Төле би Әлібекұлы
Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғыны» жасаушылардың бірі
Жаныс · A
Көпшілік басылымдарда «Жаныстан Жарылқамыс, Жарылқамыстан Жанту би» деп беріледі. Алайда Жаныстың сегіз атасының тізімінде Жарылқамыс пен Жанту қатар аталады, яғни олар аға-іні. Сайттағы негізгі тізбек Жаныс → Жанту. Қожамберді буыны қысқа нұсқаларда түсіп қалады.
Үш жүздің басын біріктіріп отырған Әз Тауке хан өлген соң, ауыз бірлігі кеткен қазақты қалмақтар онды-солды шауып, ақыры «Ақтабан шұбырындыға» ұшыратты. Сонда Төле би (1* осы сайттағы шежіреде №350) қалмаққа бағынамын деп кісі жіберіп алдап, өзі Сиқым Мәлік батыр (2* №***), Бөгежіл Көтен батыр, Шымыр Қойкелді батыр (3* №314), Сіргелі Қаранай батыр, Қаңлы Құнан батыр, Қонырат Төлебай батыр, Рамадан Алшынбай батырлармен келісіп,
Шыршықтың (4* Өзбекстандағы Чирчик өзені) тасып жатқан өзенінен Қожакенттің (5* Өзбекстандағы Ходжикент - Xojikent ауылы) көпірімен өтіп, Жиделі Байсынға (6* Өзбекстанның оңтүстігіндегі Байсун - Boysun деген қала болса керек) көшіп кетеді. Қалғаны қалмаққа бағынып қалады. Алты жылдан соң қалмақтарға шешек ауруы тарап, олар Ташкенттен кетеді. Оны есітіп, Төле би ауған елдермен қайта оралады.
Сол кезде қалмақ ханы Баршахан Төле биге өзінің уәзірі Сеңгілді (Саңғыл) жіберіп, оның бағынуын талап етеді. Төле би елшіні шарап беріп күтіп, мас қылып ұйықтатып тастағанда, жиені Сиқым Шінет батыр (7* №916 - 20.10.2019 жаңартылды) оның алтын айдарын кесіп, майталман қылады. Оған ашуланған қалмақ ханы сол шашты кескен адамды беруін талап етеді. Төле би оған өз ұлы Жолан батырды (8* №357) беріп жібереді. Қалмақтың ханы Жоланның нағыз бек екенін біліп, босатып жібереді де, артынша жау болғандығын білдіреді. Ол кезде Төле би Жетікентте (9* Өзбекстандағы Фергана аймағында) екен. Қалмақтың елшісіне шарапты тағы баса беріп, мас қылып тастап, Қоқанға қарай қашып, ауып кетеді. Түркістан, Сайрам, Шымкентті қалмақ алып, Төле бидің Қожабек (10* №356), Жолан деген екі ұлын қалмақтар тұтқынға алады.
Төле би Тойтөбеге (11* Өзбекстандағы Тойтепа – To’ytepa ауылы, 2017-ден Нурафшон) жеткенде бұл хабарды есітіп, қайтып Қыбырай (12* Өзбекстандағы Кибрай - Qibrai), Дөрменге келіп, Телімбет деген жігітті қалмаққа елші етіп жіберіп, екі баласын босатып алады да, Жиделі Байсынға ауып кетеді.
Кейін қалмақты Қытай алып кеткен соң Төле би Жиделі Байсыннан қайтып келеді. Ол құрама ішіндегі үйсін Бүркіт бимен одақ құрып, Ташкенттегі Жолбарыс ханды жеңіп, орнына билікке отырады. Ол он екі жылдай Ташкентті билейді.
Садыр деген қырғыз Ұлы жүзді шапқанда, Төле би Арқадағы Абылайды келтіріп, қырғызға қарсы аттандырады. Сол соғыста Ботбай Сәмен батыр қырғыздың Кәрібоз деген батырын жекпе-жекте жеңіп шығады. Соғыста Абылай қырғыздарды жеңіп, бір топ адамдарын және мал-мүліктерін қолға түсіріп өзімен бірге алып кетеді.
Төле би қартайған соң Жүніс қожа деген сартты (өзбек) Ташкентке әкім етеді (13* біреулер Дулаттың Сиқымы, Жанысы, Ботбайы мен Шымырдың арасындағы Ташкенттің билігіне алауыздықты туғызбау үшін дейді). Төле би дүниеден өткенде денесін Ташкенттегі Шайқантәуір бейітіне қояды. Оның бейітін халық «Қарлығаш (Калдыргоч) әулие» деп атайды.
Сиқым Мәлік бидың баласы Босмойын би (14* №***) Ташкенттің билігіне таласып, оны алуға күш салады. Оған Қаңлы, Шанышқылы билері қарсы болып Жүніс қожаның жағына шығады. Олар Дулатты жеңіп, Ташкенттен қуып жібереді.
Қырғызды шауып күшейген Жаныс Ақбота бидің Ырысбай деген баласынан туған Бәйтік би (15* №365) Төле бидің орнына қайта таласады. Бірақ Қыпшақ, Өзбек, Шанышқылы, Қаңлы Дулатқа тағы да қарсылық көрсетіп тұрғанда, алауыздықты пайдаланған Қоқан ханы Әлімхан інісі Омарханмен бірігіп бір жылдың ішінде Ұлы жүзді өзіне қаратып алады. Олар Арқадағы қазақтарды да бағындырмаққа әрекет жасап жүргенде орысты өшіктіріп алады да, олардың қазақ жерін басып алуына себеп болады.
Қазақ шежіресі. Зайыр Сәдібеков.
1994 ж.
Төле би заманында 8 әйел алған кісі. Олардың арасында қарақалпақтың қызы да болатын, есімі маған әзірше белгісіз. Қателеспесем, одан Төле би үш ұл көрді: Жиенқұл, Жасыбек пен Тасыбек. Осындай қарым-қатынастың арқасында Төле би шашырап қалған қазақтың қолына көрші халықтың қолын қосып, некелесумен бекіткен саяси одақ арқылы елді шапқан қалмаққа қарсы бірлесіп күрес жүргізген.
«...1726 жылғы Түркістан түбіндегі ұрыста Ұлы жүздің қолында 17 мың жасақ
болған көрінеді. Оны Қазыбектің өзі былай жазады: «Ұлы жүздің он жеті мың
қолына басшылықты Жолбарыс хан жүргізуі тиіседі, ұрыс барысында қолды
белгілі батырлар бастап кетті. Дулаттардан келген сегіз мың қолды Төле бидің
бірге туған бауырлары Сеңкібай, Шойбек, Шымыр-Қойгелді, Қарақалпақтан
келген екі мың қолды Қылышбек, Жангел екеуі басқарды. Қалған жеті мың қол
Жетісу қазақтары болатын. Осы жеті мың адамға жалпы басшылықты
Тауасарұлы Қазыбек батыр жасады, Шапырашты – Еміл ағайынды Қаумен мен
Дәулет, Шапырашты Асыл Наурызбай, әкелі-балалы Сатай мен Бөлек, Дулат –
Жаныс Өтеген, Дулат – Ботбай Сәмен, Албан Хангелді, әкелі-балалы Қазыбек
пен Қасқары осы қолдың басшылығында болды. Осы аталғандардың барлығы да
жекпе-жекке түсіп, жаудан қазақ кегін алған көрнекті батырлар еді»
(Қ.Тауасарұлы «Түп-тұқианнан өзіме шейін» 15 бет).
1726 жылдың жазында Сарысу бойындағы Айрантөгілген деген жердегі
ұрысқа қазақтың 44 мың сарбазы қатысты. Ұрысты Жолбарыс хан мен Төле би
күндіз-түні тапжылмай бақылап отырды. Жетісулықтардың қолын басқарған
Қазыбек қолы «Ай қораланды» аталатын соғыс тәсілін жүргізіп жауды қатты
қырғынға ұщыратты.
Төле бидің барлық ұлдарын атап кетпесек болмайды: Өзбек, Сүйіндік (1-әйелі Серманай),Ниязбек,Қазыбек (2-әйелі Рақыш),
Жиенқұл,Жасыбек,Тасыбек(3-әйелі),Қожабек, Жолан (4-әйелінен - екеуі де Жаныс баба кесенесі аумағында жерленген), Қожамжар,Алдамжар (5-әйелі),Жақсықұл(6-әйелі),Айнакөз (7-әйелі),Табылды (8-әйелі). Бұл аталардың ұрпақтары қазіргі кезде көбінесе ОҚО-ның Төлеби ауданын мекендейді. Шымкенттегі қазіргі жұмыс орнымда бір кабинетте бірге жұмыс істейтін әріптесім Төле бидің сол 3-ші әйелден көрген Тасыбектің ұрпағы екен. Алла тағала Төле бидің тірі ұрпақтарын көлденең кесел-кесапаттан сақтап ұзақ ғұмыр сыйласын деп тілеймін!
Қайырлы күн, құрметті оқырман, жақында Шымкенттегі ескерткіштер жайлы материал дайындап едім, арасында Төле бидің ұлы Жолан батыр жайлы да жазғанмын. Жолан батырдың бәйбішесі, Сиқым Алакөзқызы Данагүл туралы да ел ауызында сақталған сөз бар, назарыңызға ұсынып отырмын:
Атақты Төле би: «Балама әйелді өзім таңдап алып беремін. Байдың байлығына қызықпаймын, бидің билігіне қызықпаймын, асыл пышақ қап түбінде жатпайды, деген. Келінім ақылды болса, ұлымның елге даңқы кетеді. Би түскендей үй болу әйелден. Әйелі жақсы болмай ер оңбайды. Ердің бақытын кетіретін де әйел, ерге бақыт әперетін де әйел». Осындай ой құшағында жүрген Төле биге Түрікмен елінен елші келіп: ─ Бір жылдан бері бітпей жатқан дауымыз бар еді, соған билік жасаңыз, – деп шақырады. Жер шалғай болса да Төле би Түрікмен еліне барып, дауласқан екі жақты татуластырып қайтады. Аттары болдырып, шөлдеп-шөліркеп келе жатқан жолаушылардың алдынан бір топ атты қыз-келіншек көрінеді. Ол топтың ішінде Данагүл дейтін кедейдің қызы да бар еді. Жалғыз көк шолақ атына мініп, байдың қыздарымен тойдан қайтқан беті еді деседі. ─ Әй, қыздар, тоқтаңыздар, аттарыңыздың басын тартыңыздар. Жоғарыдан бір қатар аттылар келе жатыр, алдынан кесе-көлденең өтпейік, үлкен кісілер болса батасын алып, алғысына бөленейік. Атты кісілер алдымыздан кесіп өтсін. Сонан соң жүрсек те ауылымызға жетерміз, – дейді Данагүл. Қызыл-жасыл киген қыздар жол кеспей иіріліп тұрып қалды. Топ алдындағы Төле би мұны алыстан көріп, байқап келе жатады. Қыздардың алдарынан өтіп, ұзап кеткен соң, қасындағы жолдастарының біреуіне: ─ Анау алдымызды кеспей кейіндеп қалған қыздарды шақырып келші,- депті. Ол шауып барып, қыздарды шақырып келді. Жақындай бергенде Данагүл атынан түсіп жаяулап: ─ Қыздар, бәріңіз де аттан түсіңіздер. Жаяу барып сәлем берелік. Үлкен кісіларге атпен тасыраңдап жетіп барып сәлем бергеніміз ұят – дейді. Барлық қыз аттан түсті. Жаяу жүріп келіп, бәрі басын иіп, сәлем берді. Төле би: ─ Қарақтарым, өркендерің өссін, бақытты болыңдар қай ауылдың баласысыңдар,- дейді қуанып. ─ Сыйқым ауылының баласы едік. ─ Сендер алыстан бізді көріп, тосып тұрдыңдар. Әлдеқашан өтіп кететін уақыттарың болып еді. Не себептен тостыңдар соны айтыңдар? Қыздар жауап таба алмай Данагүлге қарады. Ол: ─ Аталар, біз сіздерді алыстан көріп, араларында ер бастаған батыр бар шығар, сол ерге ақыл айтқан ақсақалы бар шығар. Үлкен кісілердің батасын алалық, жақсыны көрмек үшін, көрмеген аталарымыз болса көрелік. Аты-жөнін білейік деп тосып тұрдық, – дейді. ─ Қарағым, сенің атың кім? -дейді Төле би. ─ Атым Данагүл, ата. ─ Әкеңнің аты кім? ─ Әкемнің аты Алакөз. ─ Жақсы, шырақтарым, өркендерің өссін, құдай тілеулеріңді берсін. Жарайды енді, аттарыңа мініңдер, – деп Төле би батасын беріп жүріп кетті. ─ Тарт Сыйқым ауылына,-дейді былай шыға бере жолдастарына. Сыйқым ауылына жақындап келгенде бір серігін шаптырды. ─ Бар Алакөзге, ауқатты адам ба екен, нашар адам ба екен? Қандай адам екен? Хал-жайын біліп, біз жеткенше қайта орал. Орта жастағы әйел шапқыншыға шидің ішінен бір тостаған айран ұсынды. Шөлдеп келген адам айранды тұшына жұтып, басын көтере бергенде, үйге ұзын бойлы отыз бес-қырықтың ар жақ, бері жағындағы жігіт ағасы кіріп келді. ─ Ассалаумагалейкум! ─ Уағалейкумсалам! Иә, Алакөз деген сіз боласыз ба? ─ Мен боламын. ─ Үйіңе мейман келеді. Төле биді білесіз бе? ─ Ойбай білмегенде ше? Оныңыз не дегеніңіз? Төкеңді кім білмейді. Ол кісіні бүкіл қазақ түгілі өзбек, қырғыз, қарақалпақ, түркімен түгел біледі емес пе? Шапқыншы қайта шауып кетті. Алакөз де атына мінді. Келін сәлем беріп, Төле биді серіктерімен үйіне әкеп түсіреді. Алаша киіз жетпегенге қамыс төседі. Үй кісіге толды. Жалғыз сиырының айранына суды қосып жіберіп шалап жасап, бір-бір тостағыннан сусын ұсынды. Біреулерді жүгіртіп, байлардың үйінен самауыр, қарызға нан алдырды. Ауыл хабарланып, жиналып қалды. «Ой, Алакөздің үйіне Төле би келіп түсті. Қасында бір топ жолдасы бар», деген хабар байға да жетті. Домаланып ол да келді. Келіп, «О, Төке» деп сәлем беріп шұрылдасып жатыр. ─ Төке, біздің үйге неге түспедіңіз? Мынау балаңызды ұялтқаныңыз қалай? ─ Халқым үшін, кедейлерді есіме алмасам, онда әділет бола ма? Байға жақ боп кедейдің ақысын жібермесем, онда жұрт әділетті деп айтар ма еді!? Мейірімім түсіп мына Алакөздің үйіне қонақ болғым келді. Ал енді бәрің бірдей ағайынсыңдар ғой, құрметтерің болса істей беріңдер. Мал сойылып, ауыл адамдарының бірсыпырасы жиналып, әңгіме тындап, Төкеңмен бірге отырды. Табаққа бата беріп болғаннан кейін жерде Төле би басты қасқалап пышақпен кесті де, бір ұртын өзі аузына салды. Бір құлағы мен таңдайын алып: ─ Қарағым, Данагүл, келші өз қолымнан ұсынайын. Құлақ пен таңдай бергенім, айттырмай біліп, өсиетімді жұртқа жайып жүретін балам бол, міне, – деп ұсынды. Данагүл келіп еңкейіп, қолына алып: ─ Рахмет ата. Айтқаныңыз қабыл болсын, – дейді басын иіп. Жолаушылар қонақ болып жатты. Таң атты. Шай ішіп отырғанда Төле би: ─ Оу жігіттер, мына Алакөз мырзамен құда болғым келіп отыр. Данагүл балама мейірімім түсті. Бұйрық болса, бала етіп алсам деп отырмын. Мен де кедей адаммын. Алакөз де кедей адам. Қоралап айдап беретін малым жоқ. Сондықтан мұныкі менікі, менікі мұныкі. Екеумізге екі бала ортақ. Ниетім қалыс. Қабыл көрсең, Алакөз қарағым, тапқанымыз екі баланыкі, – дейді. Алакөз әйелі екеуі орнынан ұшып түрегеп жылап қоя берді. ─ Би аға, бүйтіп дүниеге келіп, бізге бала бітіп, ол баламызға сіз секілді адамның мейірі түсіп, үйімізге келіп құда болады. Би аға өле-өлгенше баламыз сіздікі. Ерлі-байлы екеуміздің мал-жанымыз да осы баланың жолында. Сіз бізді елегеніңізге, осынша мейірманшылықпен бізге мейіріңіздің түскеніне ризамын. ─ Ал ендеше олай болса, мінеки, балам Бәйдібектің батасы болсын, әумин. Қолынды жәй: «Ақылды, абыройлы, мейірлі, рақымды, кішіпейіл, киелі, айтқаны әділ, тілегі қабыл, өмір-жасы ұзақ, халқына қадірлі, жұртына сүйкімді, әке-шеше, туыс-туғанына жағымды, арты үбірлі-шүбірлі, алды қоқырлы, нәсіпті болсін. Аллауәкпар!» – деп бата береді. Арада ай өтпей Төле би Данагүлді ауылына келін етіп түсірді. Келіні өзінің ойынан шығып, күткендегідей болды. ─ Балам, Данагүлім, өзімнің ұлым қандай болса, сондай болып жүре бер. Атаға көрінбей қашып кетуді қой. Ол ескірген әдет. Мен болсам, халық үшін жүрген адаммын. Көбінесе түзде жүремін. Үйдің, ауыл-абаның, бәрінің ақылшысы өзің бол, шырағым. Шаруаны да өзің басқар. Тізгін-шылбырды қолыңа ал – деп келінін қызындай көріп, титтей нәрсе болса, ақылдасып отыратын болады. Бір жақтан жолаушылап келсе үлкен кісідей келініне көрген-білгенін айтып, сұрақ қоя сынап, ауылдағы шаруаның жайын әңгімелетіп, үнсіз тындап отырады екен. Көп ұзамай-ақ келіні ел аузына ілікті. ─ О, Төле би тегін кісі емес қой. Келінді тауып алды. Шүкірлік, келіні ауыл-аймақ, ағайын-ата туғанға түгел ақыл беруге жарайды, – десті жұрт. Төкең сыртта алты алашқа билік айтса, келіні ауылдағы ағайын-туғанға билік етті.
Төле бидің қырық қарақшыға тап болуы!
Бірде Төле би алыстағы жекжатыны туысшылап барып, атқосшысы екеуі ғана қайтады.
─ Қайсы жолмен жүрсек екен? Бір жол бар шөл жағалап кетеді. Ол төте жол. Қызылқұмды кесіп ел жағалап он күн жүргенше, шөлмен кетсек ауылға төрт-бес күнде барамыз. Осының қайсысымен жүреміз? – дейді жолдасы. ─ О, батырым, қарын ашпай тамақ тәтті болмайды. Жолаушы жүрмей, ер қадірлі болмайды. Қиыншылық көріп, қарның ашпай ас қадірін білмейсің. Жаяушылық көрмесең ат қадірің білмейсің. Ел жағалап жүрміз ғой. Салт аттылымыз, сабау қамшылымыз. Төтелеп тартып, шөлмен жүріп көрелік. Азар болса, үш-төрт күн далаға түнерміз немесе малшыға түнерміз. Малшы кезекпесе аңшыға түнерміз. Тәуекел, шөлмен төте тарталық,-дейді би. Екеуі шөлмен тартты. Елден шығып, екі қонып, үш қонып келе жатты. Бұлар келе жатқан шөлді қырық қарақшының жайлап жүрген кезі еді. Олар кезіккенді тонап, елден мал ұрлап, ешкімге маза бермей жүрген қарақшылар. Үшінші күні Төле би жолдасы екеуі қырық қарақшыға тап болды. Бас салып, сөз сөйлеуге мұрша бермей, қолға түсіреді. Олар қолға түскен адамның Төле би екенін білген жоқ. Атын тартып алып, киімін тонап, екеуін шөлге тастайтын болды. Төкен өзінің кім екенің айтпады. ─ Әй, жігіттер, сендер бәріңде батырсыңдар. Сендерге мал керек пе, жан керек пе? Жан керек болса бір шал мен бір жігітті өлтіріңдер де ат-тонын алындар. Ал, енді, мал керек болса, мен бір қора мал берейін. Екеумізді босатыңдар. ─ Бізге, әрине, мал керек. Біз осы шөлде не үшін жүрміз? Мал үшін жүрміз. Қара басың қалқиып малды қайтып бересің? – дейді. ─ Менің малым көп бай адаммын. Жүз түйем, жүз жылқым бар, қатын, бала-шағам бар. Жасым алпыстан асты. Маған жанымнан мал артық па? Өлсем артымда қалмай ма? Оның ебін өзім айтайын. Ақылыңа сыйса тыңда. Мен ауылыма хат жазайын. Кенже ұлыма құда түсіп біреудің кызын әпермек болдым. Соған қырық құнан атан, жиырма бура, сегіз ақ бас атаным бар еді. Соны берсін. Оң босағамда көмген алтыным, сол босағамда күмісім бар еді. Өзімнен басқа адам білмеуші еді, – деп Төле би қарақшының басшысына қарады. ─ Алтын қадірлі ме, күміс қадірлі ме? ─ Ой, алтын қадірлі. Алтыныңыз болса алтыныңызды жіберсін деңіз, – деді қарақшының басшысы. ─ Онда оң босағамдағы алтынымды тұтас берсін. Дүниені жинағанда қайтемін, жанымнан садақа. Біреуің менің атыма мініңдер. Аттың тілі жоқ қой. Атыма мініп хатымды алып барсаңдар, осы малды айдап жібереді, – деп хат жазып, атын, шапанын беріп, екі қарақшыны жұмсап, өздері құдықтың басындағы қарақшылардың шайласында қалды. Екі қарақшы Төле бидің ауылына келді. ─ Тосқауыл деген кісі осы қағазды беріп жіберді. Кенже ұлына қыз айттырған екен, мына малды берсін дейді. ─ Бұл қалай? Төкең өз қолымен жазыпты және атын мінгізіп, шапанын кигізіп жіберіпті. Төкеңде мұндай мал жоқ, бұл не? – деп таң қалысты жұрт. Біреу оны айтты, біреуі мұны айтты. Құда болған шығар, осы малды тауып берер деп елге сенген болар, – десті. Ойласып келіп, мал жинамақ болып жұртқа салмақ болды. Сонда Данагүл: ─ Сіздер түсінбей отырсыздар. Атам қырық қарақшының қолына тұтқын болып түскен екен. Қырық құнан атан берсін дегені – қырық мықты жауынгер жігіт берсін дегені, жиырма палуан берсін дегені – сегіз ақсақал берсін дегені. Оң босағадағы алтыны мен едім, сол босағадағы күмісі баласы еді. Атам мені артық көруші еді. Жұмбағымды шешер деп ойлаған екен. Алтынымды түгел берсін дегені мені алып келсін дегені, – дейді ой толғап. Отырғандардың барлығы Данагүлдің даналығына таң қалысты. ─ Жарайды, мал береміз, – деп екі қарақшыны бір-екі күн қонақ етті. Үшінші күні малды жинап, екеуінің көзіне көрсетіп, жолға шықты. Екі қарақшы жол бастап келеді. Бірнеше күн жол жүріп құмның шетіне іліккен соң Данагүл: ─ Ал енді жақындап қалдық қой. Сіздер алдымен барып, хабарын айта беріңіздер, – деді. Алпыс жігіт, сегіз ақсақал соңдарынан жарысып ілесіп келе жатқан еді. Ойларында дәнеңе жоқ екі қарақшы оза шауып, шайлаға барды: ─ Біз бардық, айтқаны рас екен. Малды берді. Бай шал екен. Екі-үш малшысы айдап келеді. Біз хабар айтқалы бұрын жеттік. Қарақшылар қуанып, жайма-шуақ болып, аттарын қоя беріп жайғаса жатты. Бәрінің басында «мал келе жатыр, олжаға қарық болдық» деген ой. Күн батысымен қалың қол сау етіп құдықтың басында қанен-қаперсіз жатқан қарақшыларды тырп еткізбей қоршап алды. Қырқын да матап байлады. Сондан соң Төле би бәріне арнап сөз сөйледі. ─ Ғұмыр біреу, кезек екеу деген. Сендерге өлім керек пе, өмір керек пе? Кешегі күні тұтқынға мен түсіп едім, бүгін сендер түстіндер. Дүние кезек деген осы болады. Маған сендердің аттарыңның керегі жоқ. Бес-алты күн сендермен дос болып қалып едім. Тілімді алсаңдар әлі де болса, ақылымды айтып ара түсейін. Бәріңнің елге пайдаларың жоқ, жарлының жалғызын тартып ап жылатасыңдар. Айдалада не қатын жоқ, не балаң жоқ қаңғып өмір сүресіңдер. Зорлық түбі қорлық деген. Жетім мен жесірге, жалғыз-жарымға жасаған қорлықтарың бүгін мойындарыңа түсіп отыр. Жазықсыз өлген жандардың қаны үшін сендерді қырып жіберсек, шамамыз жетеді. Оны біліп тұрсындар. Менің атым Төле би. Жәбір шеккен жанға болысып, оны азаптан құтқаруға асығамын. Әлі де болмаса мен сендерге болысайын. Тілімді алсаңдар өлтіртпеймін. Сендер бұл кәсіпті қойыңдар. Тәубаға келіңдер. Мына менімен бірге жүріндер. Қатының жоғына қатын, малың жоғына мал, үйің жоғына үй алып беремін. Халықпен бірге өмір сүріп, адал кәсіп істеңдер. Таза адал еңбек істеңдер, қарындарың тояды, біреуді жылатып тартып алғаның берекесі болмайды. Менің айтар ақылым осы. Осы екі жолдың қайсысын таңдайсындар? Қарақшының басшысы: ─ Айналайын ағатай, айтқаныңыздың бәрі рас. Онан қашқан, мұнан қашқан қырық руданбыз. Қанша уақыт болды ел тонап, малды алдық. Керуенді де тонадық. Ішкен тамағымыз болмаса, ешқайсысы жұққан жоқ. Жырымыз жырланды, Төке, енді сырымызды айталық, – дейді. Біздің әкеміз қарақшы болған жоқ, шешеміз зұлым болған жоқ. Әрқайсымыз әр елден келген адамбыз. Біреудің істеп қойған күнәсін би кешірмей, басына өлім жазасын тудырған соң, қашып шықты. Енді біреу әкемізді құл, шешемізді күң етіп ұстаған соң, сол қорлыққа шыдамадық. Біздің де адамшылық, жігіттік арымыз бар. Әділетін айтатұғын жан болмады. Біздің әкеміз де, бабамыз да сіз екенсіз. Айтқаныңызды істелік. Басшыларының сөзін қоштап бәрі шу ете қалды. Төле би толқи сөйлейді. ─ Балаларым, мен жекжатыма барып, қайтып келе жатыр едім. Он күндік жолмен жүргенше, бес күндік шөлмен жүрейік деп сендерге шарапатым тиді. Мен бір жетім емес, қырық жетімді ажалдан құтқарып, адам қатарына қосып отырмын. Соған ризамын. Төле би қырығын да ауылына алып келді. Біреуі қой бақты, біреуі түйе бақты. Әркім қолдан келген ісін істеді. Бәріне әйел алып берді. Ешкімге тигізген жоқ. Қырында өсіп-өнді. Жұрт оларға «қырық ағайынды» деген ат қойды. Бастарына мал бітті, жан да бітті.
27 сәуір күні Ташкентке Төкеннің жылдық асына барып қайттым. Осыған байланысты енді мақаланы жазып беріп оқырманмен бөлісейін. Әдетте ол жаққа барған сайын бір нәрсені біліп үйренемін, бұл рет те бір кісінің бабаның басына 40-тан астам рет зиярат еткенін есітіп тан қалдым.
Жыл сайын өтетін Жібек-жолы (ескіше Черняевка) шекара бекеті уақытша жабылғасын Қабыланбек шекара бекеті арқылы көрші елдің аумағына өтіп кеттік.
КПП-дан өткесін сол жақтағы автовокзалдың аумағында бұл шараға қатысатын бауырларымызды 7-8 автобус күтіп тұрды.
Астың программасы бойынша шахардағы шара Шымыр бабаны зиярат етуден басталды. Автовокзалдан сол жерге жүріп кеттік. Шымыр баба мазаратының кіреберісінде келушілерді Түркістан облысында Шымыр баба қорының президенті Орынбасар аға, Ташкентте қазақ мәдени орталығының басшысы, тағы да бірқатар ел ағалары күтіп алды. Қазақ жандардың шетелде осындай шара төңірегінде топтасқаны қандай тамаша!
сол сәттерден бір видеоны да неге қоспасқа (видеоның сапасын арттыру үшін - ютубтың экран бетіндегі настройки тарауына кіріп өзгертіңіз):
Содан соң асқа жиналған жұрт автобус, көліктеріне мініп Төле бидің кесенесіне тартты.
Кесене алдында түсірген видео:
Бірте-бірте зияратқа келген ағайын кесене алдына сыймай, ортадағы жасыл шөпке шығып кетті.
Сол жерде танымал спортшымыз, Серік ағамызды да көргенім бар. Оны бір топ адам үнемі көршап тұрғасын сәлемдесіп сөйлесуге мүмкіншілік болған жоқ.
Сол жерде Шейхантәуір кешенінің шырақшысымен әңгімелесіп сүретке түстім. Ол кісінің сол жерде бірнеше жыл бойы қызмет істеп жүргенін білемін. Жалпы молодес, келген жұртты қайта-қайта газон шөпті таптамауға шақырды :)
Кесене жақта түсірген бірнеше сүретті осында салып қоямын. Видео видеосымен бірақ фотографияның ерекше бір сәні бар ғой. Айтпақшы, кесене артындағы ғимараттың құрылысы қайта жанданды, тіпті қозғалып тұрған краннын стреласы сүреттердің біреуіне түсіп үлгерді ) Кесенеге тиіп тұрған бұл сияқты құрылыстың астында қанша бейіт кетті-ау. Өмір - өзен.
Төле бидің кесенесінен шығып бағдарламаға сәйкес көрші елде дүниеге келген қазақ генерал Сабыр Рахимовтың ескерткіші тұрған қалалық саябаққа аттандық.
Саябақ кіреберісінің алдында біраз тұрып қалдық. Саябақтың қызметкерлері біреулерден команда күтіп тұрған сияқты болып көрінді. Ақырында ішке кіргізді. Саябақтың кіреберісіне қарама қарсы, жолдың арғы жағында тонировкасы бар мем қауіпсіздік қызметінің көлігі келіп, дүкеннің қасындағы парковкіде тұрып ішіндегі біреулер жағдайды бақылап отырды :) Зияратқа келген кейбір жандар саябақта ескерткіштердің алдына гүл шоқтарын қойып, Сабыр Рахимовтың рухына оқылған дуғаларға алақан жайып, саябақтын жанында орналасқан тойханаға жөнелді. Жергілікті журналисттер тобымыздан кейбір адамдарын бөлек сұхбатқа шақырып репортажын жасап тұрды. Сол сәттерде түсірген кейбір сүреттерім мен видео төменде:
"Жабық"
Сөйтіп ас болатын тойханаға соңғы қатарларда барып кіргенімізде, келушілерді өлең-өнерімен қарсы алған қазақ жігіттер тәнті етті. Жарайсындар!
Тойханада алғашқы сөз Әлібек Өміралиев, Нұрлан Өнербаев, көрші елде қазақ мәдени орталығының басшысы - Серік Үсенов, Ерқуат Байышев есімді ел ағаларға берілді.
Содан соң Н. Өнербаев ағамыз көпшілікті өз өнерімен қуантып, шын ықыласпен вокалдық қабілетін көрсете білді.
Зиярат етуші қауым алдында өнерін көрсеткендердің арасында көрші елдің қазақ ақыны да болды:
Сөз кезегі танымал жазушы Шойбек Орынбай ағамызбен Енсенов Канатка келді. Енсенов Канат еліміздегі оқу бағдарламаларына қосқан үлесі үшін марапатталды.
Жиынға дайындалып келіп, ортада ән шырқаған бауырларымызға алғысымыз шексіз. Сол сәттерден кейбір видеолар төменде:
Аста айтылған сөздің барлығын түсіруге мүмкіншілік болған жоқ, дегенмен кейбірін түсіріп үлгердік. Әулиеата Жаныстарының өкілі, Өтеген батырдың ұрпағы, Лештаев Орынбасар, тағы да бірқатар ағаларымыздың тілек-лебіздері төменде:
Астың соңында шараның ұйымдастырушісі Жарылқасын ағамыз өнерің көрсеткен ташкенттік Құлмағанбет ақынды, әнші қарындасымызды марапаттап, Төлеұлы Қожамжар атаның ұрпағынан бата сұрап асты ресми түрде аяқтады.
Қорыта келгенде, биыл Ташкент шахарында берілген ас жоғары деңгейде өткізілді. Бұл дәстүрлі шараға атсалысқан бар азамат, бауырларымызға алғысымызды білдіреміз!
Читать полную статью на сайте источника ↗ · iie.kz
Краткое содержание
Мақала Төле би Әлібекұлының өмірбаянын баяндайды: ол Ұлы (үлкен) жүздің әйгілі биі, «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасауға қатысқан заңгер-өкіл, мемлекет қайраткері және дипломат ретінде сипатталады. Нақты дерек ретінде Төле бидің Дулат руынан шыққаны (Жаныс тайпасы) көрсетіледі; әкесі мен атасы да осы тектік байланыспен аталады. Сонымен қатар оның жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі ықпалы, Ресеймен, Қытаймен және өзге күштермен келіссөздері туралы мәліметтер берілген.
Читать полную статью на сайте источника ↗ · en.wikipedia.org
Краткое содержание
Мақалада Старшие жүздің ірі биі Төле би туралы айтылады. Дереккөз Төле биді Дулат руынан, Жаныс тармағынан шыққан деп көрсетеді және оның әкесі — Әлібек бимен байланыстырады. Сонымен бірге оның саяси рөлі, жоңғар шапқыншылығынан қашып, туыстарымен бірге Абд әл-Кәрим биге барған оқиғасы, қоғамдық құрылыстарға қатысуы және мұрасының кейінгі зерттеушілер мен ақын-жазушылар еңбектерінде орын алуы сипатталады.
Читать полную статью на сайте источника ↗ · stud.kz
Краткое содержание
Мәтінде Төле би Әлібекұлының ел басқаруға араласуы, «Жеті жарғы» заңдарымен байланысы және жоңғарға қарсы күрестегі рөлі баяндалады. Төле бидің шығу тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан екені көрсетіліп, Тәуке хан кезеңіндегі «Билер кеңесінің» жұмысына қатысқаны, сондай-ақ өзге де қайраткерлермен бірге саяси шараларға атсалысқаны айтылады.
