Есімі Сиқым руының ұранына айналған Рысбек батырдың қабірін Манкентте іздеп әзірше таба алмадым
Бұл сайтта Сиқымның Қарабатыры туралы мақала жаздым. "Батыр - елдің сәулеті" кітабының (Авторы Байдалиев Д.) дерегіне сүйенсек сол Қарабатырдың ұлы Шінет, немересі Рысбек, бәрі Қарабатырдың қасында жатыр: "-Атамыз Қарабатыр, әкем Шінет жатқан Манкенттегі Сиқым зиратына қойыңдар. Қараағаш әулие қолдап, бабам қартайғанда көрген Небосын, Есбосын, Құлбосын, Қармыс төртеуі де, содан тараған басқа ұрпақ та, соның ішінде Қарабатырдың әкесі Есті де сонда жатыр, - дейді өсиетін айтып. Қайтыс болған Рысбекті төбе басында жуыпты. Сол жер Рысбек төбе аталған. Рысбекті тоғыз қаралы түйеге бар жасауымен артып, қаралы керуен Манкентке қарай тартады. Жуалының Шақпақ асуынан асқанда алдынан он түйемен Самарқанның көк тасын Әулиеата жаққа алып келе жатқан саудагерлер кездеседі. Бір түйедегі тасты түйесін, басқа дүниесін беріп сатып алады. Рысбек батырдың дүниеден қалай қайтқаны және мұрасы жөнінде кейінгі ұрпақтары төмендегідей естелік айтады:
-«Атамыз Рысбек қой қоздап жатқан кезде өмірден өткен екен. Мен мұны Рысбектің туған інісі Тұрыстың кенжесі Әмірқұл атамнан естіген едім. – Әкем Молдабек Бегім болыстың ұлы, ал Бегім болса, Рысбектің баласы Төребектің кенжесі еді. Рысбек атамның барлық қару-жарақтары, оның ішінде кебекке салған тұтас ақ сауыты, мылтығы, туы 1930 жылы Талас ауданы жеріндегі Көктал тауында қыстау артына көмілді. Оны көмген Бегімнің ұлы Ерман еді. Өйткені ,одан бір күн бұрын Аңқай – Созақ көтерілісін басқанНКВД әскерлері ағасы Орманды жазықсыз болса да Рысбектің мұрасын бермедің деп атып кеткен болатын. Өлігін жылғадан тауып алып көмдік»." Жұмыстан отпуск алып Шымкентке келдім. Сөйтіп 5 ақпан 2020 Манкент ауылы жаққа тарттым. Сол ауылдан өтіп Сиқым ауылына жеттім (бұрынғы Свердлов ауылы). Ол ауылдың тұрғындары біразы басқа ұлттан болса керек, Рысбек батыр туралы тіпті білмейді. Ауылдың молдасына бардық, ол кісі үйінде бізге ас-шайын беріп "бұрын Рысбек батыр туралы айтқан еді" деп көршісіне апарды. Көршісі Ерман есімді кісі. Ерман аға Сиқымның ұрпағы. Айтуынша кезінде өзі Рысбек батырдың қабірін Манкенттің айналасында іздеген екен, бірақ таппапты. Жалпы Манкенттің айналасында ескі мола көп дейді. Осыдан кейін жүргізушімен Манкентке оралдық. Манкентте екі моланың арасында орналасқан Жалал я Жалел атты мешітке кірген едім, күзетшінің бөлмесінде бір семья (өзбекке ұқсайды) ас ішіп отыр екен. Мұнда ескі құлпатыстарды көрдіңіз ба деп сұрасам, бір баласы "2-3 жыл бұрын барлық ескі құлпытасты жинап алып жер бетін тегістедік деді". Қателесуім мүмкін, бірақ дәл солай Рысбектің де басындағы белгісін біреулер осылай жоқ қылған шығар. Қазақтың өзіне өз тарихы керек болмаса, басқа ұлт оны не істесің. Сиқымның Қарабатыр, Шінет, Рысбек батырларының Манкентте жатқан жері туралы мәлімет болса, Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. электронды поштама жазып жіберсеңіз. Ақтауда қайынжұрттың бір адамы бар Серік Машкулов дегн кісі, баласына Рысбек деген ат койыпты. Айтып қоям, бұл Дулаттың белгілі бір батыры деп.
Газет жарияланымы
"Бәйдібек Баба - Алып Бәйтерек" - Шымыр руының шежіресі (кітаптың электрондық нұсқасы). 27.10.2020 мақала жаңартылды
2007 жылы "Өнер" баспасында "Бәйдібек Баба - Алып Бәйтерек" сериясының жалғасы болып Дулат Шымырдың шежіресі кітап түрінде жарық көрді. Кітап көлемді еңбектін нәтижесі екенін сөзсіз мойындаймын, автор тобында 12 адам, шежірені жинаған адам саны 80-нен асады, біразі елге танымал тұлғалар. Оларға көп рахмет! Дегенмен кіріспесінде бірқатар нәрселер маған негізсіз аңыздар болып көрінеді. Тарихты солай бұрмалауды қояик, ағайын! Мысалы шежірені білдіріп тұрған ағаштың суретінде біреулердін араб есімдерін жазып бердіңіз. Олар Дулаттан тараған болса - қазіргі ұрпағы қайда, Дулаттың қай ұлынан тараған? Т.б. сондай сияқты сұрақ туындайды. Кітаптің электрондық нұсқасының интернеттегі сілтемесі/ссылкасы төменде: http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&lang=kk Бұл электронды кітап ұялы телефонда дұрыс ашылмау мүмкін. Жоғарғы оң бұрышында нумерация бар - онын ішіне керек беттің санын енгізсеңіз - сол параққа тез арада жетуге болады. 621 санын енгізсеңіз (кітаптің астынғы жағындағы өз нумерация бойынша 619 бет) - мені және менің 8 атамды көресіңіз Авторлар жазғандай кітаптағы шежіреде қате жерлер/кемшіліктер бар. Мысалғы біздің әулеттің біразы бұл шежіреде көрінбейді. P.S. 17.08.2020. Құдай қаласа болашақта осы шежірені қайта қарайтын топ жиналса - бұл шаруамен айналысатын ойым бар (әрине бұл 1-2 жылдың ішінде тамам болатын шаруа емес), жаңа шежіреде соңғы буын ұрпақтың туған/өлген жылдары сияқты қосымша мәліметті қосуға болады. Бір байқағаным, шамамен 10 жыл сайын электрондық программалардың форматы өзгергесін, кейде ескі форматтағы электрондық файл ашылмай қалады. Осыны ескере отырып, шежірені сенімді түрде - кітап болып шығуы дұрыс-ау деймін. Әзірше аталмыш сайттағы шежіренің скан-копияны қолдануға/қарауға ыңғайлы болмағасын - оны жұмысқа жарамды электрондық нұсқасын дайындаумен шұғылданып жүрмін. 27.10.2020. Kazneb сайтындағы шежіре скан копиясы қарауға ыңғайсыз болғасын, оны енді "зависать" етпейтін және де ары-бері қарауға қолайлы скриншот түрінде дайындап қойдым (мәтіннің шрифтын үлкейтіп; скриншоттың мысалы мақаланың астынғы жағында). Шрифтты үлкейткесін кітап парақтарының көбісі бір скриншотқа симай қалып, кейде парақты екіге, үшке бөліп түсіргенім бар. Сонымен қатар, алғысөзбенен кітаптың аяқ жағындағы Шымырдың көрнекті тұлғалары тарауын т.б. скриншотын жүктемеймін - ол деректі тікелей kazneb сайтында ссылка арқылы оқи аласыңыз. Файл zip-папка түрінде, оны жүктеп алғасын компьютердің Рабочий Столында папка создавать етіп, сол папкіге распаковка істегеңініз дұрыс. Шынқожа руының шежіресі (207 МБ, 04/06-ға шейін, ссылка ашылу үшін 30 секундтей күту керек): https://mega.dp.ua/ru/TmY3X48WU Бекболат руының шежіресі (215 МБ, ссылка төменде): https://my-files.su/b1ucoc Темір руының шежіресі төмендегі ссылка бойынша (67 МБ) https://mega.dp.ua/ru/4UWAavL
Дулаттан төрт ата тарайтынын солардың ұрпақтары жақсы біледі (Сиқым, Жаныс, Ботбай, Шымыр). Алайда Дулат бабамыздың аталмыш ұлдардан басқа тағы 2 ұлы болыпты. Бұл деректі растайтын жазбаша бір туынды бар. Жаныс Бекасыл әулие туралы мақала жазғанымда Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының (1858 - 1931) "Қазақ баласы оқыдым, тоқыдым десе де, Бекасыл хазірет бола ма" деген еңбегімен таныстым (үзінді түрінде төменде). Сол шығармада Дулат бабамыздың 6 ұлының есімдері кездеседі: ...Жиырма тоғыз жасымда, дәм-тұздың жазғаны болар, Бұхарай Шәріп бетке алып, білім-ғылымды мақсат қылып, атқа қондым. Ғайып пірден рұқсат болғанымен, басқа түскен жақсылық пен жамандық адам баласына бір қызық дәурен екен... ...Жаратқан Алланың мейірімі шексіз емес пе, Бекасыл хазіретті көргенде, жол азабын ұмытып, бірге туғанымды көргендей күйде болдым. Бұл кісінің аузынан шыққан дүрлері, елге берген бата-тілегінің қабылдығына таң қаласың. Тамам жұртты түгендеп боласың ба, осындай лепесін Жаратқан қабыл қылған жандардан неңді аяп қаласың. Бекасыл хазірет Төлебимен аталас, жақын туыс екен. Ата-бабасына зер салсақ, Ұлы жүз Үйсіннен Албан, Дулат, Сары Үйсін, Шапырашты, Ошақты, Ысты, Сіргелі, Жалайыр, Қаңлы, Шанышқылы (Қатаған) тараса, Дулаттан Сиқым, Ботбай, Шымыр, Жаныс, Хангелді, Маныс тараған деседі. Ал Жаныстан Жарлықамыс, Шегір, Әгей, Жалманбет, Жанту, Аймауыт, Жантан туады екен. Жантудан Жайылмас, Ақберді, Өтеміс, Жаңабай, Қуажақ, Қожаберді, Құдайберді. Құдайбердіден Әлібек, Тоқпан, Түгел, Данай, Ақытай, Бақыбек, Құдайбек тараса, Әлібектен дақпыртынан дала тербелген Төлеби туады екен. Төлебидің бірге туған бауырлары Еліби, Өтеби, Тыныбек, Ақбота, Шекер есімді туғандары болыпты. Қалың Жаныс елі жаз жайлауға Шуды мекен қылса, қыс түсе Арыстың бойын қоныс қылады екен. Бұл ата тарату кестесін Бекасыл хазіреттің қасына еріп жүрген Төлебидің баласы Әуезбектің немересі Қабыл деген бозбаладан сұрап қағазға хаттадым... (Торайғыр ауылы, Баянаула ұлы ғұлама Мәшһүр Жүсіп атаның шәкірті Иманғали Мәненұлының жинағынан 1987 жылғы 20 тамызда көшіріп алған.) Мәшһүр Жүсіптің Түркістан өңіріне қай уақытта келгені де белгілі (Уикипедиядан үзінді): ...1887 жылы 29 жасында Мәшһүр Жүсіп Бұхара, Ташкент, Түркістан, т.б. шаһарларға сапарға шығады. Ол заманда негізгі көлік қатынасы түйе мен ат болғанын ескерсек, бұл сапарының өзі 2-3 жыл уақытты қамтыса керек. Мәшһүр Жүсіп бір жыл Бұхарада тұрып оқып, білімін толықтырады. Араб, парсы, шағатай, түркі тілдерін үйренеді. Өзбек, тәжік, және т.б. тілдерді де біледі, әдет-ғұрпын түсінеді. Көптеген ғылыми кітаптарды оқып, танысады. Келесі жылы Бұхарадан қайтып, Түркістандағы атақты Қожа Ахмет Йасауидің басындағы Әмір Темір салдырған көк күмбезін көреді. Онда да бірсыпыра уақыт болып, бірнеше ғалымдармен танысады. Одан әрі Сыр өңірін аралайды. Майлықожамен жолығады, жеті атасынан бері ақындық үзілмеген дуана қожа Көшек, Күдері қожа тұқымдарымен танысады. Одан кейін Шу мен Сырдан өтіп, Ұлытау мен Кішітауды басып, Есіл мен Нұраны жайлап, мекен қылған жұртты аралайды. Осындай екінші сапарына Мәшһүр Жүсіп 37 жасында, яғни 1895 жылдар шамасында шықса, үшінші сапары 49 жасына (1907) сәйкес келеді... Сонымен Дулаттан тараған 6 ұлдың (Сиқым, Ботбай, Шымыр, Жаныс, Хангелді, Маныс) есімдерін жазып алған Мәшһүр Жүсіптің сапары 1887-1890 жылдары арасында болса керек. Ол заманда қазақтың өз шежіресің білу деңгейі қазіргіден мықтырақ болған деген оймен, бабамызда 6 ұл болғанына сенбеуге негізім жоқ. Хангелді мен Маныс я бала кезінде шетініп кеткесін ба, я олардан ұрпақ қалмағасын ба, осы күнге шейін есімдері аталмай қалды. Болашақта біреудің ескі саңдық түбіндегі жазбаша шежірелер қайта жарыққа шығып бұл мәселені айқындай түсер деген үміттемін. Ендеше бұл 2 атаның есімдерін сайтымдағы шежіреге қосатын боламын.
Газет жарияланымы
Хақназар ханның шөпшегі - Бүкірек батыр жайлы
Тамыз айының 21-де Ақтөбеден Қызылордаға автокөлікпен келе жатқанда, Арал (Аральск) кентіне шамамен 60 км қалғанда, жолдан алыс емес бір кесене мен оған меңзеп тұрған знакты көріп қалып, тоқтап қарап қайтайыншы дедім. Жанына барып қарасам кесене 2010 тұрғызылыпты, мемлекеттің бақылауына алынған, темір есігі кілттеулі. Сондағы жатқан Бүкірек батырға бір Құран оқып жіберіп, тасқа қашалған мәліметті оқып қарасам, бұл кісінің Хақназар ханға қатынасы бар екен. Хақназар Қасымұлы - қазақ хандығының 8-ші ханы, қазақ хандығын 1538-1580 жылдар биледі (яғни 42 жыл). Айта кетеин, қазақ хандарының арасында мен ұшін төртеуі ерекше орын алады - Қасым, Хақназар, Есім, Абылай. Ал сол Хақназардан бір ұрпақ қалды ма екен деп ойлап жүруші ем. Кесененің алдында Бүкірек батыр мен ұрпағынын шежіресі бұл сұрағыма жауап болды. 1682 жылы туылған Бұрханұлы Бүкірек батыр Хақназар ханның шөпшегі болған. Төрелердің арасынан батыр шығуы өзі бір сирек кездесетін жағдай. Гуглдан іздеп оқып қарасам, Бүкірек батыр "Жаужүрек мың бала-дағы" Сартайға кезінде соғыс өнерін үйреткен тұлға. Кесене айналасын бірнеше фотоға түсіріп алып, осы сайтымда мақала ішінде көрсетуді жөн көрдім: P.S. Автотрассаның бойында, бұл кесенеге дейін, Жаманшын аталатын метеорит кратеріне (метеорит түскеннен пайда болған ой) бағыт көрсетіп тұрған қоңыр знак пен апаратын қара жол бар. Аманшылық болса, болашақта бір барып көрермін. Осындай жерлерді қан-терімен бізге аманат етіп қалдырып кеткен Бүкіректей батырлардың өмір жолын, ерлігін, тек солардын ұрпақтары ғана емес, басқа қазақ жұрттың да білгені дұрыс.
Газет жарияланымы
Сайтымызға 2 жыл!
Екі жылдың ішінде біраз жақын адамдардан - "Әй, не істейсін бұл сайтты?","Не пайдасы бар осыдан саған?", "Қазір тарихтың кімге керегі бар?", "Тарихшы есебінде шамалысың", "Бір бәлені жазғанша барып үйдің бір шаруасын бітірмейсің ба", "Қанша ақшаны бекер құрттын" тағы да сондай сияқты мін-сұрақтарды естігенім бар. Әрине боқ дүние мәселелері әрқайсысымызда да бар, дегенмен бұл жобаны бастағанда түпкі ойым мынадай еді: "Ешкім бұл тірлікпен айналыспасса , сен қолға алып баста!". Сонымен бұл ойым жобаны ары қарай жалғастыруға жігер беріп
тұр. Админ режимінде сайтқа кіргенде, қанша оқырманның қай мақалаға кіріп оқығанын біліп отырамын, айтайын дегенім - жұртымызда өз тарихына интерес бар. Бұл - еңбегімнің бекер болмағанын көрсетіп тұрғандай. Аманшылық болса, көптеген тарихи деректер әлі де осы сайтта жарық көрер. Орысша айтқанда - "Мне еще есть что вам сказать!" :) Құрметті оқырман, бұл орайда бөлісетін ой-пікірінді Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. электронды поштама жіберсеңіз болады! Аман-сау болайық!
Газет жарияланымы
Алматы облысында Жаныс Қапал, Шымыр Садыбай батырлардың бейіттерін іздегенім сәтсіз аяқталды
Алматы облысындағы Ботбай Сәмен батырдың жатқан жеріне зиярат етіп барғанымды бір мақалада жазған болатынмын. Бірақ Алматы жаққа сапарым тек сол іспен біткен жоқ. Алматы облысының Қарашоқы деген жерінде талай батырдың атасы - Шымыр Марсымұлы Садыбай батыр жатыр, Ешкіөлмес деген жерде Жаныстың Қапал батыры мен Төле бидің бәйбішесі жерленген деген бір дерек бойынша ары қарай сол жерлерге тарттым. Қарашоқы ауылы Алматы-Өскемен автокөлік жолындағы Арқарлы асуынан өтіп, трассадан 25 шақырымдай жерде, Сарыбастау ауылынан кейін орналасқан. Бірақ Қарашоқы ауылына барып ауылдың кейбір тұрғындарынан сұрастырып, ауыл айналасындағы екі қорымды аралап шықсам да Садыбай батырдың мазар я кесенесін таба алмадым. Мүмкін келесі рет жолым болар деп трассаға қайта шығып Текелі жаққа жүре бердім. Садыбай батырдың ұрпақтары қазіргі кезде Дулат-Шымырдың құрамында Байтана руы болып белгілі (Байтана - Садыбайдың жалғыз ұлы). Егер батырдың бейіті сол Қарашоқы жерінде болса, неге Байтана бауырларымызға сол жолдың бойында бағыт көрсететін знак қоймасқа? Мүмкіншілік болса нақты геолокациясын да This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. имейлға жіберсеңіздер, біліп отырайық. Шамамен Талдықорған мен Текелінің арасында, Шымыр ауылынан кейін Ешкіөлмес деген ауылға келіп, тұрғындарынан Жаныс Қапал батырдың кесенесі туралы сұрастырған едім - ол жақтағы жұрт біле бермейді екен, тіпті ауыл мешітінің молдасына телефонға звондасам (мешіттің есігінде қағазда номері жазылған) - ол "айналада ондай кесене жоқ" деп жауап берді. Бұрылып Шымкентке оралуға тура келді. Қапал батырдың кесенесіне жол білетін адамдар болса - жоғарыдағы имейл адресиме жазып жіберуіңізді сұраймын. Болашақта сол жаққа барсам - зиярат етіп баруға ойым бар. P.S. 06.10.2020: үйге келіп қарасам, Қапал батырдың кесенесінің орналасқан жері Ешкіөлмес ауылы мен Талдықорғаннан жоғары екен, Сарканд кентіне баратын жолменен Қоңыр дейтін ауылдың айналасында екен.
Газет жарияланымы
Бірнеше жылдан кейін еліме оралдым
2003-те Алматыдағы Нархозды бітіріп сол жердегі курстас әрі дос болып кеткен Ақтаулық бір жігіттің шақыруымен (ол атақты күйші Қызылқұрт Құрманғазының руласы) Маңғыстау жеріне кетіп қалғанмын. Сол жерде болашақ жарыммен танысып, балалы болып, жұмысқа тұрып өмірімнің 17 жылын Каспийдың жағасында өткіздім. Сол өлкеде мұнай-газ саласында қызмет етіп көптеген адамдарымен таныстым және де маман болып қалыптастым. Маңғыстау еліне сол үшін алғысым шексіз, халқына тек аманшылық пен берекені тілеймін! Қазақтың "Есін барда елің тап" сөзін есімде сақтап, өз еліме - Шымкентке қайтуға ойым әуелден болған. Биыл әке-шешем, бауырларым КОВИДке шалдыққасын, енді алыста жүруді қойып, тезірек қайтайын деп шештім. Сонымен жақында ауылыма оралдым. Өмірімнің жаңа кезеңі басталды десем де болады. Менен әзірге жаңалық осы. Аман-сау болайық, Жаратушы бізді індет-бәлекеттен сақтасын!
Газет жарияланымы
Балуан Шолақ туралы көркем фильм Ютубта
Қазақфильм киностудиясы Балуан Шолақ (шын аты Баймырзаұлы Нұрмағамбет, Дулат-Шымырдың ұрпағы) жайлы көркем фильмды түсіріп шығарды. Фильм еліміздің кинотеатрларында көрсетілсе де, көпшілік оны сол кезде көрмей қалғаны аңық. Интернеттің арқасында енді өзім көріп шықтым. Ссылкасын төменде қалдырамын. Фильмның кейбір тұстары тарихи шынайылық тұрғысынан бір ойға түсіреді, дегенмен тарихи шындықпен 100% жанасатын көркем фильмдер жалпы кемде-кем. Сондықтан да бұл нәрсеге түсіністікпен қарау қажет.
Қателеспесем Баймырза жанұясымен Қоқан хандығының езгісінен өз қайынжұрты жағына (Арқа, Көкшетауға) көшіп барған, бірақ көшіп барған жерінде енді патшалы Ресейден жапа шекті. Қазір Қоқандықтар да, патшалы Ресей де жоқ, бірақ өз тарихымызды жұртқа үйретіп түсіндіруге осындай фильмдердің мәні зор. Балуан Шолақтын немересімен бір сұхбатқа сілтеме: https://the-steppe.com/lyudi/potomki-velikih-vnuk-baluana-sholaka-o-vydumannyh-i-realnyh-istoriyah-o-dedushke P.S. 10.12.2020 - жоғарыда келтірілген сілтемені тексеріп қарасам, фильмды ютубта көрсетпей қойды (авторлық құқық мәселесіне байланысты болса керек) P.S.S 27.01.2021 - Мына бір ссылка бойынша фильм ашылып тұр (бірақ бейненің сапасы төмен): https://www.youtube.com/watch?v=k8fiMun-a7M
Газет жарияланымы
Шымыр руының Темір тармағының шежіресін бұл сайтқа түзетіп қайта салудамын
Бұрын осы сайттың шежіре тарауына Шымыр-Темір руының шежіресін салғанымда, негіз ретінде Зайыр Сәдібековтың жинаған Қазақ шежіресін алған болатынмын. Алайда қолыма "Бәйдібек баба - алып Бәйтерек" сериясының Шымыр шежіресі қолыма түскеннен кейін, оны негізге алып қолдануды жөн көрдім. Сонымен ақырындап Темір тармағының шежіресін сайтқа жаңадан салмақшымын (әрине тек бас жағын).
Газет жарияланымы
Как спасти максимально возможное количество граждан при катастрофическом землетрясении в Алматы
Последние зафиксированные подземные толчки возле Алматы из новостей: "Сетью сейсмических станций ГУ "СОМЭ КН МОН РК" 11 декабря 2020 в 20:19 зарегистрировано землетрясение. Эпицентр землетрясения расположен в 110 километрах от Алматы на территории Кегенского района Алматинской области. Энергетический класс землетрясения - 10.1. Магнитуда - 4.6. Глубина - 15 километров." "Сетью сейсмических станций ГУ СОМЭ КН МОН РК 09 января 2021 в 9.18 зарегистрировано землетрясение. Эпицентр землетрясения расположен в 65 километрах на север от Алматы на территории Казахстана. Магнитуда составила 4.3. Глубина толчков находилась на расстоянии 5 километров." "12 января 2021 в 19:21 по времени Нур-Султана в Алматинской области зарегистрировано землетрясение, сообщает zakon.kz. Как передает сеть сейсмических станций ГУ "СОМЭ КН МОН РК", эпицентр землетрясения расположен в 292 км на северо-восток от города Алматы на территории Панфиловского района Алматинской области. Энергетический класс землетрясения 11.7. Магнитуда MPV 4.2. Координаты эпицентра 44.45° с.ш. 80.10° в.д. Глубина 5 км." "19 января 2021г. в 18:32 Алматинского времени зарегистрировано землетрясение. Эпицентр землетрясения расположен в 376 км на юг от Алматы на территории Китая. сеть сейсмических станций ГУ "СОМЭ КН МОН РК" Энергетический класс землетрясения 9.6. Магнитуда MPV 4.0. Координаты эпицентра 39.83° с.ш. 77.17° в.д. Глубина 15 км." Давайте представим, если возле Алматы произойдет катастрофическое землетрясение и большинство строений будет разрушено (очень надеюсь что такого не произойдет) - как скоро будут спасены оставшиеся под завалами живые люди? В Алматы по данным что я нашел в интернете, около 7200 многоквартирных домов и 107 тысяч домов частного сектора. Учитывайте также что есть другие здания (ТРЦ, офисные помещения и т.д.) где также обычно находятся люди. Пойдем по пути наихудшего сценария т.е. наихудшего развития обстановки при землетрясении - оно произошло в зимние морозы при минус 25 градусах температуры воздуха, половина многоквартирных домов (около 3 тыс. шт) обрушилась, связи, водоснабжения, теплоснабжения, энергоснабжения и пр. нет. Оставшиеся под завалами зданий тысячи граждан страдают от травм, кровотечения, обезвоживания, холода, голода, запыленности, зажатия конечностей упавшими обломками и т.д. - и если их в течении 2-3 суток не вытащить, в дальнейшем в большинстве будут вытаскивать только мертвых. Надежды на собственные силы города Алматы следует оставить, везде будет хаос и бардак (нет связи, освещения, дороги завалены упавшими зданиями, автозаправки не работают или горят, выжившие заняты откапываением родных, соседей, сооружением временных шалашей, поиском пропитания, эвакуацией из города в направлении области и т.д.). Да, я знаю что через 1-2 недели после землетрясения в пострадавший Алматы начнет поступать со всех сторон всяческая помощь и ресурсы. Но моя статья не об этом а о том как заранее подготовиться к развитию худшего сценария и спасти как можно больше граждан из под завалов - пока они еще живы. Можете почитать про историю Омайра Санчес в интернете, где 100 тысячная армия и 65 тысячное МВД Колумбии не были своевременно развернуты для спасения таких как Омайра. Вы должны понимать что голыми руками (без спецтехники и оборудования) многие завалы не разберешь. То есть толпа людей без инструментов стоящая на развалинах многоэтажки погоду в плане спасения не сделает. При наихудшем сценарии автодороги из столицы и ВКО занесены снегом. То есть Алматы может рассчитывать на оперативную помощь только от ближайших соседних городов на юге страны - Тараз и Шымкент. Именно от их готовности к катастрофическому землетрясению в Алматы зависит сколько людей будет извлечено живыми из под завалов. На мой взгляд эти города в течении 2-3 часов после землетрясения должны направлять первые автокараваны со спасателями, спецтехникой, оборудованием, врачами, лекарствами, палатками, заправщиками и т.д. Учитывайте время на дорогу - из Шымкента грузовые и тяжелые автомобили (если без остановок) будут ехать до Алматы минимум 7-8 часов. Т.е. при наилучшей готовности, ощутимая помощь из Шымкента прибудет в Алматы только после 10 часов после землетрясения + время на развертывание сил в Алматы. Теперь вернемся к готовности Шымкента касательно реагирования на 9-ти бальное землетрясение в Алматы. Про Тараз не говорю потому что там я не особо знаком с обстановкой. И так, в Шымкенте вам нужно максимально оперативно сформировать автоколонну состоящую из автотралов/полуприцепов (на которые вы загоните имеющиеся в городе ковшовые автопогрузчики, экскаваторы, трактора, гусеничные автокраны и пр. оборудование), самосвалов, автобусов и т.д.. Первый вопрос - в каком месте города вы будете собирать эту спецтехнику? Сейчас это только на центральной площади города, но представьте себе там массу неорганизованной автотехники которую надо развернуть, погрузить, выстроить и заправить топливом (вы же не думаете что техника будет заправляться на автозаправках на трассе Шымкент-Алматы? Видели сколько времени уходит на заправке чтобы залить бак грузового авто?). Учтите также пробки в городе. Второй вопрос - как вы будете искать\вызывать эту спецтехнику на место сбора (формирования колонны)? По одному каждому водителю/машинисту будете звонить на мобильный и тратить минимум 5 минут на разговор с каждым? Третий вопрос - как вы будете заправлять автоколонну по ходу движения в Алматы чтобы без задержек по времени? Четвертый вопрос - куда в разрушенном Алматы будет прибывать эта автоколонна со спасателями? Как будет разворачиваться загородом в снегу, в грязи, в темноте? Будет ждать указаний чиновников которые будут часами висеть на телефонных переговорах? Так как я человек и могу ошибаться, незнать много чего - есть еще много других различных организационно-технически-логистических проблем связанных с процессом спасения (даже организация элементарного освещения места проведения спасательных работ ночью, организация работы спасателей в 2 смены, заправка техники на месте провдения работ, организация питания спасателей и т.д.). Но для повышения шансов спастись предлагаю следующие мероприятия: - построить на выезде из Шымкента, Тараза и Алматы большие асфальтированные площадки для оперативного сбора, разворачивания и приема автоколонн спасателей (катастрофическое землетрясение может произойти также и в Шымкенте и в Таразе). Площадку оборудовать стационарным освещением (мачты освещения), дренажем (чтобы вода не собиралась), туалетами, железнодорожными путями для погрузки оборудования на жд платформы, разметкой и знаками, наблюдательной вышкой, системой громкой связи, заправщиками, участком для разворачивания медицинских палаток, складами для хранения минимального запаса спасательного имущества и т.д. Чистить ее зимой от снега. - каждому из городов/автоколонне заранее определить его район/участок разбора завалов в Алматы, чтобы не тратить часы на переговоры, уточнения и пр. обмен информацией. Вы должны представлять объем работ - чтобы построить многоэтажку уходит год и более, а чтобы разобрать завалы этой многоэтажки также уйдет порядком времени. - в городах Шымкент и Тараз наладить уличную систему оповещения (обеспечить четкую слышимость информации из динамиков, рупоров), систему смс оповещения задействованных водителей, спасателей, врачей и пр. с указанием о прибытии их на место сбора. - развивать кинологическую службу т.е. готовить много поисковых собак и специалистов которые будут помогать находить живых людей на местах раскопок. - обеспечить открытость/доступность подьездных дорог к Алматы + автотрассы от Шымкента для прибывающих автоколонн спасателей. Вы знаете что в случае катастрофы в Алматы туда ринутся толпы родственников/близких/добровольцев на своих автомобилях - которые могут перекрыть подьезды к Алматы своими машинами. ГАИ должны научиться держать дорогу открытой для проезда автоколонн спасателей. - и самое главное начать проводить реальные учения в этих городах (не на бумаге) чтобы выявлять имеющиеся недостатки и исправлять их в дальнейшем. Всегда лучше подготовиться к ЧС чем полагаться на удачу!
Газет жарияланымы
Жазғыштар, тарихты бұрмалап қайтесіндер?
Wikipedia.org сайтының қазақша нұсқасында, төмендегі сілтеме бойынша Жаныс руы жайлы мақаланы оқып шығып, сонда жазылған қисыны жоқ бір нәрсеге таң қалдым: https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 "..... Дулат (723-816 ж) бабамыз қартайған шағында аян түс көріпті. Ертесіне төрт баласын шақырып алып былай деп өсиет айтыпты: - "Төртеуің де дәулетті, ырысты болады екенсіңдер. Ұрпақтарыңның өрісі кең болады екен. Ұрпақтарың мына жағы Құлжадан бастап Алатаудың етегінен ары қарай сонау Қазығұрттың етегі мына жағы Қаратаудың етегіне дейінгі кең жерді жайлайды екен. Менің әруағым ырза болсын десеңдер маған демеу болған мына өзі батыр, текті Шапыраштыдан еш уақытта іргелеріңді ажыратпай бірге болыңдар. Шапырашты мен Дулаттың ынтымағы мықты болса сендерді ешқандай сырттан жау алмайды." Сол мақаланың скриншотын да төменде қалдырармын. Сонда Дулат бабамыз өзінің жақын бауырлары Албан мен Суанды шетке қоя тұрып, ұлдарына тек Шапыраштымен бірге болындар деп тұрғаны қалай? Шапырашты руына қарсы ештенем жоқ бірақ Дулаттың тарихына келгенде негізсіз/жалған деректі келтіріп көпшілікті адастырмандар!
Қазақтың тарихында 1726 жылдың күзінде Ордабасы жеріндегі үш жүз өкілдерінің бас қосуы ерекше орын алады. Бұл жиыннан соң біріккен қазақ қолы қалмақ-жоңғар қосынын Бұланты мен Аңырақай шайқастарында жеңіп, байырғы жердің біразын қайтарып алған. Жиынды сол кезде жайылып кеткен жау күшінің төңірегінде ұйымдастыру оңай шаруа болмағанын түсіну керек. Қазыбек бек Тауасарұлының дерегі бойынша, 1726 жылы (көктемінде болса керек) Ұлы жүздің 17 мың қолы Түркістанның түбінде жаумен шайқасты: "Дулаттардан келген сегіз мың қолды Төле бидің бірге туған бауырлары Сеңкібай, Шойбек, Шымыр-Қойгелді, Қарақалпақтан келген екі мың қолды Қылышбек, Жангел екеуі басқарды. Қалған жеті мың қол Жетісу қазақтары болатын." Сол 1726 жылдың жазында: "Сарысу бойындағы Айрантөгілген деген жердегі ұрысқа қазақтың 44 мың сарбазы қатысты. Ұрысты Жолбарыс хан мен Төле би күндіз-түні тапжылмай бақылап отырды." Мүмкін осы шайқастардан кейін қазақ би-батырларының бірлесіп қимыл жүргізбей жауды ала алмайтынына көзі жетіп, ақыры аталмыш басқосуға алып келді. Мамыр айындағы демалыс күнді пайдаланып 10.05.2021 Түркістан облысының Ордабасы ауданында орналасқан "Ордабасы" Ұлттық тарихи-мәдени қорығына бірінші рет барып қайттым. Бұл сапар барысында көрген нәрселерімді сізге айта отырып - түсірген сүрет видеоны көрсетіп, азғантай бір ой-пікіріммен де бөлісейін. Ютубтағы видео мына мақаламның төменгі жағында. Қорық аумағына кіру ақылы, кіреберістегі КППның жанында кіру ақысы жазылған бір тақта ілулі тұр. Балаға - 50 тг, үлкен адамның басына 100 тенгеден. Менінше бұл көп емес және де орынды нәрсе, кіру тегін болса - аумақта тәртіпсіздік етек алады-ау деген ойдамын. Ал енді кіреберістегі қазіргі темір конструкцияға назар аударыңыз (1997ж орнатылған), осыдан шамамен 300 жыл бұрын орын алған және де ұлтымыздың тағдырын шешкен басқосудың маңызына сай емес! Оның орнына Еуропа еліндегі Триумфальный Арка сияқты салмақты конструкция орнатылса екен, ал оның үстіне еліміздің көк туын неге желбіретіп қоймасқа? Ордабасының ен биік жері - Бірліктөбе теңіздің деңгейінен 530 метр жоғары екен. Сол төбеден шамамен 100 км қашықтықта орналасқан Әлімтау, Қазығұрт тауы мен Шымкент қаласының бір бөлігі көрінеді. Мына бір видеоның кадрында Бекжан базары жанындағы Ақ мешіт көрініп тұр. Қазір Ордабасыға Шымкенттен жету үшін Шымкент-Қызылорда тасжолымен жұрып, кейін сол жолдан Бадам станциясына бұрылып-айналып шамамен 30-40 км жол жүру керек. Сонда қаладан Ордабасы тауына қарай неге тіке тасжол салмасқа? Бұл кешенге жол әжептеуір қысқарады. Сол жаңа тасжол 2 триумфальный Арканың - Бұланты (1727) мен Аңырақай (1729) - астымен өтсе, керемет болар еді! Тарихи туындыларымен кеңінен танылған қаламгер Мұхтар Мағауин: «Егер Бұланты мен Аңырақайдағы жеңістер болмаса, Қазақ ордасы осыдан жүз жыл бұрын мүлде тозып, құрып біткен Ноғай ордасының кебін киері анық-ты»,– деп жазғанын есімізден шығармауымыз керек. Ұсынылған жаңа тасжолдың бойымен алып бір саябақ салып ашсақ, қала тұрғындарының жылдың жылы мерзімінде келіп демалатын тағы да бір орынға айналады. Сол жолдың бойымен тағы велодорожка, жүгіретін дорожка салынса - спортпен шұғылданатын азаматтарға таза ауада жаттығұға толықтай мүмкіндік беріледі деген сөз. Қазіргі кіреберіс жаққа оралсақ, қорықтың картасы орнатылған. Әрине қорықтың қызметкерлері қолынан келгенше оны дайындады бірақ заманауи түрге келтірген жөн. Жалпы Ордабасы қорығына байланысты кейбір сүрет мына бір ссылка бойынша бар: http://nik-ordabasi.kz/vr/index.html http://nik-ordabasi.kz/?page_id=387# Ендігі жерде тағы да бір ұсынысым бар. Тау етегіндегі парковка алаңында дәрет алатын, қол шаятын заманауи туалет жоқ, қоқыс тастайтын урнаны да көрмеппін. Тау үстіндегі үшбұрышты стелланың айналасындағы ағаш-гүлге водовозбен суды апарып құйып жүр. Стелланың маңайында, сонымен би мүсіндері мен Бірліктөбенің қасында да көзге түспейтін жерде келіп кететін жұртқа канализациясы бар дәретхананың болғаны дұрыс. Ол үшін тау үстіндегі кешенге водопровод пен канализация желісін орнатып тартып, тау етегінде насосный станцияны салу қажет. Мынау енді тау етегіндегі парковка мен тау үстіндегі кешенді байланыстыратын қара жолдың сүреттері. Екі машина бір-бірінің қасынан өте алмайды, жаңбыр жауса лай-балшықпен жоғарыға шыға алатыны тек джип түрі болмаса басқасы жете алмайды-ау. Жолдан шығып кетіп аунап кетуіне кедергі болатын бетон ограничитель я тормоз ұстамай қалған көліктерге тупик жоқ. Жаяу жүргіншілерге бөлек жүретін дорожка жоқ. Стелланың қасындағы ағаштардың артында (сүреттің сол жағында), таспен қоршалған сақ дәуірінің бейіті бар. Келушілердің көзіне бірден түспейді сондықтан оған меңзеп тұратын үлкендеу/дұрыстау бір знакты орнату керек. Жалпы қорық аумағында 200-300 жыл өсетін және де дұрыс көлеңке беретін талдарды отырғызып өсірген дұрыс - мысалы емен (дуб), кедр, т.б. Стелланың маңайында гид қызметін атқаратын кісі бар. Жұмысы маған ұнады. Руы қыпшақ. Бұрын Шымкентте қыпшақтардың ауылдары бар деп ойламаппын. Оның айтуынша қыпшақтар сол Бадам станциясында, жол бойындағы Ақбұлақ ауылында, Қараспан, Ордабасы ауылдарында бар. Мұхтар Шаханов, Сейітжанов мырзалар сол қыпшақ елінен екен. Қыпшақтар осы жерге қашан келді деп сұрасам, бұрын осы жердегі Қоныраттың Жандар тармағына өзбек жақтан қарақшылар келіп маза бермейді екен, ақырында бір хан я бидің ұйғаруымен көмекке қыпшақтың бір бөлігін осы аумаққа көшіріпті дейді. Стелланың өзіне келсек, бетіндегі плитканың кейбіреуі төменге құлағасын астынғы жақта шектеуші лентаны тартып қойды. 1990-шы жылдарында осындай құрылыс норма болып саналса, қазір енді бұл стелланы сапалы түрде салғанымыз дұрыс. Ежелгі Грециядағы храм колоннасы сияқты өңделген ірі тас я тұтас металлдан қүрастырып қоймасақ, әр 15-20 жыл сайын түсіп қалған плиткасын қайта жөндеуге тұра келеді. Әрине арамызда біреу шығады, "Әй, мемлекеттік бюджетті үнемдеуіміз керек!", "Бұл қаражатты басқа бір өзекті мәселелерге жұмсайық!" тағы да сондай сияқты пікірмен. Бірақ менің ойымша шетелден шақырылатын легионер футболист, хоккеист, велошабандоздарға жыл сайын қанша мемлекеттік қаражат бөлініп тұрады, сонда болмашы бір тірлікке құртқанша - қазақ үшін киелі Ордабасыны көркейтуге жұмсалсын! Бұл кешеннің еліміздегі өзге ұлттарға бес тиинға да керегі жоқ, бұл тек қазаққа керек нәрсе. P.S. мақала әлі біткен жоқ
Газет жарияланымы
Ақсақ Темірдің тасы - Алтын Орданы алғаш шайқаған жорығының куәсі
Құрметті оқырман, сайттың бұл тармағында көптен бері жазбай кеткеніме кешірім өтінемін. Өмірімде әр-түрлі жағдай болып тұрғасын кейде уақыт пен мүмкіншілік болмай қалады ))) 2022 ж сәуір айында екінші ұлымды жұбайыммен бірге Ресейдің Санкт-Петербург қаласының доқтырларына апарып қайттық. Қолым бос кезінде қаланың бір бөлігін жаяу аралап шықтым. Соның ішінде Эрмитаж да болды. 3-қабатты Эрмитаж (патшалардың Зимний Дворец деп аталатын сарайы) мұражайында әр-түрлі тарихи жәдігерлер жұрттың назарына ұсынылып тұр. 1-ші қабатында "Октябрьская" (Қазан төнкерісінде большевиктердің сарайға алғашқы кірген жері) баспалдағының қасындағы бөлмеде Ақсақ Темірдің Алтын Ордаға қарсы бірінші жорығының куәсы - бетіне көне жазуы қашалған тас тұр. Тасты жақыннан видео, фотоға түсіріп сіздермен бөлісемін. Оған қоса басқа да пайдалы сілтеме мен деректі жазып кетемін. Алдымен қысқа бір видео: Фото сүреті мынадай (компьютеріңізге жүктесеңіз оригинал сапамен ашылады): Ал енді бұл тастың тарихы жайлы деректер: https://www.inform.kz/ru/plita-s-nadpis-yu-timura_a2223689 Плита с надписью Тимура (1391г.) расположена в Улытауском районе Карагандинской области, на вершине сопки Алтыншокы, Улытауские горы. Тамерлан, Тиму́р (1336-1405) - один из великих мировых завоевателей, сыгравший заметную роль в истории Средней Азии и Кавказа. Выдающийся полководец, эмир (с 1370). Создатель крупной державы со столицей в Самарканде. Основатель династии тимуридов. Полное имя Тимура - Тимур бин Тарагай Барлас (Tīmūr bin Taraġay Barlas - Тимур сын Тарагая из Барласов) Поход начался в конце января 1391 года. Из Ташкента войска двинулись прямо на север через суровую Голодную степь и примерно через три недели достигли западных отрогов Улытау. Здесь Тимур (Тамерлан) приказал соорудить высокую каменную пирамиду, на которой была высечена надпись о том, что он с двухсоттысячным войском пошел по кровь Тохтамыш хана. Надпись была нанесена на темной амфиболитовой плите. Всего можно различить одиннадцать строк. Три из них написаны арабским шрифтом и содержат кораничесий текст. Остальные написаны знаками уйгурского алфавита и содержат следующий текст: «В стране семисот черных токмак в год овцы, в средний весенний месяц султан Турана Темурбек шел двумястами тысячи войск, имени своего рода, на кровь Токтамыш-хана. Достигнув этой он воздвиг этот Курган, дабы он был знаком. Бог да окажет провосудие! Если богу будет угодно! Бог да окажет милосердие людям! Да вспомнит о нас с милосердием!». Плита с надписью находилась у насыпного каменного сооружения с двумя большими ямами, образующими в плане «восьмерки». В ямах и рядом с ними обнаружено большое количество ошлакованных обожженных камней. Судя по шлаку и планировке внутренней части сооружения, можно предположить, что здесь была печь для обжига, по внешней форме явно проглядывается насыпной Курган. В 1935 году обнаружен академиком К.Сатпаевым, а в 1936 году перевезен в Эрмитаж. В 1940 году был опубликован перевод надписи профессором И.Пеппе и академиком А.Маргулан. Камень в настоящее время хранится в Государственном Эрмитаже (Санкт-Петербург). Әмір Темірдің бұл жорығының маршруты төмендегі картада көрсетілген: 1391 ж Ташкентте қыстап шыққан қолы қаладан шығып Сырдария мен Қаратаудың арасын бойлап қазіргі Шиелі жақта тау жотасын айналып Сарысу өзеніне беттеді. Қаратаудан неге асып өтпеді десеңіздер төменге 2017 ж 26 сәуірінде Қаратаудың арасымен өтетін бір жолдың сұреті: Жалпы Ақсақ Темірдің бұл жорығы қазіргі Қазақстанның Түркістан, Қызылорда, Жезқазған, Қарағанды, Қостанай, Ақтөбе облыстарының жерімен өтті, оған Ташкент-Шымкент өңірінде қыстап жүретін Дулаттың да кейбір ұрпағы қатысқан болу мүмкін. Бір өкініштісі, жорықтың айғағы - көне жазуы бар тас, сан-ғасырлар бойы өз орнында сақталып тұрып 1935-1936 жж шетелге өз қазағымыздың қолымен жіберілді. Бұдан сабақ алуымыз керек. Ақсақ Темірмен текетіресте әлсіреген Алтын Орда нәтижесінде бірнеше хандықтарға ыдырап орыс мемлекетінің күшіне мінуіне де алып келді. Соны енді мойындағысы келмей ме, әйтеуір тас көпшілік келмейтін бірінші қабаттың бір қуысында, есіктің қасында жатыр. Рахметі осындай ))) Тіпті жазылған мәтіннің дұрыс аудармасын тастың қасындағы табличкаға жазуға ынтасы жоқ көрінеді Көбірек мәлімет мына сілтеме арқылы https://www.youtube.com/watch?v=LSyJAZIkblY https://www.youtube.com/watch?v=P8CTjp4wKcE
Газет жарияланымы
Корғанысқа дайындығымыз немесе екінші Ақтабан Шұбырындыны болдырмау
2022 ж сәуір айында жақында тағайындалған қорғаныс министріміздің бір мәлімдемесіне көзім түсті (төменде сілтеме мен экран сүретін саламын). Сонда айтып отырғаны, бәрі керемет, дайындығымыз мықты және тағы соған ұқсас ой-пікір. Осындай әңгімеден кейін еріксіз жағаны ұстап кетесін ғой. Мемлекетіміздің әр саласында мәселе толып жатқанда қорғаныс саласы керім екен ))) Бұндай шенеуніктерді талай көргеніміз бар, басшылыққа нереальный отчетын көрсетіп қараны ақ деуге дайын, бұларға қой дейтін қоғамдық қайраткерлер де табылмайды әттен. https://informburo.kz/novosti/smozet-li-armiya-kazaxstana-zashhitit-stranu-v-slucae-voennoi-ugrozy Жақсы, шенеуніктер қашан да аспаннан түскендей болып жүреді ғой, біздер бұл тұрғыда қолымыздан әзірше келетін көмек - ақылымызбен бөліселік. 1) Еліміздің үш тарапында көршілер - халық саны жағынан бізден озған мемлекеттер. Халықаралық қатынаста не болып жатқанын өздерін көріп отырсыздар, күші басым ел көрші елге бұрынғы келісімшарттарға қарамастан әр-түрлі сылтаумен басып кірді. Жерімізді сақтап қалу үшін, табанды қарсылық көрсету үшін бізде алдымен жеткілікті сарбаз болу керек. Қазір не бары 19 млн халқымыз бар. Оның тек 11-12 миллионы қазақтар, бұлардың жартысы әйел, сонда еркек қазақ саны 6 миллиондай. Ол алты миллион еркектің бәрі қолға қару алып соғыса алмайды - бала бар, қарттар бар, науқасы бар дегендей. Сонда елдің қорғанысына жұмылдыра алатын 2-3 миллион адам резервымыз бар. Өзге ұлттарды неге қоспадын десеңіз - олардың жеріміз үшін соғысатына күмәнім бар. Украинаның 5-6 млн адамы соғыс басталғалы елден безіп кеткен. Демек қазақтың санын қалай да тез арада көбейтуымыз керек. Еліміздегі кейбір өзге ұлт қилы заман басталғанда көрші елге жақтасып кетпеуіне кім кепіл? Мысалдар жетеді, Украинада іштен шыққан сатқындар жағдайды ұшықтырып жіберді, Ауған еліне қараңыз - уақытымен көбейген ірі этностар пуштундарға дес бермей жүр. Бізге бұнын қажеті жоқ, сондықтан да қазақ халкының санын көбейтеміз десек - бұл шараның негізгі адресатына жетуды қамтамасыз ету керек. Керек болса тіпті рулық комиссияларды құрып мемлекеттен адресный көмек беру арқылы. 2) Ірі оқ-дәрі қоймалардың орнына шағын қоймаларды ұйымдастырып бастау керек. Украинада көргеніміз бар - жалғыз бір ракета ұшып келіп ірі қойманы лезде жоқ қылып тастайды. Бұл қоймалардың біразін көпшіліктің жүрмейтін шалғай жерге орналастырған жөн, керек болса жер асты қылып салып я таудын ішінде қазып салып. 3) Елдің қорғанысына қажетті отандық оқ-дәрі мен қару-жарақтың өңдірісін бастау. Қарағанды жақта патрон шығаратын цех ашылғанын білеміз, осындай патрон шығаратын цехтарды неге еліміздің басқа аймағында ашпаймыз? Соғыс тек патронмен бітпейді, зеңбірек-танкілерге снаряд шығаруды ойластырып керек болса технологиясын сатып алып - іске көшу керек. Соғыста бұл снарядтың күніге біразы пайдаланып, керек кезде табылмай қалу мүмкін. Украин елі жүр шетелден снаряд сұрап. Одан бөлек автомат, заманауи снайпер винтовка, миномет керек, миномет миналары керек, пехота-танкіге қарсы миналар керек, АГС, ствол асты гранатомет, қарапайым граната, жарылғыш заттар, заманауи киім, каска мен бронежилет өңдірісі керек! Алдынғы шепте жүретін әскеріміздің әр-қайсысына дұрыс жеке аптечка, ұйықтайтын қап (спальный мешок), біразына портативті рациялар да керек - сонда дер кезінде 100 000 данасы табылады ма елімізде? Украин елі "Стугна-П" деген танкіге қарсы өзінің ПТРКны шығарып қолданып жүр; оған қоса үлкен телевизорлар мен компьютер программаларын жалғап ПТРК симуляторын жасап сарбаздарын үйретіп жүр. Бұл орайда айтарым - 2013ж Маңғыстау облысында Оймаша полигонында бір айға әскери жиынға бардық. Сонда бір жаттығу есімде - кішкентай шұңқырға жатасын да үстінен танкты өткізеді, кейін турып өтіп кеткен танктың башнясының артына құм толтырылған 1Л баклажка тастайсын ))) Сол тәсілді армиямызда әлі үйретіп жүрген біреулер болса - оған таң қалмаймын. 4) Қазіргі майданда ұшатын беспилотниктің пайдасы зор. Түркия елімен бірлесіп беспилотник шығаратын мекеме ашылуын құптаймыз. Жалпы аспанда ұшатын "көздің" пайдасын мына 1 мысалмен түсінуге болады, бұл жерде украин әскері жаудың тобын қолға түсіреді: 5) Ауыр қару-жарақ. Оған зеңбірек, гаубица, САУ, РСЗО (Град, Ураган, Химарс, т.с.с. жатады). Шетелден заманауи түрлерін әкеліп, тексеріп, жаудың қолы-ракетасы жетпейтін қоймаларға консервацияға қойып сақтау керек (жер асты қоймаларда, тау ішінде қазылған қоймаларда сияқты). Украинадағы соғыс көрсеткендей - сарбаздардың шығыны көбінесе осы ауыр қарудың үлесінде. Мына бір мысалда жаудың тобын алыстан атып көзін жойды: 6) Бізде майданның үстімен ұшып жағдайды онлайн көрсететін спутник жоқ. Сондықтан квадрокоптер я беспилотникпен арт корректировка (яғни ауыр қару-жараққа нысананы айқындап/бағыттап дәлдеп беру) жасай алатын мамандарды даярлауға кірісу керек. Онсыз далада қайда атқанын білмей отырасындар. 7) Жаудың әуе күштеріне қарсы портативті (яғни жаяу сарбаз көтеріп алып жүретін) жеткілікті ПЗРК (стингер, игла, т.с.с) керек. Елімізде орнатылған орыстың бірнеше ПВО кешеніне қарап қалмандар, соғыстың жағдайында бұлар бірнеше күнде істен шығып кетеді. Сосын жаудың беспилотнигін ПВОның ракетасымен түсіру - зеңбіректен торғайды атқанға ұқсайды. 8) Танк, БМП, БТР, брондалған автокөліктерге қарсы жаяу сарбаз таси алатын заманауи қару жеткілікті мөлшерде қоймаларымызда дайын болып тұру керек. Тек ескі РПГ-ны айтып тұрғанымыз жоқ, шетелдің Spike, Javelin, NLAW, т.с.с. 9) Қалаларымызда аспаннан келіп түсетін зымыран-снарядтан біраз халықтың жасырынатын жер асты уақытша баспана (бомбоубежище) мүмкіндігімізше салып дайындау қажет. Бос жер жоқ десеңіз, қалалардың орталық көшелерінің астында сондай бомбоубежище салуға болады. Шымкентке сол үшін жер асты метро салындар деп шырылдап жүрміз ))) 10) Еліміз геология тұрғысынан көбінесе жазық дала. Жаудың құрлықтағы бөлімшелерінің шабуылын тежейтін табиғи барьер - өзен-батпақ-орманымыз аз. Потенциалды жаудың күштері бірнеше облысымызды дем арасында жаулап алмас үшін біз жақ жарылғыш миналарды сигнал түскеннен кейін шұғыл түрде көптеп орнатуға қабілетті болуы шарт. Иә, шабуылдаған жау бұл миналарды да алып тастайды - бірақ бұл қадам бізге адам шығынысыз сәл де болса қала манайындағы қорғанысты күшейтуге уақыт береді. Ол үшін керек жерлерде миналардың бөлек қоймаларын ұйымдастыру керек, түрлі миналардың өңдірісін бастау керек, миналарды орната алатың азаматтарымыздың санын көбейту керек, жігіт-қыздарымыз жаттығуда тек автоматты шашып-жинау бойынша емес, түрлі учебный миналарды да орнатып үйренсін дегендей. 11) Жазық даламызда сарбазымыз көктем-жаз айларында жаудың беспилотник, дрон, квадрокоптер, спутник арқылы бейнебақылауына түсіп қалмас үшін автокөлік жолдарының бойында, қалаларымыздың айналасында көптеп ағаш отырғызып бастаған жөн. Ағаш дегенде - дұрыс көлеңке беретін ағаштар, қылқан жапырақты шырша, т.с.с. емес. 12) Елді елең ете қоятын бір оқиға болса - билік я түрлі шенеуниктер тек бірнеше күннен кейін бұл оқиға жайлы қимылдап бастайды. Күнделікті өмірде мұндай жағдай қатты білінбейді, бірақ соғыстын уақытында бұл процесс жалғаса берсе - біраз жер мен әскерімізді жоғалтып аламыз! Шекара бойындағы облыстардың жауапты тұлғалары жау шапқыншылығының алғашқы сағаттарында Астананың ресми мәлімдемесін күтпей, қорғаныс бойынша дербес әрекет жасай алатын деңгейде болу керек. Соған бұларды үйретіп бастау керек! 13) Стройбат. Басқаша атауы "инжинерлік құрылым". Бұл нәрсені 90-шы жылдарда кейбір оптимизаторщиктер армиядан құртып таратты. Бейбіт заманда білінбейді ғой, тендер арқылы бір подрядчикті шақырып алып керекті нысанды салып береді. Ал құпиялы нысандарды осылай қарапайым мердігерлерге салғыза береміз бе? Олардың арасында қаншама тыңшы болатының тек құдай біледі. Сосын керек кезде саботаж жасайтыны қаншамасы бар - анау материалым жоқ, анау жетіспейді, т.с.с. Кейін тез арада окоп, блиндаж, қойманы, т.б. әскерилерге кім салып береді? Зақымдалған я қирап қалған көпірді, аэродромның полосасын кім шұғыл түрде қалпына келтіріп алады, азаматтық мердігер ме? Әзірден осыны ойланып бастауымыз керек. Стройбаттың тағы бір пайдасы, көп сарбазды құрылыс жұмысының дұрыс технологиясына үйретеді, өйткені армияның құрылыс стандарттары сонымен сапаға талабы қашан да жоғары деңгейде болады. 14) Жоғарыда айтып кеттім, халық саны жағынан біз қасымыздағы алпауыт елдерге тең емеспіз, армиямыз да осындай. Қытайдың тек десант құрылымында 2 миллиондай сарбаз бар. Қарапайым қаруланып шапқан жаумен текетіресте жеңіске шансымыз жоқтын қасы. Ядролы қаруды, химиялық қаруды игере алмаймыз, ол енді аңық нәрсе. Ал биологиялық қаруды неге зерттеп қарамасқа? Қайталап айтып кетеин, елімізді жау шапса - ол әр-түрлі қағаз/келісімшарттарға, халықаралық құқыққа қарамай келеді. Ия, шет елдері бізге азғантай бір көмегін берер бірақ ақырында қазақ халқы жаумен бірге-бір қалады. Украин еліндегі жағдай бүнын бір мысалы. Сол кезде "әттен-ай, уақытында неге дайындалмадық" деп келесі ұрпаққа проблемаларымызды қалдырып кетпейік ағайын!
Газет жарияланымы
Шерхан Мұртазаның Шымкент саябағындағы отырғызған ағашы
Кезінде Асанбай Асқаровтың бастамасымен ашылған саябақта (дендропарк) танымал тұлғалардың отырғызған ағаш аллеясы бар. Марқұм Д. Қонаевтің ағашы да бар (төменде салып көрсетемін) - бірақ ол құрттап кетіп құрап қалды. Шерхан ағамыздың 1994 жылы отырғызып кеткен ағашы да бар. Соны сүретке шілденің 30-да түсіріп сізбен бөлісейін. 1) 2) 3) Ал енді Діңмұхаммед Қонаев атамыздың 1980 жылы отырғызған ағашы (бұны мен 2022 шілденің 10-да сүретке түсіргенмін)
Газет жарияланымы
Соңғы уақытта Дулаттардың тұрғызған тарихи мемориалдық кешендер - Шымырұлы Темір баба; Шымыр Құттық баба; Шымыр Төле баба; Ботбай Сәмен батырдың мұражайы; Жаныс Шәкен Ниязбековтың мемориалдық кешені
Елімізді есеңгіреткен ковид заманына қарамастан Дулат бабаның ұрпағы соңғы 1-2 жылда айтарлықтай әрекет жасап өз қолымен өткен шақтын кейбір тұлғалардың құрметіне салынған мемориалдық кешендерді жұртқа паш етті. Ендеше бұларды атап айтсақ: 1) Шымырұлы Темір бабаның кешені. Шымкент қаласының Бозарық елді-мекеннің маңайында (бұл Бозарық бұрын Шымыр-Балықтан тараған Қонай мырзанын бір жайлауында орналасқан - бұл кісі жайлы болашақта бөлек бір мақала болады). Кешен тұрғызуды бастаған 5 кісі: Бишимбаев Қозыке (Шымыр бабаның кесенесін қайта салуға негіз болған кісі), Жақсыбаев Әбдуәлі, марқұм ғалым Ташимов Лесбек, Қолдасов Сапар мен Ахметов Дәурен ағаларымыз (бір дерек бойынша үшеу де ковидтың салдарынан дүниеден озды). 2) Шымыр Құттық баба кешені. Тараз-Қаратау тас жолының бойы Әбдуқадыр ауылы маңайында салынған (Жуалы ауданы). Құттық бабаның шежіресін тарқатсақ (қателессем Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. арқылы хабар беріңіздер), Шымыр-Шыңқожа-Марсым-Қырғызәлі-Қазымбет-Байымбет-Құттық. Төменде видео сайтымызда ашылмайды да "Посмотреть на ютуб" деген сілтеме бойынша көре аласыздар. 3) Шымыр Төле бабаның кешені. Тараз-Қаратау тас жолының бойында, шамамен Қожағаппар - Майтөбе ауылдарының арасында салынды. Қазіргі кезде есімі руды білдіретін атамыздың шежіресіне келсек, Шымыр-Шыңқожа-Марсым-Қонақбай-Қарқара палуан-Базаркелді-Төле. Жоғарыда аталған Байымбетұлы Құттықпен замандас болу керек. 4) Ботбай Сәмен батырдың мұражайы. Алматы облысының Кербұлақ ауданында Сәмен батырға арналған кешеннің аумағында ұйымдастырылды. Ол бастаманы қолға алып іске асырған кісі - белгілі қайраткер, батырдың тікелей ұрпағы Алик Шпекбаев мырза. Жалпы Сәмен батырдың бейітіне зияратпен 2020 ж тамыздың 27-де болдым, сапарым жайлы бұл сайтта жазғаным бар. 5) Қазақстан Республикасының көк туының авторы Жаныс Шәкен Ниязбековтың мемориалдық кешені. Тараз қаласына іргелес Шәкен Ниязбеков ауылында салынған. Құрылысы 2021 ж қантарында аяқталды. Жоба авторлары - Пірімқұлов Сейдилла мен Қонысбаев Жомарт. Бұл кешен жайлы да сайтымда мақала бар. P.S. мақала толығымен біткен жоқ
Газет жарияланымы
Шерхан Мұртазаның 90-жылдығы.
Шерхан Мұртаза ағамыз тірі болғанда биыл жасы 90-ға келер еді. Негізі туған күні қыркұйек айының 28-де, бірақ түрлі себеппен мерей той кейінге қалдырылып қазан айының 20-да (20.10.2022) Жуалы ауданының Талапты ауылында өткізілді. Сол тойда мен де болып көргенімді азғантай бір видеоға жазып алғаным бар. Оқырманымен ендеше бөлісейін: Видеода тойдың сахнада ресми ашылуы, Ш. Мұртазаның жеке мұрағатынан және тағы басқа фотографтардың сүреттері, ағамыздың жазып қалдырған кітап-шығармалары және де үйіндегі мұражайды ашу салтанатынан үзінді бар. 2022 жылдың 1-ші жартысында Сенаттын депутаттары үкіметке "ШЕРХАН МҰРТАЗАНЫҢ 90 ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫНА ОРАЙ ҚАНДАЙ ІС-ШАРАЛАР ӨТЕДІ" деген сауал жолдаған еді. Оған келген жауап төменде: «Биыл қазақ әдебиеті мен журналистика саласында өшпес із қалдырған белгілі қаламгер Шерхан Мұртазаның туғанына 90 жыл толып отыр. Жазушының ел мүддесі үшін атқарған еңбегі мемлекет тарапынан жоғары құрметке лайық. Бұл ретте қолданыстағы «Мерейтойлар мен атаулы күндерді мерекелеу туралы» Үкімет қаулысына сәйкес жекелеген тұлғалардың мерейтойлары алғашқы жүз жылдықта – жүз жылдығы, одан кейiнгi жүзжылдықтарда әрбiр жиырма бес жылда аталып өтедi. Осы орайда Ш.Мұртазаның мерейтойы заңнамаға сәйкес мерзім толған кезде мерейтойлар тізбесіне енгізіліп, тиісті жұмыс жүргізілетін болады», - деп атап өтеді Үкімет басшысы (ҚР Премьер-Министрі Әлихан Смайылов) Сенат депутаттарының сауалына берген жауабында. Сонымен мемлекет тарапынан бұл орайда кен көлемді көмек болмайтынын түсінген азаматтар қолынан келгенше дайындыққа кірісті. Түлкібас ауданынан тойға келген бір бауырымыз Талаптыдағы асқа 1 жылқы және де 1 млн тенге көмек ретінде тапсырған. Басқа демеушілер де көп болды, оны айтып кету керек. Осы Талапты ауылында, Таразда Шакеннің мерейтойына орай өткізілген шараларға атсалысқан барша азамат/ша-ларға алғысымызды білдіреміз, өркендеріңіз өссің! Тойда бірқатар ел ағаларымызды вирус пандемиясынан кейін аман-есен екенін көріп қуандым. Араларында бауырларымыз генерал Ертаев, Мекемтас Мырзахметов, Өмірбек Байгелді, тағы да басқалар болды. Қартайса да бойларында әлі қуат бар. Хабардың директоры семейлік Берік Уәли де келген. Жалпы той өтіп жатқан жердің айналасы көліктерге толып кетті. Өзім кейбір шаруаларға байланысты тойдың аяғына болмай үйдін артындағы "парковка"дан әрен шықтым )))
Газет жарияланымы
Шілменбет бабаға ескерткіш ашылды
Әне-міне дегенше де жаңа 2023 жыл келді. Бірақ Дулаттардың тарихына байланысты өткен жылдың бір жаңалығын жазбасам болмайды. Ол Түлкібас ауданында Шымкент-Алматы тасжолының бойында, Тұрар Рысқұлов ескерткішінің қасында қараша айының басында ашылған зәулім монумент. Жұрт оны кімге арнап салды десеңіз - Бекболатұлы Шілменбет бабаның кұрметіне салды. Бұл бабадан біздің әулет те тарайды. Ал шежіресін тарқатсақ, Дулатұлы Шымырдың 4 ұлы болыпты - Бекболат, Шынқожа, Темір, Текежан. Бекболаттан - 1) Жиеш (одан Жаңабай), 2) Жиенбет ("Боққайнат" - одан Алдаберді, Сызықбай, Күнту), 3) Шілменбет, 4) Қарымбет (одан Сәмбет), 5) Мырзамбет (Ақмолда, Баймолда, Жаймолда, Бекмолда, Қарамолда - осы бес баланы Бестерек деп атайды). Ескерткіштің бір ерекшелігі - колонна тұтас гранит тасы блоктарынан салынды. Қасындағы Т. Рысқұлов кешенінің сыртына кезінде керамика плиткасын жабыстырғасын ол енді кей жерде түсіп, жауапты басшылардың назарын қажет етіп отыр. 1990 жылдарда салынған Ордабасы стелласында да плитка құлап монументтын сәнін алып отыр. Ол түгіл жақында Алматыда ашылған Қантар ескерткішінің біреуінде керамика плиткасы түсіп бастады. Сондықтан да Шілменбет баба монументінде керамоплитканы қолданбай тұтас тас блоктарын қойғандарын дұрыс бір шешім болды. Қымбаттау шықса да ескерткіштерді жалпы сапалы түрде салған жөн. Ескерткішті ашу салтанатынан және менің де түсірген видеолары төменде: P.S. мақала толығымен біткен жоқ
Газет жарияланымы
Шымыр бабамызға зиярат. Ташкентте 13.05.2023 Сәмбет руының берген асы
Мақалам жақында Ташкент қаласында Шымыр бабамыздың әруағына Бекболат ұлынан тараған Сәмбет ұрпағының берген асы жайлы болмақ. Биылғы ас мамыр айының 13 күні өткізілді. Өз басым Ташкентке жанұямен бір күн ертерек келіп, бұл шараға қатысып қайттым. Әдеттегідей ас өткізетін ру өкілдері бір ай алдынала кесенеге келіп, жөндеуді қажет ететін жақтарды белгілеп, жұмысшыларды ұйымдастырып кесене айналасын ретке келтіреді. Кесене (зират) шырақшысына бір жылдық айлығын беріп бабамыздың жатқан жеріне көз салып жүруды тапсырады. Ұрпақтың бір парызы міне осындай. Бауырларымызға айтатыным, жалпы Дулатұлы Шымырдан тараған қазіргі таңда 20-дан аса ру бар, асты жыл сайын кезекпен өткізгеннін өзінде де бір руға келесі кезек он шақты жылдан соң ғана келетінін есте сақтаған дұрыс. Ас болатын күні жұрт бабамыздың кесенесі маңына жиналып, бабамызға бағыштап құран оқып, зиярат етіп шықты. Зираттың қасындағы парковка алаңында тұрған 4-5 қариямен сөйлесіп едім, олар Ташкентте тұратын Бестеректер екен, сол қалада жетпіс-сексен үйдей бармыз дейді. Ұлы бабамыздың ұрпағы шыңымен де "от Ташкента до Жаркента" деген аумақта баршылық :) Бұл жерге бірер видео мен сүреттерді салып қояйын. Кесене ішіне ағылған жұрт әрине бірден бәрі сыймай кезекпен кіріп-шығып жатты. Зират қақпасы қасындағы бөлмеге Сәмбет руынан шыққан екі тұлғанын сүреті қойылды; сол жақта Балуан Шолақ (Нұрмағамбет Баймырзаұлы), оң жақта Сәмбетұлы Қосы батыр. Ортасында Шымыр-Құлый ұрпағы - Баукеннің сүреті бар. Кесене айналасын азғантай видеоға түсіргенім бар. Соңғы рет бұл жерде 2018ж қыркүйек айында болғанмын, содан бері бір байқағаным - зират іші көрге толып кеткені соншалық тіпті бір-біріне тақап тығып бос жерлер қалмаған секілді. Бабамыздың қасында ақыры бір ұрпағына да жер бұйырыпты, төменде видеомда бар, ол Бәйдібек ауданынан Қостұра ауылының тұрғыны, Шымыр-Құттық руынан, 98 жыл жасап 2021ж дүниеден озған Оразымбетұлы Шырынбек есімді бауырымыз екен. Бабамызбен жатқан жері жайлы болсын деген бір тілегім бар. Кесене маңына қосымша отыратын шатырлы скамейкалар да орнатылған екен.. Бабамызға зияраттан соң жұрт Шымыр баба мешітінің қасында түрған автобустарға я өздерінің көліктеріне мініп ас берілетін тойханаға тартты. Тойхана алдын азғантай видеоға түсіргенім: Ас басталардын алдында тойхана ішің көрсетейін. Айта кететін бір жайт, қонақ бауырларымыз келе бергесін ортаға, кіреберістің қасына қосымша үстелдерді шығарып қоюға келді (тіпті тойхананың күйеу мен қалындықтын отыратын жағына камуфляж киген ардагерлерді отырғызды - олар бұл елде тұратын Шымыр бабаның ұрпағы). Мен видео түсіріп тұрған 2-ші қабаттың астында да асқа келген адамдар жайғасты. Бұны айтып тұрған себебім - болашақта асты ұйымдастыратын азаматтар ондайға дайын болсын дегенім. Алғашқы сөз Жамбыл облысының құрметті азаматы - Кәрентаев Амангелді ағамызға берілді. Ол Сәмбет баба ұрпағының атынан асқа келген қауымды жылы шыраймен қарсы алып Шымыр-Сәмбет тарихына байланысты деректі айта келіп, кесене айналасын күрделі жөндеуден өткізгенін (*ол үшін Сәмбеттің ұрпағына алғысымды білдіремін!), келесі 2024ж асты Жаңабай руы беретінін, ал 2025ж асты Түркістан облысының Шымырлары ұйымдастыратынын жеткізді. Видеоны толықтай түсіріп енді назарыңызға ұсынамын: Келесі сөз кезегі Есіркепов Оңласын, Лештаев Орынбасар ағаларымызға берілді. Орекенің сөзінен білгенім, Өмірбек Байгелді ағамыздың денсаулығы нашарлап кеткен екен. Ол кісіні соңғы рет Талапты ауылында Шерхан Мұртазаның 90-жылдық тойында көріп амандастық. Шымыр руымен байланысты шараларға көп үлесін қосқан ағамызға тәуірленіп, тезірек жазылып шығуды тілеймін. Видео төменде: Мақаламның аяғында аста айтылған Сәмбет руының танымал бір өкілі - Балуан Шолақтын шығарған "Ғалия" әнің неге қоймасқа? P.S. видеолардың сапасын арттыру үшін ютуб экранындағы настройки дегенге кіріп өзгертсеңіз болады. Қош, сау болыңыздар!
Газет жарияланымы
Әлібекұлы Төле бидің 360-жылдығы. Ташкент 04/06/2023. Кесененің 19ғ сүреті мен өткен ғасырда 2 рет жойылу қауіпі жайлы
Жуырда Шымкентте тұратын Төле бидің бір ұрпағы әрі менің экс-әріптесім хабарласты. Төкенің жатқан жері баршаңызға белгілі - бұрыңғы өзі билеген Ташкент қаласында болғасын, Төле би ауданындағы ұрпағы сол жерде жақында жиналып, зиярат етіп ас бермекші. Бәрекелді деп, бұл шараға баруға шештім. Сонымен 04 маусым 2023 Ташкентке қарай жол тарттым. Черняевка шекарасынан бір топ делегацияға қосылып тез өттік те өзбек жағында күтіп түрған автобустардың біреуіне мініп алып бұрынғы әріптесімді кездестіріп әңгімелесіп Ташкентке жеттік. Ол үшін ұйымдастыруші ағаларымызға алғысымды білдіремін. Ташкентте Төле би кесенесі орналасқан кварталдын жолдарын полициясы көліктерімен жауып қойғасын бірнеше рет сол кварталды 2 автобус болып айналып жүрдік. Ақырында рұқсатын беріп кесенеге жақындап түстік. Соңғы рет Төле бидің кесенесіне 2018де келгенмін, сол уақыттан бері шырақшысы әлі сол өзбек кісі. Амандастық. Жиынға келушілерді алдымен Төкенің жанындағы шейх Хованди кесенесіне жіберіп тұр. Жалпы бір жерде оқығаным бар, Төле бидің тоқалы осы шейхтың ұрпағы болғасын би дүниеден өткеннен кейін шейх кесенесінің төңірегіне жерлеуге себепші болды. Би кесенесінің есігі жанында ақ матамен жабылған тасқа қашалған жазуды көрдім. Ол бидің екі тілде аты мен өмір сүрген нақты жылдары (айтпақшы қарама қарсы бұрын орнатылған латынша Калдыргоч би, 15 ғасыр деген табличка сол орында қалды). Кейіннен оны ашылу салтанатында естігенім бойынша, осындай жаңа табличканы іліп орнату екі ел арасында сыртқы істер министрлігі деңгейінде жүргізілген бір іс екен. Бірақ бұл керек бір жазу деп ойлаймын. Өз ата-тегін, тарихын ұмытпаған ұрпақтың белгісі ғой. Ташкенттегі сол кешенде неше жылдан соң нақты дерек жазылған табличканың ашылуы қуантатын бір жаңалық болды. Шара кесене ішінде құран бағыштаудан басталды. Үзінді видеоларымды төменге салып қоямын: Жиынға келушілер ағылып келе жатқасын, жиын әзірше басталмайды-ау деп әріптесіммен кварталды айналып көріп келейік деп көшеге шықтық. Кесене аумағына қайтып келсек, алдында бір топ адам жиналып тарихи деректерді тындап тұр екен (видеосы төменде). Негізі мұндай жағдайда мегафон я микрофон қолданған жөн сияқты өйткені далада артқы жақтағыларға дым естілмейді екен. КЗ елшілігіне бұл орайда айтарым - қазақтың елдігін сақтап қалған 3-ақ биіміз бар, заманында өз ұлын қалмақтын ордасына аманат (қазіргі тілмен айтқанда - заложник) жиберген Төкенің 360-жылдығына тиісті демеу беріп я қолдау көрсеткендерінде жөн болар еді. Осындай жиындар жыл сайын бола бермейді, айналайындар! Сол Ислам академиясының актовый залын жалға алып микрофонмен әңгіме/конференцияны отырып өткізгендерінде нұр үстінде нұр болар еді. Астың да өткен жерін қараңыздар, бір ғимараттың айналасында топ екі қанатқа бөлініп отырды. Сонда Ташкентте Ұлы тұлғанын әруағына ас беретіндей тойхана табылмады ма? Мен бұл сауалды қайтадан мемлекетіміздің шенеуніктеріне жолдап отырмын, Төкенің ұрпағына емес, олар молодес, қолдарынан келгенше бәрін ұйымдастырды, өркендерін өссің деген жалғыз-ақ тілегім бар оларға. Ас кешен қасындағы Ислам Университеті аумағының бір шетінде өткізілді. Төле бидің ұрпағы - ақсақал батасын беріп асты бастап берді де астың аяғында да батасын аяған жоқ. Алғашқысын видеоға жазып алуға үлгермесем де соңғы батасынан үзіндіні салып қоямын: Тағы да ас кезінде түсірген видеоларым: Айтпақшы, аста шай жеткіліксіз болды, жұрт бір жағынан күннің ыстығынан, екінші жағынан ас жегесің шөлдеп отырды. Өзбек официанттар шәйнек ұстап алып, әне-міне тағы алып келеміз деп шайымен жоғалып кетті, үстелдің үстінде де кішкентай сусындар бір-екі құйғасын таусылды. Баклажка су сатып алайын десен, айналада жақын жерде бір магазин жоқ. Астан шығып шекараға жеткен Төленің ұрпағы шекарадағы өзбектің квас сататын бочкасына жабысты :) Әрине, мен ол жаққа тек тамақ жеп қайту үшін келгенім жоқ дегенмен болашақта ас ұйымдастыратын азаматтарымызға айтарым, көпшілік жиналғасын титан алып келіп пайдаланғаныңыз жөн болар. Ас аяқталғасын жиналған жұрттың бір бөлігі ары қарай Самарқанға саяхаттап баруға шешті, мен үйіме қайтамын деп сыртта тұрған екі автобустың біреуіне міндім. Ол автобустын өзбек жүргізушісі жүрген бір комедия, автобус лық толы (перегруз) болғасын салонда тұрып келе жатқан жолаушылардан ақшасын жинап алды. Елшілігімізге бұл орайда тағы да айтарым, Төкенің келесі мерейтойында ең болмаса жеткілікті түрде автобусты ұйымдастырсандаршы, елдің даңқы мен абыройы осындай майда нәрселерден құралады ғой. Тағы айта кететін бір нәрсе бар. Жиында 3-4 дана кітап әкелініп жүртқа көрсетілді. Төле би ұрпақтарының дайындап жазған бір кітабы болса керек. Кітаптын атын да нақты автордын кім екенін де шындық керек - аңғармадым. Жалпы түсінгенім бұл кітап әлі баспадан көлемді түрде шықпаған сияқты. Негізі осындай шараға келген қонақтарға бұл кітап ертерек дайындалып таратылғанда - керемет болар еді. Мен тіпті ол кітапты сол жерден өзіме сатып алар едім. Ал енді бұл кітаптың қайда/қашан шығатыны - маған құпия бір нәрсе болып қалғандай. P.S. Төле би жатқан мазары жайлы тағы айтсақ, өткен ғасырда оған екі рет қауіп төніп тұрды: 1) Большевиктермен келген "союз воинствующих безбожников" деп аталатын ұйым төңіректе бірнеше медресе, мазар, мешіт, т.с.с. ғимаратты жойып құртты. 2) 1966 ж Ташкенттегі жер дүмпуы қаладағы біраз үй-нысандарды қиратты. Төкенің кесенесі де зақымдалып, "снос"-қа кетуге сәл-ақ қалды. Ол жайлы төмендегідей дерек бар: 1800 жылдардың аяғында кесененің сүретін де төменге қоямын: Құдай қаласа, жоңғар шапқыншылығы заманында қазақтың рухани көсемі - Төле бидің келесі мерейтойына тағы да барып қаламыз. Аман-сау болыңыздар!
