Жоба авторы — Еркин Арзымбетов
Өзім туралы қысқаша мәлімет: Арзымбетов Еркин. Дулат–Шымыр ұрпағымын. Қазір Маңғыстау облысында тұрамын. 5 балам бар.
ЗАМАНДАС ТҰЛҒА
Еркин Арзымбетов
Шежіреден көруDulattar.com шежіре жобасының авторы
Домалақ Ананың босағасы Дулат-Жанысқа тиген
Дулаттың Жанысынан шыққан Қазанғап Байболұлының (1889-1945) "Еңсегей бойлы Ер Есім" және "Төле бидің тарихы" жаздырып қалдырған (нұсқасында араб әріпімен) екі дастанды қамтитін кітапты мына бір ссылка бойынша оқи аласыңыз (ескерту: ұялы телефонда дұрыс ашылмайды),
http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=453656&lang=kk
Осы кітаптың 179-ші бетінде Домалақ Ананың босағасы қай ұрпағына тигені және де қабіріне кім шырақшы екенін білуге болады,
Марқұм Бауыржан Момышұлының айтуынша Домалақ Ана 17 құрсақ көтерген, дегенмен шежіренің барлығында оның Жарықшақ деген баласынан ғана ұрпақ өргізеді (*Найман Матайына кеткен Ақбикеш есімді қызынан қазіргі кезде Найманның Қызай руы бар). Жарықшақтың бізге белгілі 3 ұлы болатын - Албан, Суан, Дулат. Сонда уақытымен Домалақ Ананың босағасы Дулаттың Жаныс Қыбырайына тиген екен. Қабіріне шырақшы Бөкен жағы дейді (Бөкен руы Жаныстан тараған ба жоқ па - ол жағы маған әзірше белгісіз). Қазіргі уақытта Анамыздан қалған босаға қалпында сақталған ба, жоқ па - оны нақты айта алмаймын. Қыбырайдың ұрпағына айтарым, бұл жәдігер бүгінге дейін сақталған болса - оның қалай сақталғаннын айтып беріп, жарыққа шығарып - сурет, видеоға түсіріп көрсеткенде немесе орталық музейге тапсырғанынызда дұрыс болар еді. Себебі бұл зат Домалақ Анадан тараған барлық ұрпақтың ортақ жәдігері.
Жаныс Шабайұлы Жақсығұл батыр. Есімханның жағында Ташкентті алған. Жәңгірханмен Өрбұлақ шайқасында 600 қазақ сарбаздың жартысына қолбасшылық еткен
Шабайұлы Жақсығұл батыр. Дулаттың Жаныс Бөгежілінен шыққан батыр тұлға. Кесенесі Қазығұрт ауданының Аққұм ауылында орналасқан. Жету үшін Шымкент-Сарыағаш асфальт жолынан Шарапхана ауылына бұрылып, сол ауылдың мешіті жанындағы Т-жол қиылысында Жаңабазар ауылына бағыт көрсетіп тұрған знак бойынша жүріңіз. Жолда Қарабау, Жұмысшы деген ауылдар кездеседі, У-жол қиылысында оңға алып Қаржан ауылына қарай жүріп, кейін 1-Май (Алтынтөбе ауылы) ауылынан өтіп Аққұм ауылына жетесіңіз. 4 ғасыр бұрын Есімханның заманында жасаған (шамамен 1600жж басында)
Марқасқа жыраудың алғаш жырлаған "Еңсегей бойлы ер Есім" жырын Жаныстың Қазанғап Байболұлы (1889-1945) үйреніп жаздырып қалдырған. Мына бір ссылка бойынша оқи аласыңыз (ескерту: ұялы телефонда дұрыс ашылмау мүмкін),
http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=453656&lang=kk
Кесененің есігі жабық. Шырақшы кісінің үйі кесененің қасында (видеода жасыл шатырлы). Біз барған кезде (10 ақпан 2020) жауын жауып, шырақшы шаруаларымен үйінен шығып кеткен, сөйтіп кесененің ішіне кіре алмадық.
Жырда Жақсығұлдың есімі Есімхан мен Тұрсынханның 1-ші соғысы кезенінен кездеседі:
"Далаға шығып Ер Есім,
Жинады қазақ жаранын.
Тұтқындарын босатып,
Шақ қылды қошын тамамын.
Есепсіз ерлер жиылды,
Айтайын бір-бір хабарын:
Ұлы жүзден Жақсығұл,
Бөгежілі затынан,
Руы еді Жаныстан.
Шабайдың ұлы Жақсығұл
Ауада ұшқан аққудың,
Шашар еді қандарын.
Ер Алатау Қоңыраттан,
Батыры еді әмбенің.
Бөртұғалиұлы Жиембет, (*немесе Бөртуғашұлы)
Алшын дейді аңғарғын.
Үйсін батыр Сүлеймен,
Білмеймін ру, намдарын.
Патша қылды қазақтар,
Атасының орнына (*Есімнің әкесі Тәуекел хан Түркістанды Тұрсынхан шапқаннан кейін өлді)
Есім болсын хандарын.
Нәсілі Шыңғыс төреден,
Қабыл тұт мұны бәрлерің.
Құтты болсын тақытың
Мүбарақ болсын қадамың,
Жолын болсын әумиін!..
Дуылдасын қалың жұрт,
Кілемге алтын салады.
Қазығұрттың басына, (*Қазығұрт тауының тарихы тек кеме айналасы емес)
Хан көтеріп шығады...
Ту көтерді, сарын қып
Есім хан деген ұранды.
Шапаққа енді қамданып,
Ташкенге қошын шығарды.
Есепсіз ерлер жиіліп,
Дүркін-дүркін айдады.
Білдірместен шаһарын,
Түн ішінде қамады.
Әр дарбаза ауызына,
Мыңнан әскер қояды.
Зеңбірек атып, талқандап,
Ордасын ханның бұзады. (*Тұрсынханның)
Аллалап тегіс, ұран сап,
Қазақтың бәрі ұрады.
Атқан садақ қалаға,
Қардай болып борады.
Тұман болып оқтар түтеді,
Өткізбеді аспаннан,
Жасын ұшқан қарғаны.
Тастан берік сарайды,
Дәрі қойып ақтарды..."
Артынан Есімхан Тұрсынханмен (Тұрсынхан ант беріп) татуласып, Есім қалмақтын мәселесін шешпекші болып бір жылдық жорыққа аттанады.
Жақсығұлды елде былай деп қалдырады:
"Жақсығұл мерген, елде қал!
Қылатын сенің ісің бар.
Шолғыншы болып айланып,
Асынып мылтық байланып,
Елдің шетін електеп,
Некен саяқ деректеп,
Рахат, ұйқы көрмейін!
Алдымдағы қалың жұрт,
Анықтап айтшы билерді,
Аттарын, сірә, кім деймін?
Үш жүздің енді баласы,
Қарар тауып ойлады,
Ынтымақпен сайлады:
- Құдайберді Жаныстан, (*Төле бидің атасы)
Ең әуелі болғаны.
Орта жүздер сайлады,
Арғын Шаншар мырзаны.
Қаз дауысты Қазыбек,
Осыдан тарап шығады.
Кіші жүз Алшын Жидебай,
Баласы мұның Әйтеке
Шежіреде шығады..."
Есімхан қалмақ жаққа аттанып кеткесін елді қайтадан Тұрсынхан шапты:
"Қырғын салды қазаққа,
Самалын құдай ондады.
Қара жерді қандады,
Буаз қатын кез келсе,
Ішін тіліп жайлады.
Бас қамында анасы,
Шырылдап жылап баласы,
Бесіктер қалды жол-жолда.
Найзамен түйреп жамғарды,
Өлікпенен бөгеді,
Қыр менен адыр, сайларды.
Ошаң етер адам жоқ,
Исапсыз көрді пайданы.
Төрт түлік малды айдады.
Тозғыны шығып қазақтың,
Бір бөлегі ауды Бұхарға.
Жиделібайсын барғалы.
"Ұлы жүз алты ауыпты,
Байсынға", - деген сөзі бар.
Хан Тұрсынның заманы,
Ең әуелгі барғаны.
Бес ауыпты мұнан соң,
Әзіз Төле нұсқасы,
Сонда айтылар қалғаны.
Шежіреден оқындар,
Көбі ауқым Шуға ауды,
Отан қылып тұрғалы.
Кейінірек күнінде
"Үш ата" өткен заманда,
Қоңтажы деген бір қалмақ,
Бері қарай тағы айдады.
Бір бөлегі ұрысты,
Қарсы тұрып жаулармен,
Біреу жоқ сау қалған..."
Жақсығұл аңға шығып Тұрсынханның елді шапқанын білмей қалады:
"Мергеннен Жақсығұлдай аз сөйлейін,
Жұртқа ие, шолғыншы еді басындағы.
Зерігіп кеткен еді тауға таман.
Аң атып жолбарыспен аю, қабан.
Үш жүзге аты шыққан заңғар еді,
Атақты озық мерген осыншадан.
Аспаннан аққуды атып түсіреді,
Жердегі былай тұрсын жүгірген аң.
Болжаса, жолдың бойы кесілген бас
Көп өлік жердің жүзі қып-қызыл қан.
Хан Тұрсын елді қырып қойған жайпап,
Байлауда бір қатары қалғандардан.
Қарлы тау зорға шықты ең басына,
Дәрісін оң келтірді жамбасына.
Бастады Қатағанға қырғын түтін,
Тоғыстың Бадам менен арасында.
Түтінін түтініне қосты атып,
Жаңғырық пайда болды тау тасына.
Жақсығұл атты мылтық топ үстіне,
Кез келген тұра алмады ат үстінде.
Тең екен сұр мерген мен батыр Шабаз,
Жақсығұл Есімханды қарсы алмақ боп,
Қамданды, атысуға оқ-дәрі аз боп.
Әулиеата тарапқа,
Сапар тартты Жақсығұл...
Жылап-жылап алады,
Елді ойлап аулақта."
Жақында Өрбұлақ шайқасы туралы бір сериал шықты. 3-ші бөлімнің 23:45 уақытында Жақсығұлдың Жәңгірханмен сұхбаты:
Бұл мақала біткен жоқ, кейін тағы дерек қосатын боламын. Видеоның сапасын көтеру үшін (әсіресе ұялы телефонмен қарау үшін) - ютубтын "настройки изображения" дегенге кіріп 140тан жоғары таңдау керек.
Әзірше кейбір деректер: 2004 ж батырдың қабірін археологтар қазып ашып батырдың сауытпен қасында найзасын қойып жерлегендігі аңықталды. Әзірше Шымкент қаласында Жақсығұл батыр мен Қазаңғап Байболұлының есімімен аталған ешбір көше жоқ. Аққұм ауылында газ құбыры бірнеше жыл бұрын тартылған - бірақ газ әлі қосылған жоқ, Қаржан, Аққұм ауылдардың тұрғындары әлі отын-тезек-көмір жағып жүр. Бұл мәселелерге де көңіл аудару керек, ағайын.
Ұлы Отан соғысына барған туысыңызды Ресейдің электронды архивтерінен іздеу - өз атамның мысалымен
1941-1945 соғысы қазақтың көп отбасына әсер етпей қоймады. Өз атам, онын інісі, әкесі бұл соғысқа барды, екеуі оралмаған. Алдымен мына бір сайттан іздеуді бастаңыз:
https://obd-memorial.ru
ескерту: әр-түрлі себеппен ол кезде адамның фамилия-тегін дұрыс жазылмауы мүмкін, сондықтан бір фамилиямен таба алмасаңыз - әріпін ауыстырып іздеп қарағаныныз жөн. Мысалы менің 4-ші атам Арзымбетов деген фамилиямен шықпай, Арзымбеков дегенімен шықты:
https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=67210202
Тағы екі сайт арқылы берілген наград/медаль туралы іздеуге болады:
http://podvignaroda.ru (люди и награждения дегеннін ішіне кіріңіз)
https://pamyat-naroda.ru (осында құжат парағымен шығады)
Мұнда да іздеген туысыңыздың аты жөні сәл өзгерген болу мүмкін, мысалғы атамның 3 медаль алғандығын дәлелдейтін құжаттарда Арзымбетов Ережеп деген аты-жөнімен емес, біреуінде Арзимбетов Ережов, басқаларында Арзимбетов Ережеф деп жазылды.
Егер құжаттың скан копиясы шықса - құттықтаймын, біраз деректі көресіңіз! Сайт скан құжаттың тек бірінші бетін көрсетеді. Ары қарай стрелкамен басып өтсеңіз - медаль қай ерлігі үшін, әскери бөлімнің қай командирі ұсынғанын, кім қолдағанын көруге болады. Мысалдарды төменге салып қойдым:
P.S. Құжатта аталған әскери бөлімшенің қимылдары туралы деректі интернетте іздеп табуға болады, орекеннін комдив/генералдарының біразы мемуар (естелік) жазып қалдырып кеткен. Жоғарыдағы Глеб Бакланов есімді комдив туралы Википедия сайтында бар:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%93%D0%BB%D0%B5%D0%B1_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
http://militera.lib.ru/memo/russian/baklanov_gv/01.html
Бұлар туысыңыздың соғыста қай жағдайға түскенін, қай күйде болғанын білуге пайдалы.
Ары қарай,
Тағы,
Осымен әзірше болды, интернеттің бір пайдасы бұл. Сізге дерек іздеуде сәттілік тілеймін! Айтпақшы 9 мамыр қарсанында аталмыш сайттар көп пайдаланушы кіретіндіктен дұрыс істемей қалу мүмкін.
1700-жылдары елдің Тараз, Шымкент маңайын жаудан азат етуге үлесін қосқан қазақтың қайсар қыздары
Қазақ арулары сұлулығымен, ибасымен, ісмерлігімен ғана емес, ержүректігімен, батырлығымен де аты шықан. Сақ патшайымы Томирис пен бертіндегі Әлия мен Мәншүктің ерлігі әрбір қазақ жанға белгілі. Тарихқа көз жүгіртсек, тағы мына есімдер көпшілікке танымал:
Гаухар (Шығыс Қазақстан, Үржар жерінде туған, атақты Қаракерей Қабанбай батырдың әйелі), Назым (Қаракерей Қабанбай мен оның жары Гаухардан туған), Айбике (Абылай ханның жау тылындағы барлаушылардың басшысы болған), Бопай (қазақтың соңғы ханы Кенесары Қасымұлының қарындасы), Ботакөз (Тама Есет батырдың қызы), Бақты (Бақтықыз) (Мұстафа Шоқайдың әжесі, Торғай датқаның бәйбішесі), Сапура Мәтенқызы (Көктемір) (ғалым Е. Бекмаханов «Көрінбейтін адам туралы аңыз» атты зерттеу еңбегін жазған), Жапалақ (Тілеулі батырдың некелі тоғыз әйелі болған екен. Соның бірі – Тама Есет батырдың туған қарындасы Жапалақ. Ол жарымен бірге жорықтарға қатысып, құралайды көзден ататын мергендігімен қалмақтардың талайларын жайратып салған.), Жәнделі қыз (Қалмақ шапқыншылығы кезінде, кейіннен Алтай-Тарбағатайды қытайлар иемденіп қалмақшы болғанда, ерлігімен, тапқырлығымен аты шыққан. Оның руы – Найман.), Дәулетбике (Орта жүз қыпшақ).
Қазақ елінің оңтүстігін мекен еткен екі батыр қыз туралы мынадай бір дерек таптым:
1) "«Нышанкүл сай» – аталатын шатқал Ленинский путь аталатын елдімекеннен батысқа қарай 8 шақырымдай жерде орналасқан. Бұл шатқал Берікқара, Жұрынсай, Саясу шатқалдарының солтүстік жағында. (*Жамбыл облысының Жуалы ауданы болса керек)
Сайдың бұлай аталуын сол өңірдің тұрғыны Бектанұлы Мұраттың айтуы бойынша бұл жерде Жаныс руының Нышанкүл есімді қызы қырғыздардың шапқыншылығына ерлермен қатар тұрып, қайрат көрсеткен, сондықтан бұл жер өжет қыздың есімімен Нышанкүл сай деп қойылған атау." (Жуалы өлкесінің ежелгі тарихы. Байдалиев Д.Д.)
2) "...Сайрам маңындағы бір ұрыста Сиқым Рысбек батыр жауына есе жібермей қылышын оңды-солды сілтеп қайтпай соғысып жүрген бір жас жігітті көреді. Шайқас біткен соң әлгі жігіттің кім екенін білгісі келіп оны алдына шақыртады. Сөйтсе әлгі жігіт дегені шашын бөркінің ішіне жасырып, ерлерше киінген қыз бала екен. Сонда Рысбек:
-Қарындасым, айналайын – соғыс деген ер жігіттің еншісі. Жаудан өзіміз-ақ кек аламыз... деген кезде Рысбектің сөзін аяқтатпай қыз жалма-жан:
-Жоқ аға жауда менің қайтпай жүрген кегім бар. Жауыздар менің әкем мен бауырымды өлтірген. Атым – Монтай, - дейді.
Рысбек батыр кеудесі кекке толы өжет қызды соғыстан шеттетпей қыз балаға қолайлы шаруа жүктегелі аз-кем ойланып қалады. Сонда Монтай:
-Менің әкем осы аймаққа танымал сынықшы болатын. Оташылық менің де қолымнан келеді, - дейді. Рысбек батыр:
-Жарайды онда мен саған жәрдемшілер қосып берейін, жаралылар қосынына оташы бол, - дейді.
Содан бір күні Рысбек батырлар жорықта жүргенде жаралылар қосынына жау шабады. Монтай қолға қару ұстай алатын жаралыларды түгел атқа қондырып жаумен шайқасқа кіреді. Осы шайқаста Монтай да жаралылар да бірі қалмай ерлікпен қаза табады.
Рысбек батыр сол Монтай қыз қайтыс болған жердегі бастаудың басына белгі етіп үлкен тас қойдырады. Ол белгіні ел «Монтай тас» - деп атап кетеді.
Сол Монтайдың әкесі шежіре бойынша біздің әулеттің жоғарыдан санағанда жетінші атасы болатын. Бұл естелік әңгімені бізге баяндаушы журналист, шежіреші қария (марқұм) Шөкенов Шералы деген кісі еді. (Батыр - елдің сәулеті. Байдалиев Д.Д.) (*бәлкім Түркістан облысының Қазығұрт ауданына жақын Монтайтас атты елді мекеннін аты осыған байланысты? Бұл орайда Шөкенов Шералының білетін туыстары хабарласса екен деген үміттемін).
Бекасыл Биболатұлының (Бекасыл әулие) тышқан жылы (2020) туралы ("Зикзал" туындысының "Жылдардың сипаттамасы" тарауынан)
Жаныс Бекасыл әулие 1822 жылы қазіргі Түркістан облысының Төлеби ауданындағы Сайрамсу, Қасқасу, Қарасора дейтін үш өзеннің тоғысқан жерінде дүниеге келген, 1915 жылы 93 жасында туған жерінде қайтыс болған. Сол кездегі білім ортасы саналатын Бұқарда, т.б, Сирия (Шам) елінде білім алып, кейіннен туған жерінде медресе ашып, балаларды оқытып көптеген кітаптар жазған. Бірақ зұлмат заман келе жатқанын аңық сезіп, алты қанат ақ үй толған кітаптарын түйелерге артып, тауға апарып тыққан. Бүгінгі ұрпаққа ол кісіден әзірге жеткені тек "Зикзал" туындысы. Ол 2017 жылы қазіргі оқырманға түсінікті түрде кітап болып баспадан шықты. Алғысөз тарауында бұл туындының хикаясы, жолы, көмектескен адамдар жайлы т.б. мәлімет келтірілген. Бекасыл әулие "Зикзал" қолжазбасын өзінің ең үлкен үміт артқан шәкірті Байболұлы Қазанғапқа (онын есімі төмендегі Мәшһүр Жүсіптің қолжазбасында кездеседі) аманат етіп тапсырған. Қазанғап дүниеден өтер алдында (1946ж) Бекасылдың еңбегін өз баласы Оңғарға тапсырған. Оңғардың айтуынша, Бекасыл Қазанғапқа: - Заманында мұнын иесі келіп сұрайды, иесіне берерсіңдер, соған дейін сақтандар. - деген екен. "Зикзал" кітабінің электронды ңұсқасына сілтеме (кітап ұялы телефонда дұрыс ашыла ма жоқ па білмеймін):
https://www.yumpu.com/xx/document/read/62779495/-1
Бекасыл әулиенің қазақ тарихындағы алатын бөлекше орнын тағы да таныта түсетін Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының
Оңтүстікке сапарын баяндайтын, «Қазақ баласы оқыдым, тоқыдым десе де, Бекасыл хазірет бола ма» деп аталған шығармасында. Құнды қолжазбаның мәтінін редакцияға Баянауылдық мәшһүртанушы Алтынбек Құрманов
жолдаған. «Менің атам Иманғали Мәненұлы Мәшекеңнін шәкірті болған кісі.
Атамның қолында ғұлама бабамыздың талай қазынасы бар еді. Біразы Мәшһүр
Жүсіп Көпейұлының бұған дейін жарық көрген 20 томдығында жарияланған. Мына
дүниесі ешқайда шыққан емес. Мұны мен 1987 жылы көшіріп алған едім». Сілтемесі төменде:
https://egemen.kz/article/25605-mashqur-zhusip-kopeyuly-qazaq-balasy-oqydym-toqydym-dese-de-bekasyl-khaziret-bol
2020 жыл қазақтың жыл санауы бойынша тышқан жылы болып келеді. Бекасыл әулие "Зикзал" шығармасында 12 жылдың әр қайсысына өз сипаттамасын берген. Тышқан жылы туралы төменде:
P.S. Тәуелсіз ел бола тұра, ойшыл, көріпкел, ғұлама, өз заманның Әл-Фарабиі - Бекасыл Биболатұлының рухани мұрасы тек энтузиаст бірнеше адам еңбегінің арқасында қазаққа мәлім болғаны әрине өкінішті жағдай. Басқа өңірлер былай тұрсын, тиіп тұрған алып Шымкент мегаполисында бұл кісінің кұрметіне бір көшеге я ғылыми-рухани нысанға ат берілгенің естімеппім. Сол бір шаруаны қолға алайық ағайын.
Бөлтірік шешеннің (1771-1854) Дулат ру басыларының таласына араласып төрелік еткені жайлы
"Әулиеата шаһары, қыс кезі болса керек. Дулаттың өңкей ру басылары осында жиналып, әңгіме-дүкен құрады. Әңгімеден әңгіме туып, сөз шарпуы әр рулардың дарқандығына, сый-құрметіне ауысады. Бірақ әуелден-ақ терезесі тең, бір әкеден өрбіген төрт рудың шонжарлары бір-біріне дес бермейді. Мұның арты таласқа айналады. Сонда біреуі тұрып: "Бұған ешқайсымыз билік, әділ төрелік айта алмаймыз, сондықтан қалыс ағайын Ысты Бөлтірік бидің уәжін тындайық", - дейді. Сонда бәрі осыған тоқтап Шу бойында жатқан Бөлтірікке кісі шаптырады.
- Жол-жөнекей Бөлтірік би мәселені ойланып-толғанып, жауап әзірлейді. Күтіп отырғандар өздеріне таныс Бөлтірікке құшақ жая қарсы алады. Ақырында шаруаларын әзіл-қалжын әңгімеге айналдырып, сиырқұйымшақтатып жібергісі де келмейді. Бірақ аналар қоймайды. Сонда Бөлтірік әзіл-қалжынды араластырып: "Жаныс көп пе, қамыс көп пе? Шымыр көп пе, шыбын көп пе? Сиқым көп пе, қиқым көп пе?" деген. "Сендер өсіп-өнген атаның өкілдерісіндер, мен сын айтамын деп, мін айтып, жақыннан жау тауып алып жүрмейін, қинамаңдар!" — дейді.
Сонда Дулаттың басшылары: "Бөлтеке, не болса да әділін айт, ешкім де ренжімейді. Қалай болғанда да төрт атадан төрт ат, төрт шапан дайын" - дейді. Сонда Бөлтірік:
- Алыс-беріс жасаймын десең. Жаныспен жегжат бол. Ұрыс-керіс жасаймын десең, Ботбаймен жегжат бол. Шымырмен жегжат болсаң, шіреніп жүріп өлтіреді. Сиқыммен жегжат болсаң жыланып жүріп өлтіреді, - деген екен.
Әрине, мұның артық-кемі де болуы мүмкін. Дегенмен бидің мұндай тапқыр сөзі ел арасында лезде тарап кетеді."
P.S. Мәлімет интернет желісіндегі Бөлтірік Әлменұлы туралы мақаладан алынды
Алтынемелдің жері үшін Жалайыр мен Найманның 7 адамы өліп дауласқанда, Дулаттар кімді қолдады, дау қалай шешілді?
Матай мен Жалайыр елдері Алтынемел үшін таласып, ұрыс болғанда, екі жақтан жеті адам - төртеуі Жалайырдан, үшеуі Матай жағынан өледі. Ол кезде Жалайырды билеген Тезек төре екен. Төре Күреңбелде отырған. Өзі билеген елден бір кісі артық өліп, Матайлардың есесі кетіп бара жатқан соң, аманат қойып миятқа, Шу бойындағы калың Дулатка адам шаптырады. Ал, Матайлар арғынға кісі шаптырады. Шу бойындағы қазақтарды билеген Әлі төренің ордасына Жалайыр жіберген шапкыншылар келіп жетеді. Төре жөн сұраған соң, олар мынаны айтады:
- Ағайындар, ер құнды болды, нар пұлды болды. Алтынемел тауына таласып, Наймандар адамдарымызды қырып барады. Соған миятқа шақыра келдік, - дейді.
Әлі төре істің жайына түсінген соң, ақылшы билерін жиып алады. Шапыраштыдан Сұраншы батырды, Талғардан Туғандай биді, Ботбайдан Қарабай, Диқанбай билерді, Сәмбеттен (*Шымырдан) Дәуітәлі биді шақырып алып, оларға тай сойып, қонақасы береді. Бұл уақытта Жалайырдың миятқа шақыра келгенін естіген жігіттер де дайындалып, төре ауылына жиналып қалады. Шақырылған адамдар түгел келген соң, төре билерге мән-жайды айтып болып:
- Ағайынның шақыруына бәрің барасың ба, жоқ бірің барасың ба? - дейді. Сонда жастар жағы:
- Бәріміз барамыз, Матайларды қырамыз да жоямыз, - деп атқа мінбек болады. Осы жерде Бөлтірік (*1771-1854) сөз алады:
- Ағайын арасы қанша қырқысса да, аяғы бітімге келеді. Сондықтан қырқыспай жауласпай тұрып, бітісу керек, - дейді. Сонда Әлі төре:
- Олай болса, бітімге кім барады?
Мұны естіген соң әрбір ру өкілдері өздерінің билерін атай бастайды. Сиқымдар: "Шомай би барсын",- дейді. Көпшілік оны ұнатпайды. "Бұл дау Шомай баратындай түйенің қом-шомын істеп жатқан жер емес қой" - дейді. Сәмбеттер: - "Дәуітәлі би барсын",- дейді. Бұл да өте семіз болғандықтан, көпшілік тағы қарсы болып: "Дәуітәлі ыңыранып арбасымен сонау Алтынемелге жеткенше, ел тарап кетеді ғой", - дейді. Жаныстар: "Қарабай би барсын",- дейді. Қарабайдың билігінен батырлығы басым кісі екен, сол жағын еске алып көпшілік: "Қарабай баратын Алтынемелде қаптал жатқан жау жоқ",- дейді. Шапыраштылар "Сұраншы батыр барсын",- дейді. Жұрт оған да көнбей: "Бұл дау Сұраншы батыр баратын ақ білектің күші, ақ найзаның ұшы керек жер емес", - дейді. Сарыүйсіндер: "Сары би барсын", - дейді. Халық оған да көнбей: "Бұл дау Сары би баратын Алтынемелде қыз-келіншектер айтысып жатыр дейсің бе?",- дейді. Дулаттар: Диқанбай, Туғанбай, Бәйімбет билер барсын деп, тағы да сөз көтереді. Әлі бұларға да келіспейді. Аталған билердің бірін де жұрт ұнатпаған соң, көпшілік ішінен бір дана қарт шығып былай дейді:
- Мұндай үлкен дауға ауыздыға сөз бермейтін, аяқтыға жол бермейтін өте шешен, өте жүйрік адам керек. Өз ата Ысты аруағы деп ауыздарыңа алмайсындар. Бұл дауға Ысты Бөлтірік барсын. Одан шешен, одан тапқыр қайсың барсың? - деп біраз тоқтайды да: - Оған серік Кебекбай, оның қасына еріп Байғазы барсын дейді. Дана қарияның бұл ұсынысы қабылданып, Алтынемелге сол үшеуі аттанады.
Арада бес-алты күн өткен соң елшілер өздеріне арналып тігілген үйге келіп ат басын тірейді. Матайлар Қоянкөздің аржағына, Жалайырлар бер жағына тоқтайды. Калың ағайындар үшін бірнеше ақ үйлер тігіледі. Матай жағынан Құнанбай, Құсбек төре, Тәнеке би сияқты Орта жүздің адамдары атқа мініп, судан өтіп, Бөлтіріктер түскен үйге келіп "Ұлы жүздің баласы" деп сәлем беріседі. Бөлтірік олардан жөн сұрайды:
- Арғыннан Құнанбайды, Тәнекені естуіміз бар, ал мынау сыпырма бөрік кигенің кім? - деп Құнанбайға еріп келген Құсбек төрені қағытады. Сонда Тәнеке би:
- Әу, Бөлтеке, байқап сөйле! Бұл кісі Құсбек төреміз ғой! - дейді. Бөлтірік мүдірместен:
- Алдияр, тіл-аузым тасқа, - деп азырақ кішілік еткен болады да, Құсбекті тағы қағытады:
- Олай болса төре елшісіз бе, жаушысыз ба? Біздің елдің төресі ағайын арасының, дауын бітіріп кел деп, бізді жіберді, өзі үйде жатыр. Мұндай даулы жерге төреге не бар? Қайдан білейін түріңізге қарап Қызылжардың былғары сататын ноғайы екен, мына өліп жатқан адамдардың терісін сатып алуға келген ғой деп ойлап қалып едім, - дейді.
Құсбек төре қып-қызыл боп ұялып, жақ аша алмай қалады. Құсбектің жеңілгенін аңғарған Құнанбай Бөлтірік алдында кішілік жасай бастайды:
- Бөлтеке, сіз аға боласыз ғой, осы даудың билігін өзіңіз айтсаңыз қайтеді? - дейді. Құнанбайдың бұл сөзіне риза болған Бөлтірік сыпайы жауап береді.
- Құнеке, "аға - бордан, іні - зордан" деген атаның салған жолы бар.
Сонда Тәнеке:
- Бөлтеке, "Аға тұрып, іні сөйлегеннен без" деген. Үш жүздің баласына билік айтқан Төле би атаңыз ғой, жол сіздікі дейді.
Сонда Бөлтірік жүгіне қалып, қолындағы қамшысын тастай бере былай деген екен:
- Мен айтсам, істің дәлелін, биліктің әділін айтам, бұл Алтынемел, әуелі Құдайдікі. Бұл жер болғалы қаншама ел көшіп өтпеді, кім жайламаған бұл жерді. Алтының - алтын, ал Емелің - қалмақша емес пе? Қазақ түгіл қалмак та мекендеген бұл жерді. Хақас, он екі баулы ноғайлы да жерленген жер бұл. Ең ақыры қазақ қоныстанған. Ағайындар сонау тас молаға көз салыңдаршы? Ол, ең әуелі ноғай қонған, ол кеткен соң үйсін Шомай қонған. Үйсін ішінде Жаныс, оның ішінде Қасқарау қонған. Сол тас мола Алақай кемпірдің моласы. Алты найманның мұрнына жел түсіп, Алақай тәуіп кезінде соларды алты сиырдың сүтімен емдеп, алтауын да жазған екен. Айыққан соң орта жүздің тентек балалары тәуіптің батасын алмай, алты сиырын айдап кетіпті. Найман сол уақытта-ақ зорлық жасаған екен. Тас мола белгісі бар Алтынемел - Жалайырдікі. Жер туралы билігім сол! - дейді Бөлтірік.
Құнанбай Бөлтіріктің билігіне дау алмай, "мақұл" дейді де:
- Ал Бөлтеке, өлген жеті адамның құнын айтыңыз? - дейді. Сонда Бөлтірік:
- Өлген жеті адам - Найманнан үшеу, Жалайырдан - төртеу екен. Сондықтан Найман жағы бір адамға құн төлесін, - дейді де қасында отырған Кебекбайға қарайды. Сонда Кебекбай жүгініп отыра қалыпты:
- Есебін тапқан ерге ердің құны екі-ақ ауыз сөз ғой, қара халықтың бірлігі болса, шешеннің билігі болса, ханның берер аты, қара тоны, кілемі болса,- деп билікке тиісті заттарды ескертіп келеді де, сөзін жалғастырады:
- Найман жағы бір адамды артық өлтірген екен, бұл үшін Найман бір адамның кұнын төлесін! "Су түбін шым бекітеді, құнның түбін қыз бекітеді!" - деп тоқтайды.
Құнанбай Кебекбайдың бұл астарлы сөзін ұғады.
- Анау артық өлген бір адамың құны үшін Найман жағы Жалайырға қалыңсыз қыз беріп, тынсын! - деп отыр. Бұған қалай қарайсыздар? - дейді. Жұрт мақұл деседі. Содан екі елдің арасы жаулықтан енді құдалыққа айналып, ұрысқа дайындалғандар сойылдарын отқа жағып, күліп-ойнап тарқасыпты дейді.
Дауды бітіріп, елге келген соң, Бөлтірік Әлі төренің алдына келіп дауды қалай шешкендігін баяндайды және дауға бармаған билерге өзінің билігін сынатады. Сөзінен мін таппаған төре рахметін айтады. Бірақ, Сары би Бөлтіріктің Алақай тәуіп туралы айтқан сөзінен мін таппақ болып:
- Уай, Бөлтірік, сиырың не, Ұлы жүзде жылқы жоқ па еді? - депті. Сонда Бөлтірік Сарыға қарап:
- Сенің білместігің-ай осы. Мұрынға түскен желге сиырдың сүті ғана ем болады, ал жылқының сүті мұрынды жеп жатқан кұртты қоздыра түседі, - деген екен.
Ата-бабаларымызды халықты жөн-жосықсыз төгілген қаннан, кырғыннан сақтау үшін қылыш пен найзаны қару етпей, сөз өнерін, шешендікті қару ете білуі - үлкен адамгершіліктен туғанын осы сынды аңыз-хикаялардан анық байқаймыз.
17 әйел алған Шымыр Байтемірұлы Болтай батыр
Шежірелерді ақырындап зерттей отырсаңыз, кейбір тарихи мәлімет пен трендті біле аласыңыз. Шымыр руының шежіре кітабы бойынша, Шымыр баба ұрпақтарының арасында ең көп әйел алған кісі - Байтемірұлы Болтай батыр. Батырдың шежіресін тарқатсақ: Дулат-Шымыр-Бекболат-Жиеш-Жаңабай-Құлтөбер-Айтқұл-Байтемір-Болтай. Шежіре фотоларын мақаланың төменгі жағына салып қойдым. Болтай батыр 11 әйелінен 18 ұл көрген, басқа әйелдерінен ұл-бала көрді ма жоқ па - ол жағы маған әзірше белгісіз, дегенмен батырдың тірі ұрпағына Құдай бақытты өмірді нәсіп етсін! Біз "қазақ байыса қатын алады" деген ұғымды тек бір жағынан алып қарамаумыз керек, Ұлы Далада саяси жағдайдың тұрақсыздығы жанүялардың көпбалалы болуын талап еткен. Қилы заманда қазақ елінің шаңырағын сақтап қалған факторлардың арасында тек ханның саясаты, көрегендігі мен әскери іс-қимылдар емес, сонымен қатар
қазақтың тез арада көбею қабілеті де бар екенін ұмытпау керек. Ол қазіргі кезде біреулерге ерсі көріну мүмкін ал бұрын бірнеше әйел алу қазақ тарихында жиі кездесетін жағдай. Қазақ халқының даналығы тек жеті ата, әмеңгерлік дәстүрлерімен, билер сотымен біткен жоқ, оған ерлердің бірнеше әйел алғандығын да қосуға болады. Тыңдайтын құлаққа айтарым, қазақ халқы болашақта тарихи сахнадан жоқ болып кетпес үшін халық даналығынан бас тартпай керісінше оған ресми түрде жағдай жасау керек.
АҚШта Дональд Трамп жанұясының жаттықтырушысы болған Жаныс Қапал батырдың ұрпағы
Интернетте Қапал батыр жайлы мәлімет іздегенімде, оның бір ұрпағы - Бауыржан Кәріповтың 2017 жылы БАҚқа берген сұхбатына көзім түсті. Сұхбатқа сілтемені төменде қалдырамын (мақала орыс тілінде). Бауырымыз бірнеше жыл АҚШта тұрып, спорт саласында жұмыс істеген. Сонын ішінде алты жыл қазіргі АҚШтың президенті - Дональд Трамптың әйелімен қызын жаттықтырып жүрген. "Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас" демекші, Бауыржан жанұясымен еліне қайтып келді. Баукенін айтуы бойынша ол Алматы облысындағы Ақын Сара ауылында дүниеге келген. Атасы Тұрсын заманында сол өңірдін болысы болған, аштықтың кезінде отбасымен Қытайға көшіп, 1948 ж. өз ауылына оралды.
сұхбат:
https://camonitor.kz/26518-chto-svyazyvaet-potomka-kapal-batyra-s-donaldom-trampom.html
Аталмыш Ақын Сара ауылы, Қапал батырдың жатқан жері - Қоңыр ауылынан алыс емес жерде, арасы санаулы шақырым екен.
19 ғасырдың екі жазбаша деректері бойынша Алматының жері Дулаттікі екен
1,5 ғасыр бұрын Алматы өңірінің жері Дулат ұрпағына қарайтының тек бір дерек көзінің арқасында білетінмін, ол сол кездегі патшалы Ресейдің офицері - майор Перемышельскийдың өз басшылығына жіберген хаты. Перемышельский сонда Верный қаласының негізін қалауға ыңғайлы жер іздеп жүретін:
«8 августа, 1853 г.
Каргалы
Г. Корпусному Командиру
Я имел честь доносить Вашему Высокопревосходительству о намерении моём обозреть вершины Алматов. Осмотрев с инженер-поручиком Александровским первыя и вторыя Алматы и долину между ними, мы нашли по удобству добывания леса, большому количеству прекрасной, изрезанной арыками хлебопахотной земли, пажитей и сенокосных мест, далеко превосходящими урочища на Иссыке и Талгаре, почему и предложили Алматы местом будущего поселения, при том через занятие этого пункта все лучшие кочевья и хлебопахотные места Дулатов будут у нас под руками."
Перемышельский қателескен шығар-ау, басқа рулар да сол заманда Алматының айналасында көшіп жүретін деп ойлайтынмын. Алайда жақында аталмыш Перемышельскийдың сөзін растайтын екінші жазбаша дерек таптым. Ол Орыс Империялық Географиялық Қоғамының мүшесі - Н. Абрамовтың 1864 жазып қалдырған "Алматы или укрепление Верное, с его окрестностями" атты еңбегі. Сол туындыдан үзіндіні (267-268 беттері, жазбаның аяқ жағына таман) және тұтас скан көшірмесін осы мақалаға саламын. Оқып шықсаңыз, Абрамовтың жазбасында Дулаттың тармақтарынан басқа ешбір басқа рудың аты аталмайды.
..."В окрестностях Алматов кочуют киргизы Большой орды, из Дулатов. Они делятся на четыре главные рода: Сейкым, Будбай, Чимыр и Джаныс. Сейкым делится на пять отделений: Каракойла —150 кибиток, Аккойла — 180 киб., Ку-сайрык — 215 киб., Чу-улдак — 25 киб.,и Биглан (в коканских пределах). Кара-койла имеет два подразделения Тогай и Борос; Ак-койла - шесть подразделений: Илибай, Сарлыбай, Карджау, Кайкы, Тюле и Булат. Кусыйраки — два подразделения Кюзеки Бок-тубай; прочие же три главные рода Дулатов, то есть Будбай, Чимыр и Джаных, со своими разными подразделами, кочуют далее Алматов к Ташкенту и по другую сторону, к Копалу на правой стороне р. Или, в разных местах. Всех киргизов племени Дулат считается 6672 кибитки. Весь же род Сейкым имеет кочевки зимние и летние в пределах Алатау, в ущельях р. Тургеня, Иссыка, Талгара, Биль-булака, Кутурбулака, Алматов, Кэскелена, Каргалов, Чемолгана, Узун-агача, Каракастека и далее. У рода Сейкым, правитель бий, Султан Суланбек Джангыров."...
P.S. мақала әлі біткен жоқ
Жаныс-Байыс шежіресі (электронды нұсқасы)
Жаныс - Жанту - Байыс руының шежіресі 2009 жылы Алматыда жарық көрді. Шымкент жақта Байыстардың шежіресін Жеңісбек Мәуленқұлов, Әбілқасым Шыныбаев, Бейсен Есімбеков дайындап ұсынса, Жетісудағы бауырларымыздың ата-бабасы мен бүгінгі үрім-бұтағын түгендеуге Дүйсен Қанаев, Кемал Байалбаев, Дәлібай Әбдіғұлов атсалысты. Ал кітапты баспаға дайындау барысында бүкіл Алматы мен Тараз маңындағы ауылдарды түгел аралап, Шымкенттен келген қолдағы бар материалды саралап, кестесін түзіп, әр аумақтағы ағайындарға арнайы барып жолығып, көзбе-көз келісіп, көп еңбектенген, шежіре түзудің "белгілі маманына" айналған бауырымыз Серікбек Еркінбековтің еңбегі ерекше зор екенін баса атаған жөн. Кітапта шежіре тізбегінен өзге тарихи тұлғалар, елдің қадірлі азаматтары, Байыс ұрпақтары мекендейтін өңірлер жөнінде т.б. мәліметтер бар (мысалы, 1) танымал мемлекеттік қайраткер - Қанат Саудабаев мырза Байыс руынан екен. 2) Орыс келімсектің Түлкібас ауданындағы қазіргі Балықты ауылының жерін Ботбай руының бір биінен сатып алғандығы жайлы (кітаптың 230 бетінде): "Балықты, аудан орталығы Тұраркенттен батысқа қарай 26 км, ал Састөбе т.ж. 8 км жерде Арыс өзенінің оң жағалауына таяу орналасқан. Іргесі 1872ж. қаланған. Осы жылы Ресейден Алексей Стрюковский көшіп келіп, Ботбай елінің биі Қайназаров Әбілдадан жер сатып алып, үй-жай сала бастайды. 2-3 жыл өткенде Ресейдегі туған-туысқандарына, таныс адамдарына хат жазып, осында келуге үгіттейді..."). Шежіре материалдарын қарап көмегін берген жазушы Мархабат Байғұт. Жалпы редакциясын басқарған белгілі жазушы, шежіреші Марал Ысқақбай. Шежірені басып шығаруға қаржылай көмектескен азаматтардың тізімі кітаптың 265-ші бетінде. Кітаптың электронды нұсқасы төмендегі сілтеме бойынша:
http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1592521&simple=true&lang=kk#
Кітап беттерінің өлшемін ауыстыру, аудару кнопкалары экранның жоғары сол бұрышында орналасқан. Кітап бет саны жазылып тұрған жерге санды теріп енгізсеңіз - керек бетке тездетіп апарады.
Шымыр-Темірден 1 жылқы ұрлағаны үшін өз елінен қуылып, ұл-немерелері тек 60 жылдан соң еліне қайтып келген Шымыр-Шілмембеттің бір ұрпағының хикаясы
Бауыржан Момышұлы өзінің "Ұшқан ұя" атты романында (1974), Дулат-Шымыр елінде шамамен 1850 жылдары орын алған бір ұрлықтын салдарын жазып кеткен:
...Біздің Өтеулі тұқымынан Бабас дейтін кісі өткен. Бабастың Қабаш атты інісі болыпты. Қабаш жекжат-жұрат, тамыр-таныстарды аралағыш екен. Бір аттанса, үйіне айлап оралмайтын әдеті болса керек. Үйге келуін келгенмен, байыз тауып отыра алмайтын көрінеді. Ертерек ел қыдыруға шыққанша асығып жүреді екен. Осындай кезекті бір сапар алдында атын ерттеп жатқан інісіне Бабас тіл қатыпты:
- Ей, сен қайда тағы да...
Інісі де ожарлау болса керек. Ағасын кағыта сөйлепті:
- Сендер сияқты қашанғы үйкүшік болып отырайын. Ошақ түбін аңдуды саған-ақ бұйыртсын. Менің қатыным жоқ, балам жоқ. Салт басты, сабау қамшылы, арқам кең адам емеспін бе. Сен-ақ қатыныңды құшақтап жата бергін.
- Қабажан-ау, қолымызды мал қысқартып отыр ғой. Әйтпесе отау тігіп беріп, келінімнің қолынан дәм татып отырмас па едім.
Ағасының мына мәймөңке сөзіне Қабаш тағы да қияс жауап беріпті:
- Қолың ұзарғанша, жолым ашық шығар. Менің қайда жүргенімді қадағалап қайтесің, - деп аттанып кетіпті...
Содан Қабаштан хабар болмай үш айдың жүзі өтіпті. Бабас қобалжып, үй-іші үрпиісе бастаған екен. Осындай бір күпті күні Түлкібастағы Темір руының адамдары Қабаштың қолын байлап ауылға алып келіпті.
Қашан да даушының даусы өктем шығатын әдеті емес пе. Қабаш болса, қабағы түсіп, елге қарай алмай жер шұкылап тұр. Оны байлап әкелген жігіттер ел адамдарына қамшы үйіргендей қара бұлтты төндіре сөйлейді.
- Мінеки, мынау сұмаяқ, суыққол туысқандарыңды Шымкент базарынан ұстап әкелдік. Ауылымыздан ат ұрлап әкеп сатқалы түрған жерінен тұтылды бұл бетсіз...
Бабас қатты абыржып қалбалақтай берсе керек. «Ел арасына жік түспесін, ала жіп аттаған алаяқ атанбайық» деген намыс іші-бауырын жегідей жеген жайы бар көрінеді.
- Айналайындар-ай, амалым қанша! Қатар жатқан ел едік. Алыс-беріс, барыс-келісіміз жарасқан ауыл едік қой. Аттан түсіп, аяқ суытыңдаршы тым болмаса. Дәм үстінде, дастарқан басында отырып келісімге келелік. Айып бізден, ағайын, ауыртпалықтарыңды көтеруге әзірмін, - деп Бабас қол қусырып, тізе бүгіпті.
Жоқ іздеп, ұрысын ұстаған ауылдың жігіттері ат үстінде шатқаяқтап, шамалары келгенше шіренсе керек. Бабас онан сайын шыжгөбектеніп жалынады.
- Тілегімізді қабыл етіңдер. Жерге қаратып кете көрмеңдер, айналайындар.
Айыптының жүзі төмен ғой, ауыл адамдары Темір елінен келген жігіттерді жүгіріп жүріп күтіпті. Аяғының ұшымен кіріп, қаңбақша қалқып, дамыл алмай дастарқан тасыпты. Бәрі де мал иесі қуғыншылар мен дау иесі - билердің алдына шала жүгініп қызмет көрсетіпті. Мейлінше егіл-
тегіл шашылады.
Қуғыншыларды Әлмембет бидің баласы басқарып келген екен. «Олар да бірқауым ел ғой. Жөн-жобасын білетін кісілері бар шығар. Мына жігітті ауылына алып барыңдар. Бір жылқының дауын өздерің-ақ шешерсіңдер» деп кіші баласы мен үш жігітті жұмсаса керек.
Бидің өзі келсе, салмағы ауыр түсетініне түсінген біздің елдің билері лайықты жөн-жоба таба алмай, қиналып отырғанда, Бабастың өзі ретін тапқан көрінеді:
- Менің алты қарам бар. Енді тағы да алты қара керек.
- Бұның қай сасқаның? Алты қара іздегенің не? - деп билердің біреуі сөзге араласыпты.
- Е-е, ақсақалдар-ай, әйтеуір көңілден шығып, көпке түрткі болмасақ дегенім ғой. Тоғыз қара айыпқа деңіздер, ал қалған үш қара сіздердің әділ қазылықтарыңызға төленеді. Мұны естіген билер тапқыр шешімге тәнті болған екен.
- Дұрыс айтасың Бабас. Әлмембет бидің келгенінен келмегені бізге ауыр тиіп тұрғанын түсініп айтқан сөзің ғой бұп... - деп күрсінеді би. - Ал онда не отырыс бар, әлгі жетпей жатқан малыңның біреуін мен берейін.
- Ойбай, биеке! Жасыңызға құлдық, - деп Бабас қол қусырып орнынан ұшып тұрады.
- Сабыр ет, Бабас. Әлі сөзімді аяқтаған жоқпын, - деп би қолын сермеп, менің бабам Имашқа (*Бәукенін атасы) қарапты. - Ал, Имаш Әжібаласы не бермек.
- Біз де бір жылқы береміз ғой, биеке.
- Ақабай-ау, Имаштан сенің жолың үлкен емес пе. Сенің лебізің қалай екен, - дейді би біздің ұрпақтың үлкеніне.
- Біз де қатардан қалмаспыз, биеке.
Би аз үнсіздіктен соң, бәсең үнмен төңірегіндегі билерге тіл қатыпты.
- Иә, енді міне тоғыз қара болды... - деп жер шұқылап отырады. - Жетер осы да... Өзге билер бір жолға тілегімді аяқсыз қалдырмас деп үміттеніп отырмын. Осы жолы екі тізгін мен шылбырды маған беріңдер, кейіннен көре жатармыз.
Өзге билер әділдікке жүгініп, әлгі уәждің алдын кеспепті.
- Сіздікі жөн, сіздікі жөн, - деп бәрі де құп алады.
Осылайша Бабастың есебінше жетпей жатқан үш қараның да орны толыпты. Айып төленіп, даушылар ауылдарына аттанады. Барын беріп қара жерге қарап қалған Бабастың үйі, ескі қоныстан көтеріле алмай отырып қалған екен. Ел маңынан өткендер «қарақшылар қонысы», «ұрының ұясы», «алаяқтар ауылы» деп өтетін болса керек. Қара таңба әркімнің бетіне шіркеу болып, жүздері төмен жүреді.
Тіптен бас қосыла қалған жерде әлгі айғақты ат бадырайып шыға келеді екен. Бірде сейсенбі базарына барған біздің базаршыларды біреулер мұқатыпты:
- Е-е, сендер ұры ауылының жігіттері екенсіңдер ғой.
Бұл сөзге жауап қата алмай, ауыздарына құм құйылған біздің жігіттер, іздерінше ат басын ауылға бұрған екен. Базаршылардың алдынан шыққан ел, құралақан жігіттерді көріп аңтарысып қалған көрінеді.
- Неменеге тесіле қалдыңдар. Елге қарауға бетіміз күйіп, «ұры» деген атақтан қашып кеп тұрмыз, - дейді базаршылар.
Мұны естіген Бабас қайғыдан қатты күйіп, қаһарға мінген екен. Қабаштың шашын ұстарамен қырыпты. Сонан соң құйқасын маңдайынан желкесіне дейін, оң самайдан сол самайына дейін тіледі. Басына жарғақ тұмақ, үстіне айналдырған тон кигізеді де, қолына таяқ ұстатады.
- Енді қайда барсаң, онда бар. Сендей арам ағайыннан адал арым артық,- деп теріс батасын беріп, ата қоныстан аластап шығарған екен. Ол заманда қарғыс ауыры «теріс бата», жазаның үлкені «қасқа» етіп әйгілеп, елден қуып қаңғытып жіберу болыпты ғой. Сол Бабастың кенже ұлы Орманқұл менің көкем Момынқұлмен жасты еді...
1921 жыл еді. Ел етек-жеңін жинап тойына бастаған кез. Жаздың бел ортасы болатын. Ауыл қара жол үстіндегі жайлауда. Үлкендер қыстау басында пішен шауып, егін суарып жүрген. Малшылар Ақсай бөктеріндегі жайлауда қоныс тепкен.
Мен қозы баққан балалармен бірге жүремін. Шілік ойнаймыз.
Осындай ойын қызған шақ еді. Кенет қара жолдың бұйра шаңын баяу түтіп торқасқа мінген жолаушы келеді екен. Бізге жақындағанда ат тізгінін тежеп, тіл қатты.
- Әй, балақайлар, бері келіңдер!
Біз тобымызбен жүгіріп бардық. Бір байқағанымыз - жолаушының ат-тұрманы, киімі ел адамдарына қарағанда өзгешелеу екен. Ширатқан қара мұртты, қырынған көк иекті, қара көз, атжақты, қырмұрын жігіт бізге қарап жымиып тұр. Жас шамасы отызды жағалап қалған сияқты. Ол кілем қоржынына қол салып бір-бір уыс өрік үлестірді. Сонан соң қамшысын шошайта сілтеп, бізге тіл қатты.
- Ана ауыл Үсен әулетінің тұрағы ма?
- Иә, - деп шу ете түстік біз.
- Дәуренбай тірі ме?
- Иә, атам әлі өлген жоқ, -- деді менен екі-үш жас кіші Мырзабай.
Ат үстіндегі жігіт езуін жиып күліп алды.
- Сен өзің кімнің баласысың?
- Мырзабаймын ғой.
Жігіт тағы да мейірлене жымиды.
- Атаңның кімі боласың?
- Атам мен апамның баласымын ғой. Егер сенбесеңіз, мына балалардан сұраңыз.
Жігіт енді қарқ-қарқ күлді.
- Неге сенбейін, айналайын. Сендім, қарағым, сендім.
- Бұл - Дәуренбай атамның үлкен ұлы Ормантай көкемнің баласы, - дедім мен білгірсініп.
- Ал, сен өзің кімнің баласысың?
- Момыштың баласымын.
- Әлгі молда Момыш па?
- Иә, молда атамның баласы, - деп менен бұрын Мырзабай жауап қатты.
Жолаушы бізге тағы да үш-төрт өріктен үлестіріп берді де ауылға қарай тартты. Біз танымайтын кісінің берген базарлығына мәз болып қозымызға қарай жүгірдік...
Әкем бір күміс білезікке мәймөңке шауып нақыстап отыр еді. Сырттан дауыс естілді.
- Момыш! Үйдемісің?
Әлдекімнің қырылдақтау үнін естігенде, әкем орнынан ұшып тұрып, сыртқа ұмтылды
- Ассалаумағалейкүм.
- Уағалейкүм салам.
- Үйге кіріңіз, Дәуке...
Әлгі қалтырақ үннің қарт кісінің даусы екенін енді білдім.
Дәуренбай ақсақал төрге жайғасып, бүкіл омырауын қаптаған, (жас кезінде ол кісіні жеңгелері «қабасақал» дейді екен) аппақ сақалын сипады. Дәуренбай атамның әдеттегідей өзгешелеу толғанып отырғанын сезді ме, әкем мені сыртқа жұмсады.
- Әй, сен бара бер...
- Отыра берсін. Ешқандай оңашалайтын ағат сөз жоқ, - деді Дәуренбай атам.
Дәуренбай Бабастың үлкен баласы екен. Өз бетімен ауыл қыдырмайтын, шақырмаса бармайтын ерекше сыпайы кісі десетін. Сол кезде жетпістен асқан шағы болар, шамасы.
- Ал, Дәуке, екі құлағым сізде, - деді әкем аздан соң.
- Сенер-сенбесімді білмей отырмын, Момыш.
- Неге? Не боп қалды, Дәуке?
- Өлген тірілді дегенге сенесің бе? - деп үлкен қой көзімен әкеме тік қарады.
- Сен десеңіз, сенейін, Дэуке, - деп әкем жымиды. - Жұмбақтамай-ақ айта берсеңізші.
- Жұмбақ па, жоқ әлде шынымен-ақ ақиқат па. Сенер-сенбесімді білмей отырмын дегенім сол ғой.
- Тәңірі-ай, енді не болса да айтсаңызшы, - деп әкем тықыршып тағы да жымиды.
- Жүр біздің үйге. Есітеріңді сонда естисің, - деп Дәуренбай орнынан тұрды...
Олар кетті. Мен аң-таң болып үйде қалдым.
Әкем түн ортасында оралыпты...
Мал өргізіп болған соң өзі тағы да Дәуренбайдың үйіне қарай беттеді де, жұмбақ үсті жұмбақты шеше алмай мен қалдым. «Кешегі жігіт кім екен?», «Дәуренбай атам неменеге сенер-сенбесін білмей жүр екен?», «Әкем ол үйге неге қайтадан кетті?», «Өлген тірілді дегенге сенесің бе?», «Сен десеңіз, сенейін...»
- Шырағым-ау, сен әлі үйде екенсің ғой. Өзге балалар өрісте қозыларының соңында жүр,- деген әжемнің даусынан селк ете қалып, орнымнан ұшып тұрдым. Жалма-жан үйден жүгіре шықтым...
Екі күн өтті. Қозы қайырып жүргенбіз. Қос салт атты қара жолмен күнбатысты бетке алып аттанып барады екен. Біреуі - бұрнағы күні балаларға өрік үлестірген торықасқа атты жігіт, екіншісі - көк дөненге мініпті. Бұл - Мырзабайдың әкесі Ормантай. Үшінші күні Мырзабай да қозы қайырысуға шықты. Бәріміз жаңалық білуге құмартып Мырзабайды ортаға алдық. Алайда жарытып ештеме айта алған жоқ.
- Қайдан білейін. Мені атамның үйіне жолатпай қойды. Әйтеуір өздері күбірлесіп сөйлеседі. Көп адамның басын да қоспады. Молда атам, Аққұл атам, Тоқмырза атамдардан бөтен ешкім де болған жоқ.
Мырзабай одан өзге ауыз тұшыр әңгіме айта алмады...
- Молдеке, анау күні Дәуренбайдың үйіне келген жігіт кім екен? - деп сұрады әкемнен бір туысымыз.
- Ормантай оралған соң, бір-ақ білерсіңдер. Әзірше сабыр ете тұрыңдар, - деді әкем оған...
Қара жолдан қос дөңгелекті үш сартарба, бір топ аттылар көрінді. Атты топтан үш жігіт суырыла шығып, ауылға қарай құйындата шауып келді.
- Сүйінші! Сүйінші.
Дәуренбай атам көзі жасаурап, қол-аяғы дірілдеп, қызыл түлкінің терісін әлгі жігіттерге ұсынды. Менің әкем жарты уыс күміс теңге салды. Өзгелер де жамырасып, жақсы хабар әкелген жігіттерді сыйлап жатқанда, естігеніміз қуанышты жалғыз сөз еді. Жұрттың бәрі:
- Жаңа туысқандар келді. Жаңа туысқандар келді, - деп елпілдей жүгірісіп жүр.
Ауыл адамдары қарсы алуға шықты. Екі жақ бір-біріне жақындағанда, бір шоқша сақалды шал атынан ырғып түсіп, елпелектей жүгірген күйі ауыл адамдарын бастап келе жатқан Дәуренбай атамның алдына:
- Әруақ! Әруақ! - деп етпетінен жығылды.
У-шу, ығы-жығы. Бұрын бейтаныс кісілер көрісіп, құшақтасып, сыңсыласып, төс түйістіріп опыр-топыр араласып кетті...
«Өлген тіріледі дегенге сенейін бе, Момыш?»
«Сен десеңіз сенемін...» деген жұмбақтың шешімі осы екен деп екі нүкте қоя тұрайық:
Сөйтсек, әлдеқашан ұмытылған Қабаш тіріліп елге, өзі қарабет болып қуылған ататегі, адал қонысына қайтқан екен. Оның баласы алпыстан әлдеқашан асқан Бапыш деген кісі болып шықты. Дәуренбай атамның алдына жығылған сол кісі екен. Қабаштың немерелері Ыстықұл мен Әбдіш
екен. Елін іздеп келген жігіт сол Ыстықұл болып шықты. Ал шөберелері Айнаш, Оспан, Әмір, Әлиялар да келіпті. Бапыштың кемпірі мен екі келіні және бар. Қабаш тіріліп қайтты дегеннің мәні осы еді.
Қабаш елден жиырма бесінде кеткен екен. Ал оның тұңғыш баласы Бапыш ауылды алғаш рет алпыстан асқанда көріп отыр. Олар келген жылы әкем алпыстың бесінде болатын. Дәуренбай атам шамасы жетпістің бесеуінен асқан кезі болса керек. Сонда Дәуренбай атам Қабашты он бір-он екі жасында көрсе керек.
Қабаш елден кеткен соң, Ташкентке жақын Шыршық өзенінің жағасына барып бір-ақ тоқтайды. Осында бір орта диқанға жалданып жүреді. Күріш, бау-бақша, мақта өсіруді үйренеді. Кірпіш құйып, үй тұрғызу, аяқ-киім жамау сияқты өнерлердің де дәмін татады. Осылайша ол қолынан іс келетін икемді жігіттердің санатына қосылыпты.
Сөйтіп жүріп ол екі жылдан соң жалданған үйдегі кіші кенаимды (жеңгей)... алып қашып, ізіне су құйып жоқ болыпты...
Бапыш Термез қаласының маңындағы өзбек ауылында туады. Бапыш жетіге келгенде, Самарқанның салқың тауларының бөктеріне қоныс аударады.
- Иә, балам, біз Құли деген ел боламыз. Атамекеніміз Алатаудың Ақсай-Көксай деген бөктерлерінің баурайында еді. Мыңбұлақ аталатын жайсаң жер еді ғой. Жазы салқын, қысы қатал келеді...
Құлилардың ішінде біз Үсен деген тарауына жатамыз. Үсен болса Өтеулі, Батырбек, Әжі ұрпақтарына бөлінеді. Біз болсақ Өтеуліденбіз. Менің ағам Бабас дейтін кісі болған. Менен мүшел жас үлкен еді... Мен ағайыныммен араздасып жиырма бес жасымда осы жаққа ауып кеткенмін...
Сендер менің бетімді жауып, асымды бергеннен кейін, сол елді тауып, үйірлеріңе қосылу жағын ойлаңдар, - деп қарт Қабаш көз жұмған екен...
- Ол кезде менің кішкене бала кезім. Неге ренжіскендерін аңғара алмаппын. Қайдан білейін, - дейді Дәуренбай.
- Мен онда жарық дүниеге келмеппін де... Ағайын арасында бола береді ғой, Қапеке, ол жағын қазбалай беріп қайтесіз... Қүдайға шүкір, үйіріңізге бала-шаға, немерелеріңізбен топтана қосылып отырсыз, - депті менің әкем.
- Әйтеуір маған бір жұмбақ, - депті Бапыш терең күрсініп.
Жаңа туысқандар ұқыпты еңбекқор екен. Біздің ауылға тез сіңісіп кетті.
ЬІстыкұл ауылсовет, аудандық советтерге қатысып, ел ішіндегі белгілі активтердің қатарында болып жүрді. Оның Оспан дейтін ұлы менімен түйдей жасты еді. Бірге өстік. Әбдеш те өз қатарынан қалып көрген емес.
«Жаңа туысқан» деген жанама ат бір-екі жылда-ақ ұмытылып еді...
Жаныс Жамбай баба кесенесі
Сайтымда Қыбырай батыр жайлы мақала жазған болатынмын. Шежіре бойынша Қыбырайдың әкесі - Жантуұлы Жайылмыс, Қыбырайдан басқа тағы 3 ұл көрген: Жамбай, Қожамберді және Қожан (қателессем -
Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.
адресіме электронды хат жазып жіберіңіздер). Жайылмыстың туған бауырларына келсек, олар Өтеміс пен Байыс - қазіргі уақытта бөлек руға айналған тұлғалар. Жамбайдың ағайыны Қожамберді - қазақ даласына танымал Төле бидің атасы (Қожамбердіден - Құдайберді - одан Әлібек - одан Төле)
Кесене алдында жазылған төрт есім Жамбай бабаның ұлдарының аттары деймін. Олар Әтей, Тіней, Құлтас, Бектас. Тағы Ақбике есімді қызы болған (30.06.2022 шыққан мақаламда да кейбір мәлімет бар). Зайыр Сәдібековтың "Қазақ шежіресі" кітабында Жамбай баба жайлы мынадай мәлімет кездеседі:
З. Сәдібековтың еңбегінде Жамбай ұлдарының кейбіреуі дұрыс жазылмады деймін. Бектастың орнына Бөкес деп кеткен. Дегенмен бұл деректен Жамбай бабаның Есімханнан жасы үлкендігін байқауға болады.
Кесене алдындағы мәлімет бойынша, Жамбай бабаның бейітін көп жыл бойы ізденіп аңықтаған адам - Қарақұл Нұрлыбаев, кесененің жобалауына ұлкен демеу көрсеткен - Шолпан Дәуітов, кесене құрылысының басты демеушісі - Сайлау Уәлихан, кесене құрылысын басқарған - рубасы Мырзақұлов Қапалбай.
2015 жылы, Тараз, Шымкентте тұратын Жамбай ұрпағы тағы ұйымдасып, кесененің кұрделі жөндеуін қолға алды. Видеода қазіргі қалпындағы кесене сол капремонттан кейін. ВКонтакте сайтының Жамбай группасында сол күрделі жөндеуге дейінгі кесене алды сүретін тауып алып назарыңызға ұсынамын (видеомда Жарасова Әуез деген жазуы бар қара тас қайдан шыққанын енді сол сүреттен түсіндім)
Кесене Жыланбұзған ауылының шетінде орналасқан. Ауыл тұрғындары қазір көбінесе басқа ұлттың адамдары. Құрд па өзбек пе - нақтысын білмеймін. Бірақ қолымдағы СССР Қорғаныс Министрлігінің ГенШтаб картасы бойынша, сол ауданда кіші Жамбай өзені мен Жамбай аңғары да бар. Төменде салып қойдым.
Самарқанд қаласының түбінде Джамбай деген қалашық я ауыл бар. Қасында Оймауыт кенті бар (Жаныста Оймауыт деген тармақ та бар). Жоғарыда жазылғандай Ұлы жүз қазіргі Өзбекстан елінің жеріне 6 рет ауыпты, сондықтан сол Джамбай кентінің аталуы Жамбай руының тұрағымен байланысты деген болжамым бар. Негізі Шымкенттен қатты алыс бір жер емес. Құдайға шүкір, Жамбай бабаға дүниеден озғанда туған жер топырағын бұйырды!
Жамбай бабаның кесенесіне баратын жолды айтып берейін. Шымкент-Ленгір тасжолымен Ленгірге сәл жетпей жол бойында Алматау курортын меңзеп тұратын знак және жолды кесіп өтетін теміржол шығады (сүреттері төменде). Сол теміржолдан кейін Ү-жол қиылысында оңға бұрыңыз. Сол жолмен келе жатып, Бадам өзеннің үстімен өтетін көпір бар. Көпірден өткеннен кейін Жыланбұзған ауылы шығады. Жолдың оң жағында қоршалған жаңа минифутбол аланы көрінеді, сол аланға жетпей Жыланбұзған ауылында Жыланбұзған көшесіне :) бұрылып, көшемен жүре беріңіз, бір арықтың көпірінен өтіп, ауылдың шетіндегі көшеге шығып солға жүреберіңіз.
Жыланбұзған ауылына Шымкенттен баратын маршрут автобусы да бар, номері 144. Сол автобус маршрутының Шымкент қаласының қай жерлерімен өтетінін интернеттен іздеңіздер.
P.S. Зияраттың соңында Жамбай бабаның әруағынан балаларымды қолдай гөр деп сұрап үйіме қайттым. Бұл кесене жайлы маған мәлімет берген, Төле бидің Тасыбек ұлынан тараған, жұмыста бір кабинетте отыратын әріптес жігіт. Біздер көлікпен адасып ГазпромБитум зауытына қарай кетіп қалғанда - телефонына звондағаннан кейін Ленгірден машинамен келіп кесенеге дейін жол көрсетіп кеткеннін арқасында іздеген жерді таптық! Бұл тақырып жайлы пікірлеріңіз, қосатыныңыз бар болса - мақаланың бас жағында қалдырған имейл адресыме жазып бөлісіңіздер. Аман болыңыз!
1070 жылдары жазылған "Диван Лугат ат-Турк" сөздігінде және де қазіргі қазақ тілінде кездесетін сөздер
Махмұд Қашғари 1072 жылы жазып бастаған және бірнеше жылда қайта қарап, түзеп бітірген "Диван Лугат ат-Турк" еңбегінің аудармасын оқып бастадым. Автордың түпнұсқасы біздің заманға дейін жеткен жоқ, алайда Стамбул қаласының мұражайында сақталған 1266 жылғы жалғыз көшірмесі бар. Оны араб тілінен орыс тіліне 2004 жылы аударған қазақстандық шығыстанушы Ауэзова З.М. Файлға интернеттегі сілтемесін төменде салып қойдым. Басында бұл еңбекті дастанның бір түрі деп ойласам негізінде сөздік екен, Махмуд Қашғаридің өмір сүрген заманында түрік тайпаларының 6727 сөзін қамтиды. Солардың ішінен қазір тілімізде қолданылатын сөздерді төменде бір тізімде келтіремін. Махмұд Қашғари былай жазды:
https://dropmefiles.com/GTMtc
(салмағы шамамен 45 МБ, ссылка 14/09-ға дейін істейді)
Аударманың көлемі қосымша мәтінмен 1200 беттен асады. Төменде аудармадан бір үзінді мысал ретінде:
Мақаланың ең төменгі жағында Махмұд Қашғаридың салған дүние картасының сүретін қойдым.
Тізім былай келеді: сөздік аудармасындағы номері - араб тілінде сөздікте жазылған транскрипциясы - орысша аудармасы - қазақ тіліндегі ұқсас сөз
1) аб – частица усиления. Аб ақ «ослепительно белый» в огузском, қазақшасы - аппақ
6) ат – «конь», ат
7) ат – «мясо», ет
8) ут – «растение», қазақша «от» (трава)
12) ит – «собака», ит
13) аж – «эй!»
14) уж – «три», үш
17) иж – «внутренняя часть чего-либо», іш
18) ар – «мужчина, человек», ер
29) уқ – «стрела», оқ
31) уқ йылан – «змея бросающаяся на людей», оқ жылан
35) ик – икота, ықылық
36) ул – он, ол
37) ул – тот, ол
39) ам – лекарство, ем. Амжи – лекарь, емші
40) ам – женский половой орган, в наречиях Огузов и Кипчаков, қазақшасын жазбасам да белгілі
43) ун – голос, үн
60) уң – сокращенно от унай, оңай. Уң иш – простое дело, оңай іс
61) уң – правая, оң
66) урт – пожар, өрт
68) анд – клятва, ант
77) ут – огонь, от
79) ут – желчь, өт
80) уж – ненависть/ месть, өш
81) уж – конец, край чего-либо; бутак ужи «кончик ветки», ұш
89) йр/йир – земля, жер
92) уз – сам, өз
99) иш – работа/дело, іс
101) уғ – один из шестов в верхней части шатра, уық
115) ун – десять, он
117) ун – мука, ұн
119) йн – ширина чего-либо, ең
120) йн – нора, ін
129) увут – стыд, ұят
147) агир – что-либо тяжелое, ауыр
158) укур – стадо, үйір
167) агиз – устье реки, горло мехов для воды или бурдюка, отверстие бочки или колодца, ауыз
168) агиз – рот человека, пасть животного, ауыз
171) укуз – бык, өгіз
175) атиш – перестрелка, атыс
179) итиш – толкание друг друга руками, итеру
182) идиш – сосуд для питья. У Йағма, Тухси, Йамақ, Гуззиййя и Аргу это слово может обозначать любой горшок, котел или сосуд, ыдыс
184) уруш – драка/битва, ұрыс
P.S. Мақала біткен жоқ
Асыл Домалақ Анамызға зияратым жайлы
2021 жазында Ысты класстасым "Жүр, саған облысымыздағы Ақмешіт үнгірін көрсетіп қайтайық" деп аталмыш жерге барғанымыз бар. Ардақты Домалақ Анамыздың кесенесі үнгірге баратын Шымкент-Шаян тасжолының бойында екен. Досым кесене жол бойы болғасын оған да соғып кетейік дегенде мен "Жоқ, кейін рет болғанда өзім бұл жерге арнайы зияратқа келермін" деп ол кезде бас тарттым. Сонымен ШНПЗдағы жұмысымнан шығып жаңа жұмысты күтіп жүргенде 20.09.2021де қолым босаған бір сәт шығып Домалақ Ананың жатқан жеріне тарттым.
Әр сапардан ұйренетін бір нәрсе қалай да болады. Бұл жолы да бірнеше нәрсені өз көзімен көріп біліп қайттым. Мысалы, казір кесене басында кімдер (кімнің ұрпақтары) қарап жүр, кесененің орнында 1959 жылы сағана тамды тұрғызған кісі Дулаттың қай ұрпағы, тағы да басқа деректер. Енді осыны ақырындап төменде жазып кетемін.
Алдымен Албан, Суан, Дулат, және де бұларға жиен болып келетін елге айтып кетейін, кесене қараусыз я бөтен біреулердің қолында қалған жоқ. Шырақшысы Дулат-Шымыр-Темір бабалардың ұрпағы Құрманбек есімді аға. Бауырыммен енді сөйлесіп бастағанда жаңа жұмысымнан біреулер звондап, анау бір құжаттың скан көшірмесін дереу жібер, басқасын тағы да жібер деп мазамды алып әңгімені бөліп жіберді. Мобильды телефонның бір бәлесі осы, керегі жоқ кезде де тауып алады ғой ))) Кейін ағаш астындағы скамейкада жайғасып отырған кезде қасыма бұл жерде жұмыс істейтін Бекболат есімді жігіт келді. Өзі руласым екен, Дулат-Шымыр-Шілмембет. Шілмембеттің Қарабатыр тармағынан (мен Шілмембет Сәлік). Туған жері Түлкібас ауданындағы Абайыл ауылы. Осында істегеніне бір жылдан асты.
Кесененің өзі айналасымен таза күйінде тұрғаны осы Құрманбек, Бекболаттардың еңбегінің арқасы. Ат жегуге арналған арбаға ағаш-пағаш, басқа қалдықтарды тиеп сырттағы шарбақтын алдымен төгетін жерге қолмен итеріп-сүйрегендерін көрдім. Оларға сол үшін рахмет! Бауырымыз Өмірзақ Шөкеев мырзаға да, бұл кешенді назарынан тыс қалдырмағанына алғысымызды білдіреміз!
Тасжолда кесенеге бағытты көрсететін белгі.
Трасса алдындағы кірпіш арка
Кесененің артқы жағында кішкентай төрт бөлмелердің біреуінде кесенені салуға негіз болған кісілердің есімдері жазылған бір табличка бар.
Кесене кұрылысын қаржыландырған Алтынбек Дүйсенбекұлы жайында интернетте дерек таба алмадым. Ал Атымтай Омаров туралы 2018дің қарашасында шыққан бір мақала бар, оған сілтеме төменде. Жалпы бұл шараға атсалысқан барша бауырларымызға алғысымыз шексіз, өркеніңіз өссің деген тілегіміз бар!
https://aqiqat.kazgazeta.kz/news/9754
Кесене сәулетшісі Сайын Назарбекұлы, Маңғыстау облысының тумасы, елде бірқатар тарихи тұлғалардың басына кесене салған маман. Атап айтсақ:
"Абай – Шәкерім (1995), Омархан – Нұржамал (1996) кесенелерін, Абыл ақын, Досан батыр (1992, Маңғыстау облысы), Тоқтамыс батыр (Семей қ.) күмбездерін, Ділдә, Әйгерім, Ақылбай, Шәкір Әбенов сағаналарын (1995, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы), Домалақ ана (1997, Қаратау), Хан ордалы Сарайшық (1999, Атырау облысы) кесенелерін, т.б. сәулет ескерткіштерін тұрғызған."
Төмендегі видеоның 10:30 минутынан ол күмбезді неге 3-сатылы қылып салғанын (Албан, Суан, Дулатқа арнап), және де ішінде 8 шамды (Бәйдібекпен байланысы бар Ұлы жүздің 8 рудың шамдары) қай себеппен қойғанын түсіндіреді. Видеоның бетінде "Видео недоступно..." деген жазу бар, "Посмотреть на ютуб" деген ссылкасын бассаңыз шығады.
Кесененің бас құрылысшысы Нурлан Сайынұлы мырза, 2017де "Маңғыстаумұнайгаз" АҚ-ның кұрделі құрылыс бөлімінің директор орынбасары болып қызмет атқарды.
Енді бұл кесенеден бұрын Анамызға сағана тамды тұрғызған бауырымыз жайлы айтпасақ болмайды, ол кісі кесенеден 15-20 метр қашықтықта жерленген. Үсіпұлы Жұмағұл (1887-1967жж аралығында өмір сүрген, 80 жаста дүниеден өткен) сағананың құрылысың 1958 ж бастап 1959 жылы аяқтады. Бұл сайтта Қыбырай батыр туралы мақала жазған едім. Ол кісі 80 жасында 15 жасар Төлебиге хан ордаға қызметке аттанардың алдында қандай бата бергенін де осы сайтты жаздым. Жұмағұл ата сол Қыбырай батырдың ұрпағы екен. Шежіресін сәл тарқатсақ Дулат - Жаныс бабалардан тарайды. О дүниеде Алланың рақымы мен шексіз шапағатына бөленсің! Бұл құрылыс жайлы тағы бір дерегіңіз болса,
Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.
электронды поштама жіберсеңіздер - келер ұрпақ білсің деген ниетім бар.
Түсірген видеоны бұл жерге салып бөлісейін; бір себептермен соңғы кездері ютуб жүктеген видеонын сапасын азайтып шығаратын болды сондықтан да компьютермен көретін болсаңыз - экранда шығатын настройки басып сапаны реттеп койғаныңыз дұрыс болар.
Зияратқа келген кезім күз болғасын аумақта көп келуші болған жоқ. Кесене ішіне кіріп тыныштықта жалғыз отырып бойыма ерекше бір энергия тарап кеткендей сезіндім. Кейін ішке еліміздің батыс жағынан келген кісілермен (оларды мұнда алып келген такси айдайтын жігіт екен) шырақшы аға келіп Бәйдібек баба + Анамызға бағыштап құран оқып алып бәрімізді сыртқа шығарып кесене есігін жапты.
Ал енді кешеннің бір бөлігі, қонақүй жайлы бірер сөз.
Қонақүй 2017 ж қазан айының 27-де ресми түрде ашылды. Ашылу салтанатынан бірнеше сүретті төменге салып қоямын. Кейбір сүретте Дулаттың танымал ел ағалары да бар. Олардың арасында шляпа киіп тұрған марқүм Еркінбек Тұрысов ағамыз жайлы қалай айтпасқа. Ол кісі былтыр 2020 ж қантарында 93 жасында дүние салды. Оңтүстік Қазақстан облысы мен Бәйдібек ауданының құрметті азаматы. Облыстың осы ауданына Бәйдібек бабаның есімінің берілуіне Еркінбек ағаның сіңірген еңбегі ерекше еді. Сонымен қатар «Бәйдібек – Сыланды» қайырымдылық қорын құрып, баба есімін ұлықтауға көп күш-жігерін жұмсады. Ұзақ жылғы ізденістің нәтижесінде «Бәйдібек» атты тарихи роман жазды. Бұдан басқа да көптеген шығармалары жарық көрді. Міне осы сүреттерден де байқауға болады жасы 90-да болса да бұл шараға барынша атсалысып жүрді. Оның бір сұхбатын оқығанымда (қазір таба алмай жүрмін), Бәйдібек бабаның кесене құрылысын жүргізгенде, ескісінің фундаментінде Қараханид дәуірінің кірпіштерін я нақыштарын көргенін айтқан. Мүмкіншілік болса осы жайтты болашақта аңықтап көрмекшімін.
1850жж Жетісуда Ресейдің отаршылдығына қарсы күресте 240 адамынан айырылған Ботбай Тойшыбек Қасаболатұлы батыр
2021 жылдың мамыр айында ratel.kz сайтында шыққан мақалада Дулаттың Тойшыбек батыры жайлы мынандай ақпарат кездеседі:
https://ratel.kz/outlook/temnyj_moment_v_biografii_goroda_vernogo_zahvat_chuzhih_zhen_i_golovy_na_pikah?utm_source=ratel&utm_medium=incut&utm_campaign=108231
"...Ну, а дальше, о том же – из книги Владимира Афанасьевича Обручева, словами самого автора:
"Отряд остановился у выхода реки Алма-ата из гор, а немного западнее собрались заилийские киргизы на народное вече, которое должно было решить вопрос о мире или войне с русскими, вторгшимися в чужую страну. Собрание разделилось на две партии; одна во главе с Таучубеком советовала прогнать русских обратно за Или, как годом раньше был прогнан отряд ГУДКОВСКОГО;
другая партия, которую возглавлял Диканбай, склонялась к миру с русскими. Два или три дня спорили; партия мира взяла верх, и Таучубек вынужден был удалиться со своими сторонниками за первый хребет в долину реки Чу. В лагерь отряда стали приходить киргизы с верблюдами, навьюченными бурдюками – кожаными мешками с кумысом для угощения казаков…
Отряд выбрал для зимней стоянки долину реки Иссык, к востоку от Алма-ата; навозили брёвен из гор и построили два домика – под лазарет и квартиру начальника; для остальных офицеров и казаков вырыли землянки…
Служба на стоянке была легкая и оставляла много свободного места. Григорий Николаевич подружился с БАРДАШОВЫМ, переводчиком отряда, и через него доставал книжки журнала "Современник", который выписывал Перемышльский…
Выбор места под зимовку оказался неудачным… Когда подошва гор очистилась от снега и зацвели яблони, Перемышльский перевёл отряд обратно на реку Алма-ата. Здесь он начал строить укрепление, позже названное "Верным" и превратившееся в город. На этой стоянке отряд начали беспокоить киргизы партии Таучабека… Почти каждую ночь тревога поднимала людей, раздавались выстрелы, крики, бил барабан, около пушек загорались фитили…
Перемышльский через агентов узнал, что Таучубек замышляет большой набег на русских, и решил предупредить его. Он взял сотню казаков и ракетную батарею и отправился в долину реки Чу. Потанин участвовал в этом походе… Перемышльский сказал казакам речь, в которой разъяснил им, что отряду предстоит напасть на аул Таучубека, захватить его табуны и стада, взять в плен его самого и его семью, причём не следует убивать людей и оскорблять женщин; сопротивляющихся надо лишь связывать по рукам и ногам.
Набег удался не вполне… Захватили только младшего сына с жёнами, табун лошадей до 700 голов и огромное стадо баранов…
Пока отряд ходил к аулу Тачубека, его старший сын с джигитами напал на оставшихся на стоянке казаков, бывших на сенокосе, и четырёх из них убил… Подъезжая к Алма-ата, отряд увидел у самой дороги четыре шеста, воткнутых в землю, а на них четыре казачьих головы – трофеи джигитов Таучубека.
Спустя некоторое время Таучубек прислал послов с мирными предложениями. Он обещал прекратить враждебные действия и возвратил двух пленных казаков. Перемышльский освободил его младшего сына с жёнами.
Вскоре Потанин получил распоряжение Перемышльского проводить в Капал гурт ротных быков и отданного под суд солдата"...
Аталмыш капитан Гудковскийдың жасағы жайлы мәлімет интернетте "русско-кокандская война" атты мақалада бар:
Сонымен қоса Тойшыбек батырдың қазіргі Қаскелен ауылының манайында салған бекінісі туралы да айтылып тұр.
Ал енді Гутковскийды құып шығарғаннан кейін бір жылдан соң Перемышельский келіп еш қырғынсыз Тойшыбек батырдың кіші баласы мен малын қолға түсірді деп жазып отыр. Бірақ төмендегі бір дерек бойынша бұл шайқаста Тойшыбек батырдың ауылынан 40 шақты адам көзін жұмды.
Сілтемесі осында, Айбын энциклопедиясының 738 бетінде:
http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1049252&lang=kk
Бұл дерек бойынша Тойшыбек батыр 225 әскері бар Гутковскийдың шабуылына тойтарыс бергенде 200-ден астам сарбазы қайтыс болды. Және де 1849 ж бекіністі Алматы қаласына таяу Ақсай мен Қарасу өзендерінің түйіскен жерінде салдырғанын жазылған.
P.S. мақала толығымен біткен жоқ
Дулаттардың 1826 жылы Жетісуда қырғыздың 5 мың қолына тойтарыс бергені туралы
Қалмақтан кейін қазақ-қырғыздың Жетісу жері үшін қантөгісі Абылай ханның жүргізген Жайыл соғысымен (1770 жж) аяқталған жоқ. Оның бір дәлелі - Алматы қаласынын "Дайк-Пресс" баспаханасында 2007 ж шыққан "История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков, VI том" кітабында Дулаттардың қырғыздың 1826 жылғы басқыншылығына төтеп бергені жайлы деректер. Сол мәліметті орыс маманының көлемді рапортынан үзінді түрінде салып назарыңызға ұсынамын:
Бұл жерде Кошкаран - Дулаттың Қасқарау руы, Куралаш - Дулаттың Қораласы.
Сарбагыз дегені ол қырғыздың сарыбағыс руы, баранты дегені ол қазақша барымта, Кохания - Қоқан хандығы
Бұл қақтығыста жау Жетісудың қай бөлігіне көзін тіккен десеңіз, сол кезде Сарыбағыстардың мекені - Ыстықкөлдің шығыс жағы мен Іле өзенінің аралығы. Төменде картада белгілеп көрсеттім.
Жаныс Жамбай бабамен еліміздің көк туы арасында қандай байланыс бар?
Былтыр Жамбай баба жайлы қысқа мақала жазған едім. Содан бері маған келіп түскен қосымша мәліметті мына бөлек жаңа бір мақалада шығарғанымды жөн көрдім. Айтпақшы, тәуелсіз Қазақстан Республикамыздың көк туының авторы - аталмыш Жамбай бабаның Әулиеата өңіріндегі ұрпағы марқұм Шәкен Ниязбеков ағамыз! Алматы қаласының гербы де Шәкеннің туындысы. Алматының Кенсай зиратында Бауыржан Момышұлына арнап мүсін жасап қойғаны да бар. Өзім осыдан бір ай бұрын Тараз жаққа барып қайтқанымда Шәкен Ниязбековтың ауылынын қасымен өткенімде бұл кісінің Дулатқа қатысы барын білмеппін. Сонда сол ауыл алдындағы үлкен флагштокта желбіреп түрған туымызды неліктен сол жерге қойғанын да білмеппін, ұят болды-ау, бір кем дүние ))) Ал енді Жамбай бабаның тарихына қайта оралсақ:
Дерекпен бөліскен МЫРЗАЛЫ ҒАЛЫМЖАН АЛТЫНБАЙҰЛЫ ағамызға және де бұл мақаланы шығаруға септігін тигізген басқа қазақ жандарға да алғысымды білдіремін.
"...Орбұлаққа дейін Батыр қоңтайшы қырғыздарды 50 мың қолымен шауып, 10 мың тұтқынды қол-аяғын кісендеп айдап келе жатқан. Осы жеңісіне масайрап, Жетісуды баса-көктеп, талап-тонап, оңай олжаға кенелмек те ойы болған. Жері шүйгін, суы мол тау ішіндегі қолайлы жер Үйгентастың белі арқылы, Аралтөбе мен Қоғалыны тіке басып, Қараталға қарай өтсе, Жетісуды оңай шауып, олжалап өз ұлысына қарай асып түсуге болады. Қазақ қолы қоңтайшының бұл айласын алдын ала түсініп, көп шығынға жол бергізбей, алдын кесіп, қос бүйірден қысатын жерге тосқауыл қоюды ойластырған.
1643 жылғы маусым айының аяғында қоңтайшы әскерінің алдын Белжайлауға жеткізіп, бас-аяғын шілденің бас кезінде жинап алып, қазақтарға қалың қолмен шабуыл жасауды ойластырған. Олар Салқам Жәңгірдің жауынгерлері жолын бөгеп, соншама тосқауыл болып, төтеп береді деп күтпеген. Осы аз ғана уақытты қазақтар тиімді пайдалануға жанталасып, Самарқандағы Жалаңтөс баһадүрге шұғыл хабар беріп, тез жетуін өтінген. Өйтпесе Жетісу бойын күші басым қоңтайшы әскері қанжоса етіп, жайпап кететінін түсінген.
Міне, сол Самарқаннан шешуші сәтте көмекке жеткен Жалаңтөс баһадүр қосынының ішінде Жаныс Жайылмыстың үш ұлы Қыбырай, Жамбай, Қожамберді де болғандығын талай құймақұлақ шежіреші қарттардан сан рет естігеніміз бар-ды. Самарқан облысында Жамбай атаның қыстауы бұл күндері Жамбай қаласы атанғаны да ел үшін мақтан. Сол Жамбайдың ағасы Қыбырай атында Ташкент түбінде мекен бар.
Ал, Қожамберді – атақты Төле бидің атасы, Әлібек бидің әкесі. Міне, сол ағайынды Қожамберді, Жамбай, Қыбырай, өздерінің туысы Сырымбет (Өтеген батырды өмірге әкелген Өтеғұлдын әкесі) соғысып жатқанда, Самарқаннан жиналып аттанғандығы туралы аңыздың ақиқаттығы архив деректерімен дәлелденген болатын. Ағайынды Қыбырай, Жамбай, Қожамберді қазақ халқының тәуелсіздігі үшін бастарын өлімге тіккен жауынгерлер болғандығына еш күмән жоқ. Орбұлақтағы шайқас – даңқы алысқа жеткен жеңіс! Орбұлақ түбінде үлкен жауынгерлер қолын бастап келген баһадүрлердің арасында Дулаттан тарайтын Жамбай батырдың да болғандығы ұрпақтары үшін де үлкен мақтаныш.
Қоянды тау шыңының шығыс жағында Күреңкейтау, Аламантау, Құяпатытау, Сары-тау, Боқан таулары иықтасып созылып жатыр. Көкжеті тауының арғы жағында жоңғарлар. Таудың жоталарында терең сай бар. Таудың етегімен келе жатқан жоңғарлар шұңқырға жайғастырылған қазақ жауынгерлерін байқамайды. Орбұлақтың қия беткейіндегі қойтасты паналап ор қазып алып,жауын улы жебемен қарсы алады. Сонымен қатар сасықтекенің түтінегін де пайдаланады. Улы жебе қадалса, безгек тигендей сұлап түседі. Сасықтеке деген гүл таутекелер күйлеген кезде иіскейтін шөп. Шілде айында гүлдейді. Соны суға қайнатып, оған шүберек малып кептіреді. Сосын жағып өртейді. Жан-жаққа жайылған түтіні жан-жануарды уландырып тастайды. Мұны аңғармаған жау жапырып тастамақ болып лап береді. Олар осы кезде улы жебе мен улы түтінге ұрынады. Аузы-басын тұмшалап, ешкінің майымен майлап алған қазақ жауынгерлері улы түтінге тұншыққандарды шетінен жапырып шаба береді. Ал қазақтар уланса қымыз бен меңдуананы араластырып ішіп, тазарып алады. Аттары уланса тұмсығына құйрық маймен ұрып сауықтырады. Алғашқыда жаппай қырылып, біраз шығынға ұшырап не болғанын білмеген ойраттар біразға дейін естері шығып, беттемей қалады. Сөйтіп уақыт ұтқызып, көмек келгенше қазақтар біраз күнді оздырады.
Белжайлаудағы Итшоқы жотасының баурайында 1993 жылдың 3 шілдесінде мерейтойлық шаралар басталып, Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы, халық жазушысы Әбіш Кекілбаев халқымыздың тарихи қаһармандығын қатысушыларға жан сүйсінерліктей әңгімелеп, ата-бабаларымыздың жанталасқан орасан зор ерлігіне бас игізіп, мақтан етті. Ел мен жерді қорғау, ұлтты сақтаудағы батырларымыздың қайсарлығы мен табандылығын, елу мың әскерлі қоңтайшыны бар болғаны алты жүз қолмен әдепкі кезде тойтарып, бетін қайтарғанын, Салқам Жәңгірдің әскери тактикасының үздіктігін айтып жарияға жар салды. «Солардан қалған белгідей... айлап-апталап бастарын ажалға тіккен ардақтардын жанына түскен жыртықтай, тәніне түскен тыртықтай боп атамзаманғы оқпана шұңқырлар әлі жатыр», деді дарынды жазушы Әбіш ағамыз.
Самарқаннан шешуші сәтте көмекке жеткен Жалаңтас бахадүр қосынының ішінде Жаныс-Жайылмастың үш ұлы Қыбырай, Жамбай, Қожамберді де болғандығын талай құймақұлақ шежіреші қарттардан сан рет естігеніміз бар-ды. Солардың бірі Жамбыл қаласында мектептерде, есеп-санақ техникумына директор болған педагогика ғылымдарының кандидаты, қазір марқұм болып кеткен Сейдуалы Амандосов Қазақстан өз алдына егемен,тдербес мемлекет болып жарияланғаннан кейін Өзбекстанның Самарқан облысына бірнеше адаммен барып Жамбай ауданындағы екі-үш шарушылықта тұратын туыстарымен қайта табысып келгенін жыр етіп айтқан еді. Сол Самарқан облысында Жамбай атаның қыстауы бұл күндері Жамбай қаласы аталғанында мақтан еткен болатын. Сол Жамбайдың ағасы Қыбырай атында Ташкент түбінде мекен бар. Халық әні «Қыбырайда» да «Келін болып түскен жерім қыбырай елі» дейді ғой. Ал Қожамберді – атақты Төле бидің атасы, Әлібек бидің әкесі. Міне, сол ағайынды Қожамберді, Жамбай, Қыбырай өздерінің туысы Сырымбет те (кейін Өтеген батырды өмірге әкелген Өтеғұлдың әкесі) соғысып жатқанда Самарқаннан жиналып аттанғандығы туралы аңыздың ақиқат архив деректерімен дәл келетіндігі таңдандырады. Ағайынды Қыбырай, Жамбай, Қожамберді қазақ халқының тәуелсіздігі үшін бастарын өлімге тіккен жауынгерлер болғандығына еш күмән жоқ.
Жамбай бабаның мәңгілікке көз жұмған жері Түркістан облысының Төле би ауданындағы Сұлтанрабат ауылына күнгей жағынан жалғас Жыланбұзған аулына іргелес жатқан зират ішінен қабірі табылған.
Бір қызығы – Жамбай баба бейітін табуға түрткі, болған осы Жыланбұзған ауылына тақау Бейнеткеш, Маятас, Шырақшы ауылдарында тұратын ұрпақтары емес, Ташкент уәлаяты (облысы) Бостандық ауданы Қызылсу ауылында тұратын зейнеткерлер – бұрынғы мұғалім Қарақұл Нұрлыбаев пен милиция майоры Мұқтар Төленбаев болып шықты. Бұл өткен ғасырдың сексенінші жылдары болатын.
- Біздің Бостандық ауданында негізінен қазақтар тұрады. Ата –баба әруағын қатты қадірлейді. Мазарларды өте күтеді. Бірде Текешов Құттыбай деген жолаушымен көздейсоқ ұшырасып қалғанда маған Төлеби ауданындағы Бейнеткеш ауылынан Сейтұлы Текей деген тоқсаннан асқан қария көмектесе алатынын айтқан еді. Шынында да солай болып шықты,- деді Қарақұл Нұрлыбайұлы.
Бұл күнде жасы тоқсан үштен асқан Текей қария:
- 1947 жылы жылқы бақтым. Көктемгі қымызмұрындық басқосуында Жамбай бабаның сүйегі Жыланбұзған іргесінде жатқанын Қарабала, Андас, Райымқұл, Тасқын, Жаңабай деген қариялардан естіген едім, - деді сеніммен. – Бұл сөзімнің растығын осы зираттың көрқау, шырақшысы мына Усманәли Умаров та айта алады.
- Мен 88 жастамын. Тегім – жаныс. Бірақ өзбек болып кеткенбіз. Бұрын осы зиратта нағашыларым көрқау болып көрген екен, менімен жетінші, балаларыммен сегізінші атадан шырақшыларымыз. Бұрын бұл жер Жамбай мазары делінуші еді. Сол мазардың орны мынау. Кейінірек 1880 жылы Мамашәріп деген әулиенің сүйегін осы жерге қайта жерлегелі «Мамашәріп мазары» атанып кетті. Осында Төле бидің Ниязбек, Қожамжар деген балаларының өздері болмасада ұрпақтарының талайы бақилық жай тапты.
Жамбай мазары осы жерде екенін дамолла Әлихан, Әбдірахым, Жұмабай ағалардан, Базарбай, Шынәлі, Ташполат аталардан, Рахымжан, Нодирмат және Умар бабалардан өз құлағыммен естігенмін, - деді зират шырақшысы Усманәли Умаров.
- Дәл осы сөзді Қарамыс, Жаңабай, Ақмырза, Елшібай, Үмбет, Дөненбай бабалардан да естігенмін, - деп қоштай түсті өзі де баба болған 93 жасар Текей Сейтұлы.
- Бұған еш күмәнім жоқ – деді Бейнеткеш ауылының ағасы Қапалбай Мырзақұлов. – Сонау көрінген Қаратаудың етегінде Әтей, Тіней бұлақтары, Дауылбай сайы деген жер. Әтейі,Тіней – Жамбай бабамыздың бір әйелінен көрген дихан ұлдары екен. Бұлақ жағасына су шығарып, егін салған, қауын-қарбыз еккен, бие байлап, қымыз ашытқан. Сол заманнан қалған «Өтей, Тіней жолда ма екен, сусыны толы сарыаяғы қолда ма екен?» деген сөз ел ішінде әлі ұмытылған жоқ. Түркістан, Жамбыл облыстарында сол Әтей, Тіней ұрпақтары тарады. Диқан бабаларымыз әрі-бері өткен жолаушыларды тегін сусынға қандырып, сауап алған берекелі кісілер болыпты.
Ия кеше Әулиеата, бүгін қайта Тараз атанған қаламызда сол бабалардан тараған Балпық деген атамыз Ресей империясының үшінші гильдиялы көпесі болған, сонау Иран, Ауғанстан, Қытай, Туркия елдеріне керуен жіберген. Кеңес үкіметі орнаған соң қуғын – сүргінге ұшырап, Жамбай бабаның мазары тұрған қыстақта қаза болды деп еді, - деді Балпық шөбересі, Омар немересі, Міржалалұлы Аманкелді.
-Балпық атамыздың сүйегі де дәл осы зиратта жатыр,- деді Текей қария.
-Япырай,ә? Жарықтық бабасының жанынан жай тапқан екен ғой. 1932-33 жылдардағы ашаршылықта әке-шешелері шыбындай қырылған жетімдердің талайы Әулиеата қаласында. Жамбыл облыстық мұғалімдер институтының талай жылдар басқарған Сауранбай Төленбаев қария, Балпық жарықтық тікелей ұрпағы суретші Шәкен Ниязбеков - тәуелсіз Қазақстан Республикасының ұлттық туының авторы. Орбұлақ түбіндегі шайқасқан Жамбай бабасының тәуелсіздік жолындағы күресінің игі жемісіндей осындай туымызды желбіретіп отырғанымызға да шүкір.
Жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен Жамбай бабаның Құлтас атты ұлынан тараған ұрпақтары Өзбекстанның Самарқанд, Ташкент облыстарында тұрса, қызы Ақбикеден өрбігендері Түлкібас ауданында Нөкіс Жамбайлар атымен белгілі. Кешегі Еңбек Ері Әзімбек Исмаилов, бүгінгі Түркістан университетінде еселі еңбек еткен академик Сайлау Шалқаров сияқты бүкіл қазақ елі мақтан ететін ұл-қыз ұрпақтары аз емес.
Жамбай ұрпақтары Қазақстан тәуелсіздігі үшін аянбай күрескен жауынгер бабасының зиратына мазар тұрғызуды қолға алды. «Өлі разы болмай тірі байымас» дейтін дәстүрмен тапшылық жағдайында да осыған бел байлап, олардың ата ерлігіне лайықты туғандығын көрсетті.
«Жамбай-Жаныс,
Болдық таныс.
Болғанда жаңа таныс
Кетпе алыс»,
- деп әндетуші еді бұрын әке-шешелеріміз. Жамбай бабаның баяғы жоңғар-қазақ соғысы кезінде адасып қалған ұрпақтары 300 жылдан соң қайта табысып, енді бір-бірінен қол үзіспей, аталарымыз ерлік, елдік дәстүрін жалғастыруға баталасып қайтысты.
Енді Жамбай ұрпақтары туралы сөз қозғап көрейік. Құлтас, Бектас, Әтей және Тіней аталар дүниеге келеді
Құлтас, Бектас атaлaрдaн тараған ұрпақтары Өзбекстанның Ташкент облысы, Бостандық ауданында және Шыршық қаласының аумағында мекен еткен. Бостандық ауданындагы Жамбайлар Шыршық өзенінің оң және сол жағалауында Қаржан тауының етегіндегi Қосмола тауының күнгей саласында Қызылсу ауылында, Азатбас ауылында, Керегетас елдімекенінде т.б елдімекендерде тұрып жатыр. Жайылмыс Жантудың үшінші баласы яғни Өтеміс Байыстан кейінгі перзенті. Жайылмыс ( батыр ) да өз заманында жоғары діни білім алған сауатты азаматтардың бірі болған. Оның үстіне ірі саудагер , алдын Ташкент төңірегіндегі ірі саудагерлермен бірге Шығыста Қытай, Үнді т.б. батыста Астрахан, Сарытау ( Саратов ) т.б. қалалармен сауда - саттық жасаған Ташкенттегі саудагерлердің көсемі саналған. Қожа Ақбармен бірнеше рет сауда жасап қайтқан. Осылайша арадағы достық нығая түсіп сол сапарларының бірінде Қожа Ақбармен Жайылмыс құда боламыз деп уәделеседі. Уәдесінде тұрып , ортаншы перзенті, енді ғана Бұхара медресесін бітіріп қайтқан Жамбайды Қожа Ақбардың Мукарама деген қызына үйлендіреді. Сол Мукарамадан Құлтас, Бектас деген екі ұл туылады.
Жамбай ата қонысы қазіргі ТашГРС пен Қадірлік арасындагы жазық далада болған. Осы қонысынан Қаржан тауының күнгей беті Шыршық өзенінің солтүстігіндегі Мыңбұлақ, Керайғыр жайлауларына көшіп баpa жатқанда Керегетасқа келіп түнейді. Сол күні Мукарама анамыз толғатып,таңға жуық ұл туады . Дүниеге келген перзентке есім қоюдан алдын Жамбай ата бұл түнеген жердің аты қалай аталады деп жергілікті халықтан сұрайды. Жамбайдың бұл сұрауына жергілікті халық өкілдері бұл елді мекеннің аты «Керегегас» деп жауап береді. Сонда ойға шомған қасиетті атамыз бұл жердің кереметі болса керек , киелі жер екен деп баласының атын да сол жердің атын ұйқастырып Құлтас деп қояды . Керегетастың кереге сөзін өшіріп Алланың құлы болсын деген ниетпен тас сөзінің алдына құлды қосып жазады . Осындай шешімге келуі дүниеге келген баланың басы тастай берік болсын дегені болса керек. Жамбай ата жаз бойы жайлауда болып, қыраулы қыста қысқы қонысқа қайта оралу қиыншылық тудырғандықтан оның үстіне екі араның ұзақтау болғаны себебінен бір күзде қазіргі Қызылсу өзенінің бойында қоныс теуіп қалады . Бұл жер мал қыстатуға да ыңғайлы екен, ауа райы да айтарлықтай қиыншылық туғыза қоймайтынын сезген болса керек ,осы елді мекенді қысқы қонысқа айналдырады . Бір қызығы бүгіні жауған қар ертеніңе-ақ суырылып жер қарайып қалады екен. Міне осы қасиет жылқы мен қой үшін таптырмас жай емес ие! Осыдан кейін Қызылсу өнірінде көп жылдар бойы қоныстанады. Сауда жұмысын да осы жерден (бастайды. Қалаға жүн,тері,астық,жеміс-жидек сатып, қаладағы дүкеншілерден қант,шай тағы басқа заттармен айырбас жасайд. Осылайша жағдайлары оңалып кетеді. Малдары көбейіп, саудасы ірілене бастағаннан кейін үлкен- үлкен қалалармен ,оның сауда орталықтарымен байланысып, байлығы арта түседі.
Жамбай ата өз қаражатымен жергілікті халықтың басын біріктіріп Қызылсу өзенінің суын үлкен арық жасау арқылы жерді суландырды. Бұл арық бүгінге дейін «Жамбай арығы» деп аталып келеді . Қия жерге үй салдырып, баурайына бау ектіреді, тегістеу жерлерге жазық алаңдарға егіс үшін қажет деп үй салдыруға рұхсат бермейді. Ол кезде Қызылсу ауылының шекарасы Үштас сайы, соның Шыршыққа қосылған жерінен бастап Мыңбұлақ тауының күншығысы, ал бастысы Әулиесудың Шыршыққа қосылған жерінен тура Қосмола тауының үлкен шоқысына дейінгі, Оңтүстігі Әулиесу өзенінің Шыршық өзеніне қосылған жерінен Үштастың суына, яғни Шыршыққа қосылғанға дейінгі аралық болған.
Қызылсу ауылының жері құнарлы , жайылымы шалғын ,тау бөктерінің бауыры толған жабайы алма , алша , долана , жаңғақ т.б. да жеміске бай өңір . Суы да мөлдір тұнық , шипалы мекен . Жамбай атаның саудасы ірілене түсіп қарамағындағы малы көбейіп, мол байлыққа ие бола бастайды . Енді ол сауда жұмысын шығысы Қытай, Үнді, батысы Еділ өзенінің бойына, тіпті Румға дейін сауда саттық жасап қайтады екен. Керуенге артылған дүние –мүліктің толық сақталуы үшін қорғайтын жасағы да болған..Бір шеттегі Шыршық өңірі Жібек Жолынан оқшалау жатқандықтан, негізгі қонысты Қазығұрт тауынынң етегіне ауыстырады. Бір жерден бір жерге көшудің қоныс аударудың оңайлыққа соқпайтыны белгілі. Оның үстіне сол жерге бауыр басып, қимастық сезімі ұялаған соң үдере көшу әлбетте ауырлау. Сондықтан ба ел аузында Жамбай ұрпқтарының осы қоныс аударуға байланысты қалған мынадай: »Күнгейі күміс ,теріскейі алтын, суы шипалы жерім-ай, өзгеге қайтып қиямын.» деген сөз бар. Осы қасиетті өлкені иесіз қалдырмайын деген болса керек, Жамбай ата екі баласы Құлтас пен Бектасты осында Қызылсуға қалдырады.
Қазығұрт өңіріне көшіп келген жылы қыс аязды болып, қар қалың жауады. Қыстың соңы жұтқа айналып, Жамбай атаның қорадағы қойлары қырылып,жылқысы аштан өледі. Қойшы таяқ ұстап, жылқышы ер жастанады. Енді Жамбайдың азамат болып қалған баласы Әтей сол өңірде тұрактын бір атақты байдың қойын бақса, Тінейі жылқысын бағады. Жаз жайлауда жүріп егіз туған қозының біреуін жасырып,өзіне жақын саналған қойшылардың қойына қосады. Ал Тіней болса байдың жүз биесі құлындаса, он – он екісін байдан жасырып жаз жайлауда бірге отырған жылқышы достарына апарып қоса береді. Осылайша бес-алты жыл өтпей -ақ өздері де мен деген байлардың қатарына қосылады. Балаларың арқасында бай қатарына қосылған Жамбай ата Қазығұрт бауырынан қоныс аударып, Қызылтөбеге көшеді . Осы бір төбенің «Қызылтөбе» деп аталуының себебі айналадағы төбелерден бір ерекшелігі, күні бүгінге дейін мамыр айында бұл төбе түгелдей қып-қызыл қызғалдақпен көмкеріліп жатады екен.Осындағы Үшбұлақ пен Шырақшы арасы малға жайлы,әсіресе Ұлы Жібек жолына жақын құтты қоныстардың бірі еді. Байлар қатарына қосылған Әтей мен Тіней сауда жұмысымен айналыса бастайды. Бұлардың бай болуына басты себеп өздерінің еңбегі мен атақты байдың қозы-құлыны екендігі есіне түсіп, бұл » күнәні» қайтсек жууға болады деп ой туады. Сөйтіп ,ғұлама саналған молдалар мен сөзі дуалы қарттардан сұрауды жөн деп табады. Олардың берген жауабын мақұлдап «күнәдан» пәк болу үшін жол бойына қауын-қарбыз егіп, өсіріп оны арылы-берілі өткен жолаушыларға тегін таратып беретін болған . Сол жолдың бойына «Дауылбай бастауға» Керуен сарай құрып , жолаушыдан түнегені үшін ақы алмайды екен. Осылайша қарттардың аталы сөзін басшылыққа алып Қызылтөбедегі қонысындағы «Дауылбай бастаудың» суы Керуен сарайдың ортасынан өтеді. Олар еккен қауын мен қарбыз жолаушыға да, жергілікті халыққа да ақысыз беріліп Әтей мен Тінейдің аттары барша жұртқа мәлім бола бастайды. Сонымен қатан көлігі, көшіндегі түйелеріі мен аттарына жем-шөп , тұрар-жайы ақысыз беріледі. Керуеншілердің шаршаған көліктерін, яғни түйелері мен аттарын осында қалдырылып, сапарынан қайта оралған кезде тыңайған мал-мүліктерін қайтып алып, еліне қайтатын болған. Осындай қайырымдылық пен дархандық жасаған бабаларымыздың аты маңайдағы елдерге тарайды . Ел ішінде «Алтын алма — алғыс ал, алғыс- алтын емес пе » деген сөз бар емес па, бұл жасаған қайырымдылықтары Жамбай баба аттарын көкке көтереді. Жібек жолындағы керуеншілердің оларды барлығы құрмиетпен қарайтын болған. . Керуен сарайға қонған әрбір жолаушы ағайынды екі жігіттің меймандостығы мен жомарттығына әбден риза болады. Ел аузында осы күнге дейін мынандай сөз сақталып келеді . « Әтей , Тіней жол да ма екен , Сары аяғы қолында ма екен ?! » Осылайша дуалы ауызды адамдардың батасын алған Әтей , Тіней аталарымыз санаулы жылдың ішінде дәулеті асқан атақты байлар қатарына қосылады . Енді қарамағындагы малы «Дауылбай« бастау төңірегіне симaған cоң, үлкен жайылым іздей бастайды . Керуен сарайға үлкен ұлы Құлманбет пен Өтенге қалдырып, Тараз шаһарына қоныс аударады. Тараз - сол кездегі ең ірі сауда орталығы екендігі көпшілікке мәлім, атақты сауда орталықтары қатарына қосылған мекен болды. Бұл қалаға сауда жасау үшін Үнді елінен Қытайдан, Ираннан, Самарқанттан, Астраханнан, Ресей елінің барша қалаларынан саудагерлер тынбай келіп - кетіп, сауда жасайды . Әтей, Тінейдің Тастөбедегі қонысы мал жайылымына да ,сауда жасауға да қолайлы саналғандықтан Әтей, Тінейдің балалары осында тұрақтанып қалады. Қазір Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы бұрынғы Куйбышев-қазіргі Тастөбе, « Бесжылдық» ( қазіргі Шәкен Ниязбеков атындағы ауылы) Жамбай ата ұрпақтары тұрып жатыр.
Қоныс аударамыз деп, бір жағы Шыршық, бір жағы ірі сауда орталығы-Тараз қаласының маңайына орын тепкен баба ұрпақтаы енді есін жинай бергенде Жамбай ата қартайып, төсек тартып жатып қалады. Өзінің аманаты бойынша бабамыз қайтыс болғаннан кейін, »Дауылбай бастауының» маңына жерленеді. Бұл жер қазір - «Жыланбұзған» деп аталады, Сұлтан-Рабат елдімекенінің маңы.
Ол кезде Сұлтан Рабат- сарай орталығы , сарайды қорғайтын әскері , шабарманы , күзетшісі , байланысшысы , уәзірлер мекемесі , тұратын үйі , ат сарайы т.б . қоймалар мықтап қоршалатынг болған.Рабатқа кіре беріске үлкен қос қақпа тұрғызылған. Төңірегіндегі жергілікті халық,рабаттықтарға қызмет көрсететін болған . Ата мазары осында қойылған. Осындағы тұрғылықты халықтың аузында мынадай бір аңгіме бар; « Рабат қала сияқты өркендей бастаған кезде бір жесір кемпірдің екі баласы болыпты, Олар өте кедей тұрады екен . Тек екі ешкіні сауып сүтін пайдаланады . Күндердің күнінде кемпір ешкіні сауыії алғаннан кейін сүтті , үйге кіргізуді ұмытып, ошақ басында қалдырып қояды . Таңертең келіп қараса ыдыс бос , сүт жоқ , ал ыдысты ішіне екі теңге алтын бар екендігін көреді . Ертеңіне тағы да сүтті қалдырады , кешегі оқига қайталанып, ыдыста тағы да екі алтын теңге жатқанын көреді .Кемпір бұл батпан құйрық байлық жыланның әр күгі сүт құятын ыдысқа екі теңгеден қалдырып кетеніне көзі жетеді. Осылай жылдар өте береді . Кемпір мол дәулетке ие болып , екі ұлын байлардан артық қаражат жұмсап , дүркіретіп той жасап үйлендіреді . Мұны көрген халық мұнда қандай сыр бар деп сұрақтың шешімін білгісі келеді. . Кемпір бар сырды байқаусызда құрбы-досына айтып қояды . Айтылған әңгіме шаһар билеушісіне жетеді. Билеуші кемпірді сұрақтың астын ала бастайды.Одан кейін шаһар билеушісі өзінін шабармандарына зығыр майын жинауды бұйырады . Зығыр майын қазанға қыздырып ,жыланнын ініне кұйдырады . Жыландардың біразы өледі. Өлмей қалған жыландар бүкіл халықты да, малды да түгелдей қырып тастайды , сөйтіп бұл жер алдымен «Жылан қырған», кейін «Жыланбұзган» деп аталып кетеді. Осы оқиғадан кейін 150-200 жылдай бұл жерге ешкім қоныстанбайды , тек ХІХ ғасырдың соңында 1830 - 1990 жылдары өзбек ағайындар көшіп келе бастайды. Олар о дүниелік болған кісілерді Жамбай мазарының бір шетіне жерлейді. Сол жерленгендердің қатарында Әулие Мама Шәріптің сүйегін Жамбай мазарына қайта жерлейді. Бұрынғы орны әлі caқтаулы. Сөйтіп бұл мазар- Жамбай мазары емес, енді «Мама Шәріп мазары» деп аталып кетеді.
Жамбай атаның тағы бір ұрпақтары Түркістан облысы Түлкібас ауданы қос Көкбұлақ өзендерін бойлай мекендейтін Нөкіс руыннан тараған ұрпақтары тұрып келеді.
XVII ғасырдың екінші жартысы шамасында Араб елінен кіші Мекке Медине есебіндегі қасиетті Түркістанға екі кісі Шейх Зин, Накөз дін ілімін тарату мақсатында келген көрінеді. Түркістан маңындағы мақсат мүддесін орындаған соң , миссионерлік қызметтерін одан әрі жалғастырыу мақсатында Әулиеатаға (Таразға) барады.
Бұл азаматтар тоғыз жолдың торабы саналған Таразда біраз аялдаған. Сонда ру басы, өзі діни білімдіжан-жақты оқып,ел ішіне аты тараған Жамбай ата өзінің қызы Ақбілекті Шейх Зинге қоспақшы болғанда, ол кісі өзінің жасының ұлғайып айтып, жасы кішілеу Накөзге жол берген екен. Уақыты жетіп Ақбілек анамыз ұл табады. Бірақ бұл кезде Накөз бабамыз туған еліне шұғыл шаруамен аттанып кетіп, сол кеткеннен қайта оралмайды. Жаңа туылған нәрестеге Жиенбет деп ат қояды. Ұлы жүздің ардақты ағалары Жиенбетті ұлы атасы Жамбайдың құшағына беріп, қолына жілік ұстатып, өзінің ақ батасымен »енді сен де Жамбайдың бір ұлысың» деп шешім жасайды. Сөйтіп Жиенбет - Жамбай атаның бір баласы саналады. Қазіргі Нөкіс ұрпағы деп жүрген ру осы Жиенбеттен тарайды. (Осы бүгінге дейін Нөкіс ұрпақтары Жамбай атаның төрт баласынан тараған ұрпақтарымен қыз алыспайды). Арғы бабамыз Накөз ауыз екі айтылу барысында тіл өзгерісіне ұшырап, Нөкіс деп аталып кеткен.
Жамбай ата шежіресін құрастыруға ел азаматтары Әзімбек Смайлов пен Қарақұл Нұрлыбаев аталарымыз көп еңбек сіңірді. Қарақұл атамыздың ел тарихы және әдеби жинақтар жинақтаумен де ерекшелен. Қарақұл атамыздың жинақтарының ішінен «Суға кеткен келеді» әңгімесін оқырмандар мына сілтеме бойынша оқи алады:
https://beketnews.kz/uly-dala-urpaktary/
Қазыбек бидің шөбересі Мәди Бапиұлының қырғыз манабына сәйгүлік үшін Арқадан барып қайтқаны, мәрттігі жайлы. Дулат Жаныс Жақсыбай атаның шөбересі ауызынан
Ютубта анда-санда Қуат Ахметжанов есімді азаматтың бейнероликтерін қараймын. Көбінесе олар аудиокітап түрінде шығады. Жалпы өзіме ұнайтын бір канал, мағыналы дерек пен тарихтың кейбір сырын сол жерде білесін.
Жақында "Арқадағы Қарқаралы өңірінде өмір сүрген Қаракесек Мәди атамыздың басынан өткені" деген хикаяны тыңдағанмын. Ол Қаз дауысты Қазыбек бидің ұрпағы - Мәди Бапиұлы (1880 - 1921жж) жайлы. Қысқаша айтып берсем Мәди жүйрік аттарды жақсы көретін. Бір күні қырғыз манабының біреуінде "желмен жарысатын" арғымақтың бар екенін есітіп күзде жолға шығады. Арқадан Шудың бойына жетіп алып сол жерде жалғыз қараша үйге барып аялдап тыңығып алады. Шанырақ иесі Дулат Жаныстын Жақсыбай есімді ақсақалы, үйінде әйелі мен екінші ұлы Асылбай бар. Құдайқонаққа қой сойып етін пісіріп күтеді. Мәди қырғыз еліне бағытты сұрап Асылбайға батасын беріп үй иесіне алғысын айтып қайтадан жолға шығады. Кейіннен Жолшыбай манаптың ауылына жетіп, оны өлімнен кұткарып алады да, манаптан арғымағын сұрайды. Манап оны 10 күн қонақ қылып күтеді де арғымаққа тағы 3 жүйрік атты қосып, қоржынға бағалы бір заттарды салып Сарыаркаға аттандырып жибереді. Мәди қайтар жолда Шуда әлгі Дулат Жаныстың үйіне тоқтап, бастан өткенін ақсақалдың отбасына айтып беріп, манаптан алған 3 атпенен дорбасын қалдырып арғымағына мініп Арқаға кетеді. Дорбасында қалдырып кеткен нәрсесі Жақсыбайдың жанүясына біраз жыл бойы азық болған екен. Осы хикаяны Жақсыбай ақсақалдың шөбересі - Айдар 2015 ж Қарағанды қаласында Ардақ есімді кісіге айтып берген. Аудиокітаптың видеосы төменде:
Жалпы Мәди Бапиұлы ұзақ әрі бақытты ғұмыр жасаған жоқ, 1921 ж бір большевиктін қолынан оққа ұшырап 41 жасында қаза болды. Екі әйелінен де бала көрген жоқ. Қысқа өмірінде өз ағайыннан біраз қорлық көргені де болды, ол жайлы интернетте оқи аласыз. Дегенмен Мәди Бапиұлы тұлпардың хикаясы мен мәрттігімен халықтың ауызында қалды!