. There is Karlygash biy Mausoleum in Tashkent. In 2003, a postage stamp in his honour was issues. There is also a film about Tole biy. His personality inspires people in the spheres of theatre, literature and art to create thematically oriented programmes about his contribution to the development of Kazakh statehood. The village Novotroitzkoe in Zhambyl region that is an administrative center of Shu district and located near Shu, was renamed Tole biy. There are streets in Almaty, Karaganda, Taraz, Kyzylorda, Shymkent, Turkestan and other regions named after Tole biy. There is Lenger city in Tole biy administrative and territorial entities in the southern Kazakhstan. Tole biy, as Kazybek biy and Aiteke biy are constant symbols of the justice in Kazakhstan. There is a monument of three biys in Nur-Sultan. The leader of the Nation N.Nazarbayev said about three famous biys who lived in 17th-18th centuries, whose names were connected with the echoes from the ‘Golden age’ in justice of the Steppe: ‘ They became an imperishable icon of unity, their passionate speech mesmerized future generations like sacred books… We can talk a lot about famous life of these three great people, about their actions for the sake of honour, dignity, glory of the people and their natural leader talent, readiness of speech and higher justice’ [10]. ![](https://iie.kz/wp-content/uploads/2023/04/image-281.png) Masoleum of Tole biy (named Karlygash biy) in Tashkent (Republic of Uzbekistan) Memorial of the famous kazakh great biy’s – Tole biy, Kazybek biy, Aiteke biy in the capital of the Republic of Kazakhstan Nur-Sultan ![](https://iie.kz/wp-content/uploads/2023/04/image-282.png) ![](https://iie.kz/wp-content/uploads/2023/04/image-283-1024x645.png) Memorial of Tole biy in Taraz (Republic of Kazakhstan) References: 1. Toktabai А. Тole bi turaly tyn derekter // Egemen Kazakstan. – 2003. – 31 jeltoksan. 2. Istoriya Kazakhstana s drevneishih vremen do nashyh dnei. V 5-ti tomah. Т.3. – Almaty: Atamura, 2010. – 768 s. 3. Tynyshpaev М. Materialy po istorii kirgyz-kazahskogo naroda. – Tashkent, 1925; Almaty, 1992. 4. Kozybayev М. Ezhelden birlikti ansagan // Egemen Kazakstan. 1993. 19-mausym. 5. Varenikova S.P. Zarozhdeniye institute specialnyh znanii o kazahskom sude biyev / Qazaqtyn ata zandary: kujattar, derekter jane zertteuler = drevnii mir prava kazahov. Materialy, dokumenty I isledovaniya. 10 tomdyk. / Bagdarlama jetekshisi: Zimanov S.Z. Kazksha, oryssha, turkshe, agylshynsha. – Almaty: Jety Jargy, 2009. 10 tom. – s. 135-137. 6. Mazhitov S.F. Unikalnost suda biyev v kazahskoi istorii (na primere batyra Syryma) / Qazaqtyn ata zandary: Kujattar, derekter jane zertteuler = Drevnii mir prava kazahov. Materialy, dokumenty i issledovaniya. 10 tomdyk. / Bagdarlama Zhetekshi: Zimanov S.Z. Qazaqsha, oryssha, turkshe, agylshynsha. – Almaty: Jety jargy, 2009. 10 tom. – s. 215-218. 7. Adambayev B. Tole bi / Qazaqtyn ata zandary: Kuzhattar , derekter jane zertteuler = Drevnii mir prava kazahov. Materialy, dokumenty I issledovaniya. 10 tomdyk. / Bagdarlama jetekshisi: Zimanov S.Z. Qazaqsha, oryssha, turkshe, agylshynsha. – Almaty: Jety jergy, 2004. 1 tom. – s. 212-222. 8. К.Sh.Hafizova «Vneshnepoliticheskaya deyatelnost Tole bi», – «Mysl», 21 oktyabrya, 2013 goda. 9. Mashhur Jusip Kopeiuly. Tandamaly. Biler. – Pavlodar: EКО, 2018. – 336б., 56б. 10. Nazarbayev N. А. Pyat let nezavisimosty.
Сведения из источника
  • Казахский би Улы (старшего) жуза и «ордa би» в материале.
  • Участвовал в деятельности по созданию/составлению правового кодекса «Жеті жарғы».
  • В тексте утверждается происхождение из рода Дулат, племени/подразделения Жаныс.
  • Отец — Алибек, в тексте также указан как принадлежащий к Дулат (Жаныс).
  • Дед — Кудаиберды би, в тексте упомянут как участник сражения при Хане Есиме («Katagan kyrgyny», 1627–1628).
  • В материале описываются его дипломатические контакты и политическое руководство в период «Aktaban shubyryndy».
  • Упоминается, что в народной традиции его называют «Karlygash biy» и приводится легенда о происхождении названия.
  • В тексте сообщается, что он правил Ташкентом после смерти Жолбарыс хана (1743–1749).
  • В тексте назван отцом Толе би.
  • В тексте указано, что Алибек происходил из рода Дулат, племени Жаныс.
  • В тексте назван дедом Толе би.
  • Упомянут как участник сражения при Есим хане («Katagan kyrgyny», 1627–1628) против Турсун хана (правитель Ташкента) в изложении материала.
Статья

Töle Biy (Wikipedia)

Читать полную статью на сайте источника ↗ · en.wikipedia.org

Краткое содержание

Мақалада Старшие жүздің ірі биі Төле би туралы айтылады. Дереккөз Төле биді Дулат руынан, Жаныс тармағынан шыққан деп көрсетеді және оның әкесі — Әлібек бимен байланыстырады. Сонымен бірге оның саяси рөлі, жоңғар шапқыншылығынан қашып, туыстарымен бірге Абд әл-Кәрим биге барған оқиғасы, қоғамдық құрылыстарға қатысуы және мұрасының кейінгі зерттеушілер мен ақын-жазушылар еңбектерінде орын алуы сипатталады.

Показать полный текст статьи
Töle Biy | Töle biy Älibekūly | | |---|---| | Төле би Әлібекұлы | | | ![portrait of Tole Biy](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/56/Portrait_of_Tole_bi.jpg?utm_source=en.wikipedia.org&utm_campaign=parser&utm_content=thumbnail_unscaled) | | | Head Biy of the Kazakh Khanate | | | In office 1743–1749 | | | Monarch | Tauke Khan | | Personal details | | | Born | c. 1663 | | Died | 1756 (aged 92–93) | | Resting place | Qaldirg'ochbiy Mausoleum, Tashkent, Uzbekistan | | Citizenship | Kazakh Khanate | | Parent | Älibek Biy | Töle Biy Älibekūly (toe-LAY BEE), known mononymously as Töle Biy (Kazakh: Төле би Әлібекұлы, Töle bi Älıbekūly; c. 1663 – 1756), was the head biy of the Kazakh senior juz, as well as an author, orator, poet, politician and a public figure. He was born in Jaysan in what is now Shu District, Jambyl Region in 1663.[1] Biography [edit] ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Stamp_of_Kazakhstan_442.jpg/250px-Stamp_of_Kazakhstan_442.jpg?utm_source=en.wikipedia.org&utm_campaign=parser&utm_content=thumbnail) Töle Biy comes from the Kazakh tribe Dulat,[2] subtribe Zhanys, in the family of Alibek Biy. Alibek Biy's father, Qudaiberdy Biy was a Khan adviser of Esim Khan and took part in the battle "Qataghan Qyrghyny" (lit. "Massacre of the Qataghan") (1627–1628), against the rebellious Khan Tursyn, then ruler of Tashkent. Töle was born in the Shu District.[3] In one of his works, Bukhar-zhirau tells about the childhood of Ablai Khan, where he would work for Abilmambet and look after Töle's sheep. In the "Sabalaq" poem, Bukhar-zhirau writes about dialogues Töle and Ablai would have. Töle Biy even had a nickname for Ablai, "Sabalaq", for his overgrown hair and disheveled appearance. This is a sign that Töle was one of the first people to know "Sabalaq" was a boy with a bright future.[3] Töle was well-respected for his deep knowledge and wisdom. There is a citation describing Tole: "A wise thought has a source, and its author is spiritual father Maiky". Some believed he gained Maiky Biy's spirit. Töle was often described as the one everyone could rely on, his wisdom was also noted by such Zhiraus as Synyr-Zhyrau and Zhirenshi. The wise eloquent words, proverbs and sayings are widespread in the country. Folklorists and historians collected and studied about the life of Tole bi and his role in governing the country. That includes Shoqan Walikhanov, Alexey Lyovshin, Grigory Potanin, Аbubakir Divayev and Baltabai Adambayev, and others. The Manuscripts Fund of the State Archives of Kazakhstan and the Academy of Sciences also contains materials collected from around the country. There is still a lot of Tole Biy heritage that has not been written down or collected. In 1740, escaping from the Dzungar invasion, he fled with all his relatives to Abd al-Karim Biy (Kokand Khanate). The Dzungar leader Galdan Tseren demanded to hand him over, but Abd al-Karim Biy chased away the Dzungar ambassadors.[4] After the death of Zholbarys, Khan of the Senior juz, Töle Biy ruled Tashkent for six years – from 1743 to 1749. Monuments [edit] Töle Bi actively participated in the construction of public buildings in the cities of Shymkent, Turkistan (city), and Tashkent. Among the people, he is known as “Karlygash Äulie” (Swallow Saint) or “Karlygash Bi.” There is even a legend explaining why he was given this name. Töle Bi was buried in the Shaikhantaur Cemetery in Tashkent, near the mausoleum of Yunus Khan, the maternal grandfather of Babur. A mausoleum was built over his grave. Many poets and storytellers have honored the wise figure of Töle Bi, making his wisdom the subject of their works. In past centuries, Russian researchers such as A. Levshin, P. Makovetsky, and L. Baluev, among others, expressed their respect for Töle Bi in their writings. Over time, Kazakh scholars and writers, including Mäshhür Jüsip Köpeev, Shäkärim Qudayberdiuly, Saken Seifullin, Mukhtar Auezov, B. Adambaev, and N. Törequlov, have published research and reflections on Töle Bi's legacy. A settlement in Jambyl Region bears his name, and a district in Turkistan Region is named after him. Monuments to Töle Bi have been erected in Jambyl Region and Turkistan Region regions, as well as in Astana. Additionally, streets named after Töle Bi can be found inAlmaty, Shymkent, and several other localities. References [edit] - ↑ "Толе би". Unesco. Archived from the original on 10 April 2011. Retrieved 28 August 2015. - ↑ Zholdasbekov, Myrzataĭ. (2001). Eltūtqa : el tarikhynyn︠g︡ ăĭgīlī tūlghalary. Qoĭshyghara Salgharaūly, Aqseleu Seĭdīmbekov, Қойшығара. Салғараұлы, Ақселеу. Сейдімбеков. Astana: Kül tegın. ISBN 9965-441-26-X. OCLC 57169091. - 1 2 "Толе Би". old.unesco.kz. Retrieved 6 March 2022. - ↑ Moiseev V. A., Dzungar Khanate and Kazakh (XVII-XVIII centuries). Alma-Ata, 1991. p. 172-173
Сведения из источника
  • Глава бия Старшего жуза по описанию источника
  • Автор/оратор/поэт/публичный деятель согласно материалу
  • Связан с родом Дулат; в тексте указан подрод Жаныс
  • Родился в области Шу (в современном Шу районе, Жамбылской области)
  • Упомянуто, что после смерти Золбарыса управлял Ташкентом в 1743–1749
  • В 1740 году, спасаясь от джунгарского вторжения, бежал вместе с родственниками к Абд аль-Кариму би
  • Участвовал в строительстве общественных зданий в Шымкенте, Туркестане (город) и Ташкенте
  • Похоронен, согласно тексту, в Ташкенте на кладбище Шейхантаур, рядом с мавзолеем Юнус хана, построен мавзолей над могилой
  • В материале назван отцом Төле би
  • Указывается, что через него Төле связан с семьёй бия Алибека
  • Описана линия семьи: у Алибека бия упомянут отец Кудайберды би
  • Упомянут как отец Алибека бия
  • В тексте сказано, что Кудайберды би был советником хана Есима и участвовал в битве «Qataghan Qyrghyny» против мятежного хана Турсын, правителя Ташкента
  • Указан как монарх в период упомянутого срока должности Төле би (как ‘Monarch: Tauke Khan’)
  • В тексте сказано, что после смерти Золбарыса Төле би правил Ташкентом шесть лет (1743–1749)
  • Упомянут как правитель, к которому Төле би бежал вместе с родственниками в 1740 году, спасаясь от джунгарского вторжения
  • В тексте сказано, что он прогнал послов джунгарского лидера Галда́н Церена
  • В эпизоде бегства упомянут как джунгарский лидер, который требовал выдать Төле би
  • Указано, что после требований послов прогнал Абд аль-Карим би
  • В материале назван автором/повествователем, который в одном из произведений рассказывает о детстве Аблая хана и о том, как тот ‘работал’ рядом с людьми Төле
  • Упомянуто, что в поэме «Sabalaq» описаны диалоги Төле и Аблая
  • В тексте связан с сюжетом произведений Бухар-жырау; упомянуто, что Төле получал прозвище ‘Sabalaq’ для Аблая
  • Төле упоминается как человек, знакомый с ‘Sabalaq’ как с мальчиком с будущностью (по смыслу пересказа в источнике)
  • В материале приводится утверждение: ‘мудрая мысль имеет источник, а её автор — духовный отец Майкы’; также указано, что некоторые считали, что Төле ‘получил’ дух Майкы
  • Упомянут как один из жырау, кто отмечал мудрость Төле би
  • В материале назван среди жырау, которым приписывается отмечание мудрости Төле би
  • В тексте перечислен среди тех, кто собирал и изучал материалы о жизни Төле би и его роли в управлении
  • Отмечено, что упомянуты и другие исследователи наряду с ним
  • Упомянут среди русских исследователей, выразивших уважение к Төле би в своих работах
  • В тексте перечислен среди русских исследователей, писавших о Төле би с уважением
  • Назван в перечне тех, кто собирал/изучал материалы о жизни Төле би и его роли в управлении
  • Упомянут среди исследователей, работавших с темой жизни Төле би и его роли в управлении
  • Указан среди казахских ученых и писателей, опубликовавших исследования и размышления о наследии Төле би
  • В тексте упомянут среди авторов, публиковавших исследования/рефлексии о наследии Төле би
  • Указан среди казахских ученых и писателей, работавших над темой наследия Төле би
  • Перечислен среди казахских авторов, публиковавших исследования и размышления о наследии Төле би
  • В списке казахских авторов упомянут как публиковавший исследования и размышления о наследии Төле би (в форме сокращения ‘B. Adambaev’)
  • В конце перечисления упомянут как один из казахских авторов, публиковавших материалы о наследии Төле би (в форме сокращения ‘N. Törequlov’)
Статья

Төле би Әлібекұлы (1663-1756): Ұлттық билік, заң және жоңғарға қарсы күрестегі рөлі

Читать полную статью на сайте источника ↗ · stud.kz

Краткое содержание

Мәтінде Төле би Әлібекұлының ел басқаруға араласуы, «Жеті жарғы» заңдарымен байланысы және жоңғарға қарсы күрестегі рөлі баяндалады. Төле бидің шығу тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан екені көрсетіліп, Тәуке хан кезеңіндегі «Билер кеңесінің» жұмысына қатысқаны, сондай-ақ өзге де қайраткерлермен бірге саяси шараларға атсалысқаны айтылады.

Показать полный текст статьи
Төле би Әлібекұлы (1663-1756): Ұлттық билік, заң және жоңғарға қарсы күрестегі рөлі ![](https://stud.kz/assets/img/loading.gif) ![](https://stud.kz/assets/img/loading.gif) ![](https://kz-rkd-img.s3.studkz.pro/19964/image1.webp) ТӨЛЕ БИ ӘЛІБЕКҰЛЫ (1657-1756 жж. ) Әлібекұлы Төле би (1663-1756) - қазақтың Тәуке, Болат, Әбілмәмбет, Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ірі мемлекет және қоғам қайраткері, ойшыл дана, Әз Тәуке хан құрған «БИлер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» деп аталатын заңдар кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан. Шежірешілер «тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен Төлеге дейін бай да, би де шықпаған. Олар «қарашоғыр» атанған қара шаруа болған» деген дерек береді. Төле би кезінде оқыған, ірі сауатты, халқының ақындық шешендік өнерінен тәлім алған адам. Жастайынан ел арасындағы билікке араласып, әділдішімен, шешендігімен, тапқырлығымен төңірегіне кеңінен танылады. Казіргі Жамбыл облысыңдағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң жайлауында дүниеге келген, 1756 жылы Шымкент облысы, Леңгір ауданының Ақбұрхан ордасында қайтыс болған. Казақтың қоғам қайраткері, атағы жер жарған шешен, Ұлы жүздің бас биі, "Жеті жарғыны" жасаушылардың бірі. Құдайберді әулетінің өкілі болып табылатын Әлібекұлы Төле биге дейін ешкім би де, бай да болмаған. Төле бидің ата-бабалары қарапайым шаруалар екен. Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің дәстүрлерін жастайынан бойына сіңіріп өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында таныла бастайды. Ол кезде қазақ пен жоңғар хаңдықтары үнемі жауласып жүретін. Тәуке хан өлімінен кейін Қазақ хандығы ыдырай бастады. Ұлы жүзді басқарып отырған Төле би жоңғар басқыншыларына біраз уақыт кіріптар болады. Оларға салық төлегеніне қарамастан, Төле би саяси басқаруды өз қолына алды. Қазақтардың басын бірікгіріп, оларды жоңгар бұғауынан құтқаруда Төле би маңызды рөл атқарды. Кейбір мәліметтер бойынша, Төле би Абылай сұлтанның өрлеуіне де ықпал еткен. Төле би, Орта жүздің бас биі Қазыбек Келдібекұлы және Кіші жүздің бас биі Әйтеке Байбекұлы үшеуі Әз Тәукенің бас кеңесшісі болған. Төле би Тәуке ханның Түркістаңды Қазақ хандығының астанасы қылу, үш жүзді бір орталыққа бағындыру, бір ғана Қазақ хаңдығын күшейту, туыс қазақ, қарақалпақ, қырғыз және өзбек халықтарының жоңғар-ойрат басқыншыларына қарсы әскери одағын кұру туралы шараларды жүзеге асыруға белсене атсалысты. Сонымен бірге, Төле би Ұлы жүз бен Ресей арасында байланыс орнатып, дамытуға көп еңбек сіңірді. 1749 жылы немере інісі Айтбай бастаған елшілікгі Орынбор губернаторы И. И. Неплюевке жібере отырып, ол Ресей қоластына өтуге дайын екендігін мәлімдеген. Неплюев 1749 жылғы 26 қыркүйектегі жауап хатында Ресейге қосылуға деген ниетін кұптай отырып, екі ел арасындаіы сауда байланыстарын дамытуды қолға алуды ұсынған. Қазақ хандығының ыдырау және жоңғарлардың басқыншылық соғысгары кезеңінде Төле би басшыға тән қасиетін таныта білді. Жоңғарлар жағдайды пайдаланып, қазақ халқын жойып жібергісі, ал тірі қалғандарын куғын-сүргінге ұшыратқысы келді. Төле би Қабанбай, Бөгенбай жөне Жәнібек батырлармен бірге біртұтас халық майданын кұрып, азаттық жолында күрес жүргізді. Халық ауыз әдебиетінде Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар сақталып қалған. Халық арасында Төле би айтты деген мақал-мәтелдер, нақыл сөздер кең таралды. Шымкентте, Түркістанда және Ташкенттте билік басында болған Төле би сәулетті ғимараттар салуға да белсене атсалысты. Төле би есімі күллі қазақ тарихына қатысты ірі оқиғалармен тығыз байланысты. Тәуке ханның тұсында Төле би «Билер кеңесінің» мүшесі ретінде мемлекеттік істердің оң шешілуіне айтарлықтай үлес қосқан, жыл сайын өтетеін бүкіл халықтық жиынды ұйымдастырушылардың бірі болған. Ол Орта жүздің төбе биі Келдібекұлы Қазыбекпен, Кіші жүздің төбе биі Байбекұлы Әйтекемен бірге Тәукенің Түркістан қаласын орталық етіп, үш жүз ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп бірегей Қазақ хандығын нығайтуға, жоңғар шапқыншылығына қарсы бауырлас қырғыз, қарақалпақ, өзбек халықтарының одағын құруға бағытталған шараларды жүзеге асыруға белсене қатысады. Бұл Қазақ пен Жоңғар хандықтарының арасы шиеленісіп тұрған кез болатын. Тәуке хан өлгеннен кейін Қазақ хандығының іштей әлсіреуіне байланысты Төле би Ұлы жүзді билеп, жоңғар басқыншылары Жетісуды жаулап алуына байланысты біраз уақыт соларға тәуелді болады. Бірақ оларға алым салық төлеп тұрғанымен, саяси билікті өзінше атқарып, «ақ табан шұбырындыдан» кейінгі қазақ қауымын біріктіріп, оларды жоңғар феодалдарының езгісінен зат етуде аса зор ұйымдастыру жұмыстарын жүргізеді. Ол жоңғар қонтайшысына алым салық төлей отырып, Абылай ханмен, Барақ сұлтанмен, Шақшақ Жәнібек батырмен, сондай ақ Қоқан хандығымен байланысын үзбейді. Бұл ретте жоңғардың Жетісу жерін жаулаған қолбасшыларының бірі Сары Манджаның Төле бидің үйінде өлуі де біраз жайды аңғартқандай. Төле би Россия мен Қазақ хандығы арасындағы қарым қатынасты қалыптастыруға күш салды. 1749 жылы Орынбор губернаторы И. И. Неплюевке өзінің жиені Айтбай бастаған елшілік жіберіп, Россияға қосылу ниетін білдіреді. Төле би жоңғар билеушілерінің арасындағы тақ таласын өршіте қолдап, ежелгі жаудың іштей әлсіреуіне ықпал жасайды. Абылай хан мен Төле би таққа таласқан жоңғар нояндарын алма кезек қолдай отырып, ақырында Жоңғар хандығының құлауын қамтамасыз етеді. Бұл Төле бидің Абылай ханмен бірлесе жүргізген сырт саясатының ірі нәтижесі еді. Ел аузында Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар сақталған. Оның атымен байланысты айтылатын нақыл сөздер, мақал мәтелдер, билік кесімдер де ел арасына кеңінен тараған. Төле би есімі тек Ұлы жүзде ғана емес, Орта жүз бен Кіші жүзде де аса құрметпен аталады. Бұл оның бүкіл қазақ халқының тағдырына қатысты ірі оқиғалардың ортасында жүргенінің айғағы. Бұған Төле бидің замандасы, тағдырласы Қаз дауысты Қазыбек бидің «Төле би дүниеден өтті» деген суық хабарды естігенде: « Төле өлді дегенше, дүниеден әділет өлді десейші. Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім жеткен, бұл екеуіне кім жеткен?» деп, жер таянып, көзіне жас алуы да куәлік етеді. Бұл үш арысқа тірек болған үш асылдың бірінің екіншісіне берген бағасы. Бұдан асырып, жеріне жеткізіп, айту мүмкін де емес. Өйткені олар қасында бірге жүріп, бір бірінің қадір қасиетін жете таныған алыптар ғой! Төле би өзі 12 жыл билік жүргізген Ташкентте, атасы Жүніс ханның қасына жерленген. Төле би туралы аңыздардан Үйсін Төле би мен Әнет баба XVIII ғасырдағы ұлы тұлғаның бірі - Үйсін Төле би. Ол Әз Тәукенің тұсында «Жеті жарғы» атты заң жобасын жасаған қоғам қайраткері, ел ағасы. Төле Әлібекұлы қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданының Жайсаң жайлауында дүниеге келген. Қазақ шежіресінде: Дулаттан Жаныс, одан Жарылқамыс, Жарылқамыстан Жанту би, одан Жайылмыс би, одан Құдайберді би («Тоғыз ұлды Құдайберді» деп те аталады) . Сол тоғыз ұлдың бірі Әлібектен Төле би туады. Төле жастайынан ескіше оқып сауатын ашады. Арабша, парсыша тарихи кітаптарды, аңыз, хисса-хикаяларды көп оқиды. Бір жағынан қазақтың аңыз-әңгіме, өлең-жырларын, шежіре-тарихтарын ел арасынан тыңдап, әсіресе өзінің бабалары Жанту, Жарылқамыс билердің кесімді, тапқыр, өнегелі нақыл, шешен сөздерін ойында сақтап өседі. Төленің әкесі Әлібек те сөзге ділмар шешен би болған кісі. Төле бала әкесіне еріп жүріп ел көреді, жұрт таниды. Он бес жасынан ел билігіне араласып, өзінің ақыл, парасаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге түседі. Ол жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп батасын алады. Төле бала Әнет бабаға барыпты. Жасы жүзге келіп отырған Әнет баба ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. «Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ» дегенді сұрайды. Сонда Әнет баба әуелі жауап айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады. - Балам, мынаны сындырып көрші? Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды. - Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы? - Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп пырт-пырт еткізіп, оп-оңай сындырып береді. Әнет баба: - Бұдан не түсіндің, балам? - дейді. Сонда Төле бала: - Түсіндім, баба, бұл мысалыңыздың мәнісі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. «Саяқ жүрген таяқ жейді» демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой. - Бәрекелді, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді ауыз бірлікке, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ қайда барасың, ынтымаққа барамын» дегеннің мәнісі осы, - депті. Төле би Орта жүздің аға биі Қазыбек Келдібекұлымен, Кіші жүздің аға биі Әйтеке Бәйкенұлымен бірге қазақ ханы Әз-Тәукенің басты кеңесшісі болды. Төле бидің басшылық, шешендік дарыны Қазақ хандығы жойқын қолмен шабуылға шығып, қазақ халқын қырғаны, қалғанын «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламаға» ұшыратқан кезде айқын көрінді. Ол сол кездегі қазақтың белгілі батырлары - Қабанбай, Бөгенбай, Ханкелді, Өтеген, Жәнібек батырлармен бірыңғай халық майданын құрып, азаттық күресін басқарады. Қазақ жерін басқыншылардан азат етуге басшылық етеді. Ел аузында Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар мен ертегі-әңгімелер сақталған. Оның атымен байланысты толып жатқан нақыл, мәтел сөздер, билік-келісімдер халық арасында кең тараған. Төле би өзі билік еткен Шымкент, Түркістан және Ташкент қалаларында көпшілік пайдаланатын ғимараттар салу ісіне белсене араласқан. Төле бидің басшылығымен (XVIII ғасырда салынған) ескі Ташкент қаласындағы Төле би (Қарлығаш) мавзолейі осы күнге дейін сақталған. Төле бидің есімі тек Ұлы жүзге ғана емес, сондай-ақ Орта жүз бен Кіші жүздегі ірі-ірі тарихи оқиғалармен де тығыз байланысты. Сол үшін де Орта жүз бен Кіші жүз қазақтары арасында да ол жөнінде аңыз-әңгіме, өлең-жырлар көп сақталған. Демек, ол тек Ұлы жүздің ғана ру басы, төбе биі болып қоймай, бүкіл қазақ елінің саяси, мемлекет қайраткері дәрежесіне көтерілген адам. Төле би Әлібекұлы туралы тарихи құжаттар осындай аз ғана дерек қалдырса, қазақ ауыз әдебиетінде ол жөнінде ертегі, аңыз-әңгімелер, шешендік сөздер өте мол. Олардың көпшілігінде Төле ақылды, әділ, шешен әрі халық қамын ойлаған қайраткер бейнесінде суреттеледі. Шынында Төле би өз заманының ақылды, білімді, парасатты адамы болған. Аңыздардың айтуынша Төле орта бойлы, сымбатты, нұрлы кісі болған. Әулие-Ата маңында туғанымен көбінесе Ташкент төңірегінде, Жиделі-Байсын жерінде, Сыр өзені бойында көшіп-қонып жүрген. Көп тұрған жері - Шыназ (ескі Ташкент), сол жерде қайтыс болған. Сүйегі Ташкенттегі Шайхан-тәуірде, мешіт түбінде жерленген. Төле би Әлібекұлы - Ұлы жүзді басқарған, қазақ хандығын мемлекеттік деңгейде нығайтысып, заңын жасасқан белгілі қоғам қайраткері, 1723-1730 жылдардағы Жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақ халқының азаттық күресін бастаушылардың бірі. Қазақ елінің бауырлас, көршілес елдермен татулығын жақтаған, елімізде халықтар достығын қалыптастыруға өзіндік үлес қосқан көреген мәмлегер. Сондай-ақ, ол артына аталы сөз, үлгілі өнеге-өсиет қалдырған, өзінің даналық, тапқырлық әділ биліктерімен, шебер, көркем сөздерімен халық әдебиетін дамытқан, байытқан дарынды шешен, кемеңгер ойшыл. БАЙДАЛЫ МЕН ТӨЛЕ Атақты Ұлы жүз Үйсін Төле би Қуандыққа келіпті. Төле бидің жер жарған даңқын естіп жүрген Қуандықтың ел жақсылары жиылып келіп: “Сізбен құда болғымыз келеді, не қыз беріңіз, не қыз алыңыз”, - деп жабысады. Сонда Төле би: “Ұлымның бәрі үйленген. Бой жетіп отырған қызым бар, соны берейін. Қалың малы жүз жылқы, он бес түйе, бота мойын Жамбы!” - депті. “Құп болады”, - деп айтқан қалың малын, сол жолы бір жола беріп жібереді. Риза болған Төле би: “Қызымды бір жыл сақтайын: ендігі жылы осы уақытта келіп жесірлеріңді ал”, - депті. Жыл өткен соң Қуандықтан қырық адам келінді аламыз деп Төле биге барады. Бұл екі ортада Төле бойжетіп отырған қызын бір бай өзбекке беріп, ұзатып жібереді. Одан көп мал, ақша алады. Барған Қуандық кісілеріне: “Ер жеткен баланы аңдып отыру қиын екен, қызым бір өзбек жігітімен қашып кетті. Келінді алам десеңдер Ташкенге барып, келіндеріңмен ауыз ба ауыз сөйлейсіңдер, болмаса, “игіліктің ерте-кеші жоқ” деген, бір келінім буаз, соған қараңдар”, - деп, сөз де, теңдік те бермейді, аяғына отырғызбайды. Қуандық кісілері былай шығып ақылдасып: “Бұл қорлыққа шыдап болмас, Төле бидің жылқысынан жүз жылқы барымта алып қайтайық, сонда да он бес түйе, бота мойын жамбы қалып жатыр ғой! - деседі де, Төле бидің жылқысынан өздерінің берген жүз жылқысын санап алып еліне қайтады. Жылқышылар қуып, бұлармен соғысады. Бір соқыр жылқышы жиырма кісіні аттан түсіріп, бұларды әлсіретеді. Сөйтіп жүргенде жаңбыр жауып күн шытырлағанда әлгі мықты, соқыр жылқышыға жай түсіп өледі. Қалғандарын бұлар жеңіп, жылқыларын еліне айдап қайта береді. Бір жылдан кейін құн даулап Төле би Қуандыққа келсе, Абылай да осы елге келіп жатыр екен. Төле би соған жүгінеді. Абылай дауды созып кейінге қалдырады. “Ендігі жылы тап осы уақытта келемін, оған дейін екі жағың да сегіз-сегізден би сайлап алыңдар. Мен Төбе би боламын”, - деп Төле биді еліне қайырып жібереді. Төле би еліне барып сегіз биді сайлап алып, жыл өткен соң Қуандыққа қайта келеді. Абылай да келіпті. Қуандық ұмытып, би сайламапты. Асығыста жеті би тауып бір би таба алмай, енді үш күнге Абылайдан мұрсат сұрайды. Абылай береді. Ал бұл арада Төле би “жылқышымның құны екі мың жылқы” деп құн дауын даулап бір мың жылқыны Абылайға бермек болады. Мұны Қуандық сезеді. Жеті би күнде кеңес құрады. Бұлардың сөздерін он екі жасар, асық ойнап жүрген Байдалы есітеді. Бір күні жеті бидің қасына келіп сөздерін тыңдап тұрса, Төле биді сөзден жеңе алмаймыз, оның үстіне бір биіміз кем. Осы дауды өршітіп алмай екі мың жылқысын беріп біту керек деген қорытынды байлауға тоқтайды. Мұны естіп тұрған бала: “Ағалар, бұларың дұрыс емес, Төле бидікі зорлық. Зорлыққа төзіп болмайды. Сегізінші бидің орнына мені алып барыңыздар. Төле бимен мен сөйлесіп көрейін, есе алмасам, есемді жібермеспін, мені баласынбаңыздар! Біздің ісіміз ақ емес пе, аққа алла жақ дейтіні қайда? - депті. Билер бұған келісіпті. Екі жақ айтысқа кіріседі. Төле би сөз бермейді. Қуандық билері жақ жазып, үндей алмайды. Сонда Абылай кім сөйлеседі дегенде, он екі жасар Байдалы: - Мен сөйлеймін. Аймен аталас емеспіз, күнмен баталас емеспіз бұлтпен туысқанымыз жоқ, сол күнгі жауған жаңбырға жақындасып жуысқанымыз жоқ. Құдайға шықпағыңды шақ дегеніміз жоқ. Құрығын сүйрете алмай жүрген Үйсіннің соқыр жылқышысын көзінен көздеп ат дегеніміз жоқ. Еліңде талай қасқа мен жайсаңдар жай түсіп өлген шығар. Солар үшін құдайдан алған құныңды көрсет, Төле би? Құдайдан құн алмасаң, мен де құн бермеймін. “Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ” деген. Дұрыс төрелігіңді айт, Абылай! - депті. Төле би Әлібек ұлы - қазақ халқының қоғам қайраткері, атақты шешен. Төле би Әлібекұлы 1663 жылы қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданының Жайсаң жайлауында дүниеге келген. Төле би дулат руынан тарған. Төле би 15 жасында билікке араласып, әділдігімен, шешендігімен елге танылды. Ол барлық жүздердің жиналысында жоғарғы соттың қызметін атқарған. Ол кезде қазақ пен жоңғар хандары ұдайы жауласуда еді. Осы жауласудың кесірінен Қазақ халқы бірнеше хандыққа бөлініп кетті. Қазақ қауымын біріктіріп, оларды жоңғар езгісінен азат етуде ол Қабанбай батыр, Бөгенбай батыр, Жәнібек батырлармен халық майданын құрып, оны басқарды. Абылайды бүкіл қазаққа хан етіп сайлауда көп қызмет етті. Орта жүздің аға биі Қазыбек, Кіші жүздің биі Әйтекемен бірге Әз Тәуке ханның кеңесшісі болып, «Жеті жарғы» әдет заңын шығарды. Тәукенің Түркістан қаласын орталық етіп, қазақ, қарақалпақ, қырғыз, өзбек халықтарынан жауынгер құрып, жоңғар-ойрат шапқыншылығына қарсы тұруға істеген шараларына көмектесті. Халық оны көзі тірісінде «Қарлығаш әулие» деп атаған. Төле би Ресей мен Ұлы жүз арасындағы қарым-қатынастарды қалыптастыруға және оны нығайтуға көп еңбек сіңірді. Ел аузында Төле би туралы тарихи аңыздар сақталған. Оның атымен байланысты толып жатқан нақыл, мәтел сөздер, билік кесімдер халық арасында кең тараған. Төле би өзі билік еткенде Шымкент, Түркістан, Ташкент қалаларына ғимараттар салу ісіне де араласқан. Төле бидің есімі үш жүздің ірі-ірі тарихи оқиғаларымен байланысты болған. Төле бидің денесі өзі 12 жыл билеген Ташкент қаласында жерленген. Онда Төле биге үлкен ескерткіш орнатылған. Алмтыда оның атында көше бар және Астанада оған ескерткіш орнатылған. Төле би туралы соны деректер 2001 жылы наурыз-сәуір айларында тарих ғылымдарының докторы Сейтқали Мадуан Оңтүстік Қазақстан облысы Төле би ауданының және Қ. А. Яссауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті басшыларының тапсырмасымен Мәскеу қаласында ғылыми іс-сапармен болып қайтты. Сапардың басты мақсаты Мәскеу қаласының әлемге әйгілі ірі мұрағаттары мен кітапханаларының қолжазба қорларынан Төле би туралы жазба деректерді тауып, көшірмесін алып қайту еді. Осы сапардың нәтижесінде бабамыз туралы бірсыпыра жазба деректерді табудың сәті түсті. Ол деректер бүгінде Төле би ауданында сақтаулы. Ғалым ағамыз Мәскеу сапарынан оралған соң да Төле би туралы өз ізденістерін жалғастыруда. Соның нәтижесінде Қытай Халық Республикасының кітапхана және мұрағат қорларында сақтаулы кейбір деректер табыла бастады. Солардың бірі - осы оқырмандар назарына ұсынылып отырған екі баллада. ХVIII ғасырдың 20-30-шы жылдары Қазақ хандығы ішкі-сыртқы аса ауыр жағдайға тап болды. Бұл жылдары жоңғар қалмақтары үздіксіз шабуыл жасады. Олар Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария бойындағы қолөнер және сауда орталықтары болған Сайрам, Тараз, Түркістан, Сауран, т. б. қалаларды басып алуға тырысты. Сонымен қатар ең маңызды керуен жолдары өтетін территорияларды да өз қолдарына алмақ болды. Сөйтіп 18 ғасырдың алғашқы ширегінде Құба қалмақтардың шапқыншылығы қазақ халқын «Ақтабан шұбырынды» апатына душар етті. 1723 ж. көктемде қалмақтын қаптаған қалың қолы (кейбір деректерге қарағанда 60 мыңдай таңдаулы атты әскер болған - С. М. ) қаннен-қаперсіз жатқан бейбіт елді ойрандап, оларды мал-мүлкін тастай қашуға мәжбүр етті. ... жалғасы Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз. ![](https://stud.kz/referat/show/assets/img/google-play-badge.png) Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады. ![google play](https://stud.kz/referat/show/assets/img/google-play-badge.png) Ақпарат Қосымша Email: info@stud.kz
Сведения из источника
  • Тәуке хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі болғаны айтылады
  • «Жеті жарғы» заңдарын жасаушылардың бірі ретінде сипатталады
  • Ұлы жүздің төбе биі ретінде көрсетіледі
  • Қазақ пен жоңғар қарым-қатынасы шиеленіскен кезеңде халықты біріктіру және жоңғар қысымына қарсы ұйымдастыруда маңызды рөл атқарған делінеді
  • Әз-Тәуке ханның Түркістанды орталық етуі және үш жүзді бір орталыққа бағындыру шараларына атсалысқаны баяндалады
  • Ресеймен (Орынбор губернаторымен) байланыс орнатуға қатысты елшілік жіберу фактісі мәтінде келтіріледі