Қолыма 1988ж басылып шыққан "Сөз тапқанға қолқа жоқ" атты кітап түсті. Бұл кітапта халық даналығының тамаша үлгілері: күлдіргі әңгімелер, шешендік сөздер, толғау-термелер топтастырылған. Ел ауызынан көп жылдар бойы жинағандар: Айсұлу Бейсенғалиева, Сыздық Әбілғазин, Сейітқали Қарамендин. Көлемі 600 беттен асады. Ішінде біраз қазақ руларының өз уақытында танымал кісілеріне байланысты дерек кездеседі. Тек кітап беттерін аударып скан жасау бірнеше күн уақытымды алды, ал бұл деректі жинауды айтсаңшы. Оны тағы арнайы сайтта бірнеше pdf файлдан бір файлға біріктірдім. Басқасына құйдым. Скандалған кітаптың салмағы 200 МБ шамасында. Төмендегі ссылка бойынша интернеттен жүктеп алсандар болады. Кейбір беттерінің сканы төменде. Бұл еңбегімнің негізгі ниеті - кітап тозып, жоғалмай тұрып - оны бағалай білетін оқырманмен бөлісу. Жүктеп алған pdf файлды ашқаннан кейін үстінгі жағында "Просмотр" деген жерінде "Повернуть вид" "По часовой стрелке", немесе клавиатурада Shift-Ctrl-Плюс деген кнопкаларды бассаңыз оқи алатын қалпында шығады. https://pixeldrain.com/u/ika8ocZB (біреудін соңғы жүктеп алғаннан кейін файлообменникте 30 күн бойы сақталады), компьютерінізге жүктеп алу үшін - сілтеме бойынша ашып экранның сол жағындағы DOWNLOAD дегенді басыңыз Кейбір беттерінің сканы:
Очерк
Ұтқыр сөзбен ділмар әйелдің бетін қайтарған Бөлтірік шешен
Ілгеріде қарақалпақ елінен шыққан бір ділмәр әйел Әулиеатаға тоқтапты. Атшабардың астындағы бір дәулетті үйге түсіпті. Сөзге шешендігі, тапқырлығы сондай, ешкімге дес бермепті. Қалың ел болып жалғыз әйелдің бетін қайтара алмағанымыз ұят деп сондағылар өзара ақылдаса бастапты. Сонда бір қария тұрып: "Қой болмас, қос ат жіберіп, төменгі Шу бойынан Бөлтірік шешенді алғызындар", - дейді. Бұл кезде Бөлтіріктің елге аты шығып қалған кезі екен. Ол келгенше әлгі әйел ешкімге дес бермей, лепіре сөйлеп отырады. Сөйтіп тұрғанда Бөлтірік шешен де келіп жетеді. Үйге кіре бергенде-ақ әлгі әйел "Қыруар Үйсіннің қай қыртысынан шығып келді екен?" - деп қағыта сөйлейді. Ал Бөлтірік болса асықпай-саспай амандық-саулық сұрасып болып: - Асықпаңыз құдаша алыс жолдан шаршап келдік емес пе? Ас-суымызды ішіп, жайланып алайық. Қағысып қалжыңдасатын уақыт әлі алда. Бірақ, осы жақында ғана бір түс көріппін. Соны айта отырайын, сіз жори отырыңыз. Түсімде бір таразының басына сіз бен біз түскен екенбіз деймін. Содан қайта-қайта таразының мен жақ басы баса береді. Тіпті болмаған соң таразышы тұрып:
"Осында мен түсінбейтін бір нәрсе болуы керек. Сіздер екеуіңіз де тырдай жалаңаш шешініп таразыға қайта түсіңіздер" дейді. Сөйтіп сіз бен біз әлгінің айтқанын істеп, таразының екі басына тұрған екенбіз деймін. Содан мен жақ тағы басты. Сонда әлгі таразышы: - Е, е, енді түсіндім, Сіздің "тыртығыңыз", ал сіздің "артығыңыз" бар екен ғой деп басын шайқағаны бәтшағардың... Бөлтірік шешеннің сөзінің аяғын тыңдауға дәті шыдамаған әйел бетін басып, далаға тұра қашыпты. P.S. дерек "Даланың дара ділмарлары" кітабынан алынды.
Очерк
Алтын Орда ханы Тоқтамыс неліктен Ақсақ Темірге қарсы бірінші шайқасында жеңілді? Спойлер: опасыздық пен парақорлық
Сайтымда Ақсақ Темірдің тасы жайлы бір мақалам бар. Ол оның Алтын Ордаға қарсы бірінші жорығымен байланысты. Жалпы Алтын Орданың ханы Тоқтамыс Ақсақ Темірмен екі рет ұрысқа түсіп екеуінде де жеңіліс тапқан (18/06/1391 ж. қазіргі Самара облысында және 15/04/1395 ж қазіргі Кавказ жақта). Алтын Орданың әлсіреп бірте-бірте тарихи сахнадан кетуі бұларға байланысты. Бұл тақырыпта мен Әмір Темірдің өзі жаздырған "Уложение Тимура" туындысына сүйеніп аталмыш себептерді кітаптан скриншот қылып мақалама салып қоямын. "Уложение Тимура" қайдан шықты, Ақсақ Темірдің өзі жаздырған бір жазбаша дерек пе, т.с.с. сұрақтарыңызға жауап алу үшін төмендегі сілтеме бойынша орысша мәтінді оқысаңыз болады: https://www.vostlit.info/Texts/rus5/Ulozenie/framepred.htm "Уложение Тимура"-ның бірінші бөлімі мына сілтеме бойынша: https://www.vostlit.info/Texts/rus5/Ulozenie/frametext1.htm Айта кеткенім дұрыс болар - Ақсақ Темір Алтын Ордаға қарсы жорықтарды Тоқтамысқа дейін де жүргізді. Мысал мына бір үзіндіде (Қазақ хандығын құрған Керей мен Жәнібек хандар аталмыш Орыс ханның шөберелері): Тағы бір айтып кететін жайт, Тоқтамыс Алтын Орданың тағына Әмір Темірдің көмегімен қол жеткізді. Ал кейін екеуінің арасында орын алған ұрыстың біріншісіне оралсақ, Тоқтамыстың неден жеініліс тапты деген сауалға осы "Уложение" жауап береді: 1-ші себеп - опасыздық, яғни ханның қол астындағы кейбір бектердің сатқындығы. 2-ші себеп - ұрыста Алтын Орданың туын көтеріп ұстайтын адамның ақшаға жаудың айласын жүзеге асыруы. Неше ғасыр өтсе де адамдар көп өзгерген жоқ, сол баяғы сатқындар мен парақорлар әлі де бар. Қазақ елі Алтын Орданың мұрагері десек, Тоқтамыстың жеңілудің себептерін біліп қана қоймай бұл тарихтың қайталанбауына тиісті жұмыс жұргізгеніміз жөн!
Очерк
CAVEANT, CONSULES!..
«Голод грозит юго-западной полосе Сибири…» - еще летом раздавались тревожные заявления степных скотоводов. «Жут келеде» (бедствие надвигается) испуганно твердят все время киргизы своему многочисленному большому и малому начальству. Чтобы понять эту тревогу, надо знать те ужасные последствия, которыми грозит в Сибири каждый недород трав. Киргиз живет для скота, единственного источника своего существования. Все его интересы группируются около стад, как около исключительной причины его материального благосостояния. Поэтому понятно, почему для киргиза охрана скота представляет главную, если не единственную, цель в жизни. Как нельзя более соответствует этому приветствие, с которым, по степному этикету, киргизы обмениваются при встрече: «мал, жан, бала-шаған аман ба?», т.е. как благополучны: скот, душа и семья? В силу этого у киргиза развилась удивительная наблюдательность и чуткость ко всякого рода метеорологическим проявлениям, их малейшим колебаниям. Он не мог не подметить периодичности этих проявлений, их приблизительно точной смены одного другим – словом, некоторую закономерность. Периодичность метеорологических явлений, совершающихся в киргизской степи с известной последовательностью, легла в основание киргизского летоисчисления: оно подразделяется на 12-летние периоды, из которых последний год, «коян-жыл», сопровождается засухами летом, буранами и гололедицами – зимой. По киргизскому исчислению нынешний год должен быть неблагоприятным для произрастания трав, и многие аулы еще с весны начали принимать меры к сохранению камышовых и тростниковых зарослей, щадили весной зимние пастбища, а летом старались сделать кое-какие запасы сена. Но, к сожалению, последняя наиболее рациональная мера оказалась невыполнимой: с одной стороны, наступившая продолжительная засуха окончательно сожгла траву, показавшуюся было после весеннего таяния снега, а с другой – полная беспомощность киргиза-скотовода в отношении необходимых машин для уборки сена. В результате, по частным и официальным данным, юго-восточная и сибирская степи дали ничтожный сбор сена, а на пастбищах совершенно отсутствует подножный корм, так как и летом, и осенью не было дождей. Новоселы еще с августа начали усиленно распродавать скот и лошадей, оставляя самую ничтожную долю рабочего инвентаря, а киргизы наводняют своим худым скотом торжки и ярмарки, отдавая его за бесценок, так как по опыту знают, что зимою скот все равно погибнет от бескормицы. С жутким чувством, с сознанием полной безвыходности вступает и киргиз, и переселенец в зиму. Кругом безбрежная степь, радующая взоры в хороший урожайный год, и жестокая в годы недорода. Бураны, в одну ночь уничтожающие тысячи голов скота, вынужденного всю зиму тебеневать; трескучие тридцатиградусные морозы, уносящие сотни животных; гололедица, сопровождающаяся массовыми выкидышами, низводящими иногда процент приплода до нуля, – вот та обстановка, в которой обречены прозябать и туземец, и новосел. Раньше, когда простор степей позволял скотоводам делать перекочевки на сотни и тысячи верст, «джут» не был так страшен: кочевник-скотовод мог найти участки, более обильные травой. Теперь степь изрезана под наделы для переселенцев, кочевание сведено до радиуса в десятки верст, и киргиз лишился единственной, хотя и пассивной, меры борьбы со стихийным бедствием, а вместо нее ничего не получил от начальства. Правительство, упорно отказывающее Сибири в широком самоуправлении, приняло на себя заботу об окраинах и, надо отдать ему справедливость, тратит на них миллионы народных рублей. Но на что тратит? На содержание окраинной сатрапии, на стражников, на представительство, на катанье чиновников. На проведение же в жизнь окраин более рациональных экономических мероприятий не расходуется и рубля, и все предоставлено где Николаю Чудотворцу, где – Аллаху. Правда, в департаментах сотнями сочиняются всяческие проекты о «поддержании» и «поднятии» окраинного хозяйства, о превращении окраин в «цветущий сад», в «страну Эльдорадо», но все это – шалости пера. Окраинные сатрапы иногда также разрожаются каким-либо сногсшибательным проектом и с суворовским натиском, получив благословение из Питера, начинают проводить его в жизнь.Так было с пресловутыми сенными запасами. Сколько чернил и бумаги изведено, каких расходов на командировки потребовалось, какого колоссального труда стоила киргизам эта мера!.. А в результате – жалкие сотни пудов плохого сена на район с тысячами голов скота, да и такие запасы растаскивались в конце зимы, а летом совсем не пополнялись. Придет иногда какому-нибудь администратору в голову мысль проверить «казна-пшинь» (казенное сено, как называли киргизы сенные запасы), и командируют чиновников. Тогда начинается горячка у ордынских властей: нередко тут же на глазах ревизора тащат на склад сено из ближайших аулов с тем, чтобы по отъезде снова водворить его на хозяйском гумне. Обыкновенно случается так, что в голодный год совсем нет сенных запасов: в конце зимы растаскали, а на лето – неурожай. Не в таких опереточных мероприятиях должна выражаться борьба с джутом. Тут нужны иные, более рациональные, меры и прежде всего объективное активное выступление местных сил, оплодотворенных самосознанием и самодеятельностью. А возможно это только при условии местного самоуправления. Только в таком случае и осуществима та организация борьбы с бедствиями, которая имеет место в некоторых земствах, только тогда и киргизы, и переселенцы перестанут смотреть на недород, как на неотвратимое и непобедимое стихийное бедствие. «Жут келеде», голод надвигается, господа консулы, взявшие на себя попечение о многомиллионном народе!.. Мыржақып Дулатов (1885-1935) «Жазушы» баспасы, 1991
Очерк
ЖЕР МӘСЕЛЕСІ
Ішкі Россиядан бұлттай көшіп келе жатқан мұжық алдағыға көз салуды үйреніс қылмаған қазақ халқын да ойға қалдырды. Бұрынғыдай көшіп жүру керек пе, он бес десятинадан ер басына жер кестіріп қала болу керек пе? Мәселесі көптің көңілінде Һәм тілінде ойнай бастады. Қазақ халқынын келешектегі халын қайғырушы оқығандар Һәм ноғай туғандарымыздың білімділері газеттерде жазып, мүмкін қатар тезірек сұранып, жақсы жерге орнығып отыруды пайдалы көрді. Атақты қазақ адвокаты, 2-дума члені сұлтан Бақытжан мырза Қаратаев өзіне ерген ағайындарымен тиісті жерін кестіріп алып, қала болды. Басқа жерлерден де мұндай хабарлар естіледі. Қала боламын деушілерді үкімет те құшағын кең жайып қарсы алып тұр. Енді жұрттың қала болу жағына шығып мәслихаттасып сөз байласа, іс біткен болар еді, бірақ халықтың арасынан шыққан бағзы оқыған білімділерімізден қала болу пікіріне жан-тәнімен қарсы тұрушылар бар. Бұлардың бір кемшілігі – әлгі пікірлерін әуелгілер секілді пайдалы болса алып, залалы болса, қалдырарлықтай газет-журналға жазып, көптің сынына салмай тұр. Бір халықтың тұрмысын түп-тамырынан бұзып өзгертуі (көшпенділіктен – отырықшылыққа, отырықшылықтан – көшпенділікке шыққан секілді) оңай іс емес. Қауіпті дертке ғалым тәуіп қанша керек болса, бұл мәселенің түйінін шешуге де сонша білім керек. Өлгенді тірілту мүмкін болмаған секілді, бұл туралы өзгеріс қате пікірмен болса, түзетуге болмайды. Қате деген нәрсе әр уақытта әрбір іс туралы әр адамда болады. Соның үшін жоғарыдағы пікірлерде бір жақсылық болмаса екеуі де қатар салыстырылып тексерілуі тілеулі. Қазір алдымызда 4-5 айлық қыс тұр. Осындай еркін уақытта қазақ халқы журнал үстінде кеңесіп, жазға шейін я қала болуға, я бұрынғыдай көшпелікте қалуға тізгінді мықтап қоярға керек. «Айқап» журналы жер сөзін мұнан бұрын да аз жазбаған болса да, бұл күнгі керегіміздің бірі Һәм біріншісі болғандықтан, төмендегі екі түрлі жобаны оқушылардың сынына қатар салып баян етуді артық деп білемін. ҚАЛА БОЛУ КЕРЕК ДЕУШІЛЕРДІҢ ПІКІРІ Рас, қазақ халқының жер-суға ие болып, жаз жайлау, күз күзеу, қыс қыстауда тарлық көрмей төрт түлігі сай болып, тай құлындап, тоқты қоздап, қосты жылықы, желілі түйе, отарлы қой, қайғы жоқ, еріккеннен бірінің малын бірі қуып, кең далада құлан-киікше сайран етіп жүрген күні болған, ол күндер енді көздерінде ғана елестейді. Мұның себебі не, халықтың өсіп, жердің өспеуі Һәм тозуы, қазақ жері патша мүлкі саналып, сол себепті миллиондап жерсіз мұжықты хүкіметтің қазақ жеріне қондыруы, бұл тілеусіз қонақтар келе бастағаннан бері жер тарылып, ата мекеннен ірге қозғалып, қазақтың шаруасының күйзелуі, 15-20 жылдан бері бұл көшпелі мұжықтардың келіп бітуінің ұшы көрінбей, бұлай болғанда енді аз жылда қазақ халқы ең жаман жерге сорлап қалып, ақырында пақырлыққа жетуі ықтимал. Жер көп-аз болса да, бұл заман өнер-білім заманы болған шақта әр жерде жайылып жүргенде оқудан мақұрым қалармыз. Надан халық білімді халықтардың қасында өзінің діні, хақын сақтай алмай, дүниеден ақыры есебін бітіруі ықтимал. Жер жүзіндегі халықтардың Һәммесі біраз ғана болмаса, қала болып отыр. Мал бағып көшіп жүрмегендіктен қырылып қалғаны естілмейді. Қайта бұл күнде көзіміз көріп ғақылымыз жетпей тұрған не түрлі тамаша нәрселерді (отарба, телеграмм) шығарып тұрған солар. Олар бізден кедей емес, бізден өнерсіз емес, бізден күшсіз емес. Бұларды көре тұра, біз қазақтар да қала болып, малдың санын кемітіп, бағасын көтеріп, егін салып, сауда қылып, оқу оқып, өнер тауып, өзіміз де алдағы жұрттың істегенін істеп, солардың жолына түсейік, сол уақытта ғана қатардағы халықтардың бірі бола аламыз. КӨШІП ЖҮРУ КЕРЕК ДЕУШІЛЕРДІҢ ПІКІРІ Қазақ халқы көшейін деп көшіп жүрген жоқ, жерінің ауасына (климатические условия) қарап көшіп жүр. Адам тұрған жерінің ауасының құлы. Қазақ отырған жер егіншілікке жарамсыз. 12-15 жыл егін салған жер тозып шаңы шығады, тағы да жаңа жерге салу керек болады. Әлгі тозған жер егіндікке жарауына 20-25 жыл тынығуы керек. Қазіргі қазақ жеріндегі хохолдар неге байып кетті десеңіздер, бұлар қазақ жерінің ең тәуірін таңдап алған, алған жері тозса, қазақтан жерді арендіге алып, өз жерлерін тың сақтап отыр. Жақсы деп орныққан жерлері нашар шығып, көшіп кеткен, яки жаңа жер кестіріп алған мұжық көп. Самар губернасында Нуұзын уезінің жері мұнан 20-25 жыл бұрын мұжықтардың ұжмағы деуге болатын еді. (Қазір Қостанай, Ақтобе уездері секілді) осы күні Орал тауынан бел асып келіп жатқан көшпе мұжықтың жүзден тоғызы Самар губерниясында тұр, қазақ жері де сол секілді. Қазақ жерінің алабы кең болса да, пайдаға жарарлығы аз. Жалғыз Балқаш көлі менен Бетпақтың шөл даласы елу мың шаршы шақырым орын алып жатыр. Бұлардан басқа да таулар, тастар, шөлдер, көлдер, сорлар аз ба? Қазақ көшпенділікті өзі тастамаса , хүкімет еріксіз қала болғызбайды. Қазақ халқының егіншілікке айналмай, бұрынғыдай мал өсіру кәсібінде болғанда, бірінші – өзіне, екінші – мемлекетке зор пайда келтіреді. Россияның базарына жүн, жабағы, қыл, ет, тері, май жеткізіп тұрғанның көбі қазақ малы емес пе?! Оның үстіне, ғаскерге арзан Һәм көнбіс аттар қазақ жылқысынан шығатынын еске түсірсек, мал шаруасының патшалыққа келтіретұғын пайдасын санап бітірерлік емес.1901 жылы 27 сентябрьде Петербургте болған «Антропологическое обществоның» бір мәжілісінде көшпелілік жайын жақсы білетұғын Клеменц деген ғалым айтқан: «Бұл күнгі егін салып, қала болған халықтар бұрынғы мал өсіру кәсібін басқалардың міндетті қылуымен тастамаған Һәм міндетті болудың жөні жоқ еді. Қазіргі Европада, мысалы, мәдени Швейцарияда сүттен май, ірімшік алу үшін мал өсіріп көшушілер бар. Жаңада ғана Норвегияда қой етінің бағасы көтерілу себепті егін салу, көшіп жүріп, қойды ащылы жерге бағып өсіру мәслихат көрілген». Қазақ жері егінге жарамсыздығын, мал өсіруге ғана ылайық екендігін профессор Винер қазақ тұрмысын ашына жазған Һәм жазбақта. Қазақ мал баққан халық. Қазіргі бағып отырған малына ылайық жер қалдырмай тастауын ақылға сыйдыруға болмайды. Халықтың ғұмыры 20-30 жыл емес, дүние тұрғанша тұруда үміт бар. Соның үшін түбін ойлағанда, қазіргі тұрмыстың неше ғасырлардан бері бекіп қалған негізін бұзбасқа керек. Ақырғы сөзім: қала болуды қуаттаушылар (өзімді де солардың бірінен санаймын) пікірі де көптен халыққа жария еткен пікір Һәм өтіп келеді. Ендігі менің бұл кеңесті жаңғыртудағы мақсатым, өзіме мағұлым, қазірше көшпелілік тараптарының пікірін халыққа паш етіп, өздерінің сүйенген дәлелдерін бекітуін күтудүр. Өзі қайда барарын біле алмай, адасып тұрған халықты бұрынғыдан жаман адастырып, басшыларымыздың екі жаққа тартуына қайғырып, тезірек бір ынтымаққа келуін тілейміз. Мыржақып Дулатов (1885-1935) «Жазушы» баспасы, 1991
Очерк
Қалқаман – Мамыр
Өткен іс – ойға күңгірт, көзге танық, Көрмесе де білгенге бәрі қанық. Мың жеті жүз жиырма екінші жыл Қазақтың Сыр бойында жүргені анық. Әнет бабаң Арғынның ел ағасы, Әрі би, әрі молла, ғұламасы. Орта жүзге үлгі айтқан әділ екен, Сол кезде тоқсан беске келген жасы. Кішік деген – бабаңның өз атасы, Мәмбетей ол Кішіктің бір ағасы. Мәмбет сопы, Кішіктің шешесі бір, Қатаған Тұрсын ханның ханышасы. Біздің жетінші атамыз Әйтек деген Бабаңның бір туысқан інісі екен. Әйтектің бәйбішеден жалғызы Олжай, Тоқалынан Байбөрі Қалқаманмен. Бәкең деп атап кеткен Байбөріні, Бұл сөзім ертек емес, сөздің шыны. Бір қыз үшін Қалқаман елден кеткен Соның жайын айтайын тыңда, міне: Мәмбетей өсіп, өнді бара-бара, Сол таптан бір бай шықты жеке-дара. Сол байдың он бес жасар қызы Мамыр Әрі сұлу, әрі есті, еркекшора*. Онан басқа бала жоқ әлгі байда, Оны қыз деп еш адам айту қайда. Байдың көңілі жабырқап қала ма деп, Жұрт жүрді құда болам дей алмай да. Қалқаман қыз айттырмай жүреді екен, Мамырды жас күнінен біледі екен. Асықтығын айта алмай іштен жанып, «Құрбымыз» деп құр ойнап-күледі екен. Мамыр жылқы бағады күндіз барып, Тымақ киіп, қолына құрық алып. Қалқаман Мамырменен малда жүріп, Біраз сөз сөйлесіпті, кез боп қалып. Жігіт сонда қызға өзін сүйдірмекке, Асық болса оны да күйдірмекке, Жұмбақ мысал сықылды бір сөз айтты, Көңіліндегі мақсұтын түйдірмекке: – Ей, Мамыр, адамды Алла жаратыпты, Хауа-Ананы адамға қаратыпты. Бірін еркек, біреуін әйел қылып, Екеуінен көп жанды таратыпты. Құдай неге қылмаған адамды тақ, Балаларын өзінен өстіріп-ақ. Хауа-Ананы жаратудай мақсұты не? Сол арасын білуге ақылым шақ. – Ей, Қалқаман, тегі жоқ, құдай жалғыз, Мұқтаж емес жолдасқа тіпті армансыз. Адамзатқа көмексіз, махаббатсыз Өмір қызық дегенді естен қалғыз. Жоқ болса махаббатты бір сүйгенің, Ойлашы, керегі не дүниенің. Сүйсін, жолдас болсын деп жаратты Алла, Бұл туралы білгенім осы менің. – Тауып айттың, Мамыржан, ұқтым жайын, Сүйтсе-дағы тағы бір сөзім дайын. Махаббатты жарым жоқ, жәрдемшім жоқ, Өлейін бе, қайтейін, кімге айтайын? Қалқаманның мақсатын Мамыр білді, Аз ойланып үндемей сабыр қылды. Жылы жүрек өзіне жар тапқандай, Тыншымады, тулады, жүз құбылды. Қызарды, бір ағарды байдың қызы, Бетке шықпай тұра ма жүрек ізі? Іші ыстық, сыртқы дене суық тартып, Салқын термен мөлдіреп нұрлы жүзі. Аздан соң Мамыр айтты: – Ей, Қалқаман, Байқадым сөз аяғы бізге таман. Қазір жауап берерлік уақытым емес, Сүйтсе де үміт үзіп өлмек жаман... Соны айтып амандасып Мамыр кетті, Күн сайын Қалқаманнан сабыр кетті. Мамыр бүгін қыздарша киінді деп, Қалқаманға бір күні хабар жетті. Қуанды атқан оғым тиді ме деп, Мен үшін қыз киімін киді ме деп. Қауіп шіркін тағы да ойлатады, Менен басқа біреуді сүйді ме деп? * * * Ол кезде жерге талас қазақ, қалмақ, Атысып, ауыл шауып, жылқыны алмақ. Бір соғыста қалмақты қазақ жеңіп, Тобықтының бәрі де тойға бармақ. Той қылған Орта жүзде Сәмеке хан, Жиылды той болған соң бірталай жан. Бай-бәйбіше, үлкендер сонда кетіп, Жас жігіт, қыз-келіншек үйде қалған. Қазақта бастан** деген бір ырым бар, Мал сойып, жастар ойнап, бір жиылар. Қалқаман «Бастан қыл» – деп қызға келді, Азар болса бір тоқты шығын шығар». Сойғызды Мамыр сонда тоқтыны әкеп, Ойнады қыз-бозбала етінен жеп. Оңашада Қалқаман Мамыр қызға Ымдады «бір жауабың болмай ма?» деп. Айтса да қыздан жауап үміт етіп, Есітпеген кісі боп қалды кетіп. Сүйтсе де сондағы айтқан сөзі мынау, Еш адамға елеусіз өлеңдетіп: – Ауылымның күнбатысы қалың қамыс, Бүрсігүннен арғы күн болады алыс. Жас кісіде бар болса жігер-намыс, Болып кетіп жүрмесін жатпен таныс. Солайша жауап берді Қалқаманға, Бұл сөзі байқалмады басқа жанға. Бүрсігүні қамыстан жолықпасаң, Мен саған жоқ деді ғой, байқағанға. Қалқаман оймен шешті қыздың сөзін, Таптым деп шешуінің анық өзін: Бүрсігүні күн бата сол қамысқа Келіп кірді сол ғой деп айтқан кезің. Ел жата қыз да келді шоқ қамысқа, Қалқаман айтты сонда көзтанысқа: – Бүгін кешке осынан жолықпасаң, Кетемін деп неге айттың тіпті алысқа? – Ей, Қалқаман, аңғалсың аңқылдаған, Біржолата келген жоқ Мамыр саған. Тағдыр бізді қоспады, айып етпе, Ертең құда түседі біреу маған. Кеше білдім төбемнен ұрғандығын, Құдалықтың дап-дайын тұрғандығын. Бүрсігүннен кешіксең жауап жоқ деп, Сол еді сөз ишарат қылғандығым. Әке берсе, қыз болмас кімге қатын, Қайтейін сенде-ақ еді махаббатым? Еркекше киімімнен ұялам деп, Уақыт өтті, сол болды қатты оғатым. Алдыңа кешу сұрай келіп тұрмын, Көзге тірі болсам да өліп тұрмын, Қалқаман, осы саған қоштасқаным, Денемді емес, жанымды беріп тұрмын. – Ей, Мамыр, бұл іс оңай, алдамасаң, Зорлық жоқ өзің сүйіп таңдамасаң. «Ер жеткен қыз еркімен ерге тиер» – Молдалардан есіттім әлдеқашан. Мамыр-ау, мені сүйсең, кетпе жатқа, Құдайға хақ, ісім жөн шариғатқа. Басы бабаң, аяғы шала молда, Бәріне анық оқыған жамағатқа. – Қалқаман, рас болса айтқан сөзің, Сен үшін келіп тұрмын, көрді көзің. Сүйген жарым, сүйенген жаным сенсің, Не қылсаң да біле бер, мейлің өзің. – Олай болса, кетейін қазір алып, Тұрсақ жазым болармыз қапы қалып. Азар болса мал алар, адам алмас, Тобықтыны жиярмын бара салып. – Қыз алған жоқ жақыннан Тобықты әзір, Өлтірем деп жүрмесін бізді қазір. Өзімді аяп тұрғам жоқ, сізді аяймын, Сен сау болсаң болар ем мен-ақ нәзір. – Мамыр-ау, айтып тұрсың әлденені, Шариғат қосады екен немерені. Қайғы ойлап жаман ырым айта берме, Алаңсыз сүйген болсаң анық мені. Мамыр айтты: – Мен сенсіз тірі тұрман, Үш қайырдым сөзіңді мен антұрған. Бір Құдайға сыйынып ал да жөнел, Жолыңда өлсем разымын, жаным құрбан. Алдандырдым мен Сізді сөзбенен құр, Тәуекел деп Аллаға тез, жылдам жүр. Заман қандай болар деп дайындап ем, Боз жорға атым белдеуде ерттеулі тұр. * * * Мінді де екі ғашық кетіп қалды, Ауылға бір сағатта жетіп барды. Не де болса қылдым деп бір жұмысты, Бара сала Олжайға кісі салды. Олжай барды бабаңа түн ішінде, Қысылшаңдық бар еді жүрісінде. Бабаң басын көтеріп Олжайға айтты: «Неге келдің, асыққан жұмысың не?» – Қалқаман қашып келді Мамырды алып, Қапы болдық өзгеміз білмей қалып. Алыс жерге кетсін бе, тоқтасын ба, Ақыл сұрай келіп ем сізге салып. Бабаң мұны есітіп қайғы жеді: – Бір жаман түс көріп ем бүгін,– деді. Бітімсіз іс кез болып қалар ма екен, Көкенайдың мінезі қатаң еді. Көкенай – Мәмбетейдің бастаушысы, Өзі батыр, мінезі қатты кісі. Сол кісінің алдынан тараушы еді, Бабаңнан соң бұл елдің көп жұмысы. Бабаң айтты: – Кете алмас бір жас бала, Тобықтыға хабар қыл бара сала. Болар іс болған шығар, малды аяма, Өзі оңдасын ақырын хақ тағала. Тобықты, Қанжығалы, Бәсентиін, Атығай, Қарауылмен бәрі жиын. Бабаң хабар айтқан соң ел жиылды, Сүйтсе де сөз аяғы болды қиын. Мәмбетей жатып алды ырық бермей, «Қалыңмал ал, біт» - деген сөзге көнбей. Қалқаман мен Мамырды өлтірмесе, Кетеміз деп бабаңды тіпті көрмей. Бабаң айтты: «Өлтірер жұмыс емес, Таспен атып өлтірмек бұл іс емес. Біреудің некелісін бұзбаған соң, Қанына ортақ болу дұрыс емес». Көкенай тағы көнбей жатып алды, Бітім болмай неше күн жұрт сандалды. «Қалқаман мен Мамырдың дауындай» деп, Мақал болып бұл елге сонан қалды. * * * Бітім болмай созылды сөз аяғы, Белгісіз кімнің соры, кімнің бағы. Бір күні төркініне амандаса Мамыр келді, тағдыр ғой ол баяғы. Көкенай бітпей жүрген сөзді ұзайтып, Сол күні келген екен аңнан қайтып. «Анау бір топ жаяу кім?» деп сұраса, «Ол – Мамыр» деп бір қойшы қойған айтып. Ести сала садағын қолына алды, Мамырдан аулақ жүр деп айғай салды. Ұялмай жүзіқараның жүргенін деп, Аямай дәл жүректен атып қалды. Бүкшиіп, иман айтып, қаны қашып, Қолтығын қолыменен тұрды басып. Бейшара бір-екі ауыз тілге келді, Өзін атқан кісімен арыздасып: – Көкенай, қарғамаймын, сөзіме бақ, Ісім жөн, бір құдайға көңілім хақ. Мойныңа менің қаным халал болсын, Болма енді Қалқаманның қанына ортақ. Кешікпей мен өлемін, сен тірісің, Іс емес құдай кешер қылған ісің. Өлтіртпе, тілегім сол, Қалқаманды, Барасың тәңір алдына, білемісің? Екі қан ауыр болар бір өзіңе, Сүйсінбе бұл рақымсыз мінезіңе. Айырған екі асықты оңа ма екен, Деп тұрсың алғыс айтар кім өзіңе? Тілегім келді орнына, арманым жоқ, Артында Қалқаманның қалғаным жоқ. Мені сен өлтіргенмен жасармайсың, Сүйткенмен жас жанымды алғаның жоқ. «Қалқаман, аман бол!» – деп көзін ашты, Алла деп алақанмен бетін басты. Қоштасып қасындағы қатындарға Опасыз бұл жалғанға амандасты. * * * Көкенай жиды барып Мәмбетейді, «Өлтірдім тентегімді өзім» дейді. Бабаңа кісі салды дамыл бермей; «Ол неге Қалқаманды өлтірмейді?! Жақыным қызымды алды, ұнамаймын, Қорлыққа тартып алған шыдамаймын. Егер де Қалқаманды тірі қойса, Ел болып Кішікпен бас құрамаймын. Оллаһи, біз кетеміз, қазір ауып, Менен басқа туысқан алсын тауып». Бұл хабар Тобықтыға жеткеннен соң, Сөзінен елдің бәрі қылды қауіп. Бабаң айтты: «Ел бітпес оныменен, Жүрелік шариғаттың жолыменен. Бір еркек, бір қатынның құнын алсын, Мәмбетей разы болсын соныменен». Көнбеді Мәмбетейлер оған тағы, «Ауамыз біз болсақ – деп қор қылмағы. Әнет бабаң әділет қылмаған соң, Көз көрмеске жат болып кеттік-дағы». Көп берген түкке тұрмай қалың малы, Ем болмады жалынып айтқан жалы. Тобықты осы сөзге қақ бөлініп, Болысты Мәмбетейге Қанжығалы. – Ей, Баба, тәңірге аян адал ісің, Сүйтсе де ел бүлінер бір бала үшін. Болған соң қазақ та жау, қалмақ та жау, Бұл елдің обалына қалмаймысың? Болсын да Мәмбетейдің бір айтқаны, «Еркек тоқты құрбандық» деген кәне. Қалқаман Тобықты үшін жанды қиса, Кетпей ме шаһит болып оның жаны? Сол сөзге аударылды жұрттың бәрі, Не қылсын көп наданға жалғыз кәрі. «Кеселі көпке болып жүрмегей» деп, Бабаңның шын кейіген шықты зары. Салған соң өңкей надан көптік күшке, Қалыпты қайран бабам қиын іске. «Бір Алла, өзіңе аян жүрегім» деп, Байлапты өлтірмекке ертең түсте. Бабаңның нұр жүрегі болды мұздай, Жазасыз жасқа ешкімнің қаны қызбай. Мысалы көз алдында тұрған жоқ па, Қойдыңдар Абайға да не қылғызбай? Аллаға Бабаң сонда сыйыныпты, Аққан тер нұр жүзіне құйылыпты. «Қалқаман жүйрік атпен шауып өтсін, Көкенай сонда атсын»,– деп бұйырыпты. Өлтірсе, оғы тисе, өзі айтқан жол, Аман кетсе, түк те жоқ, бітімі сол! Мәмбетей шуылдапты разымыз деп, Осыған тамам Арғын басыпты қол. Көкенай құлдық деді бұл билікке, Мәмбетей шығып тұрды бір биікке. Мінгізді Қалқаманды алып келіп, Дейтұғын «Арда күрең» бір жүйрікке. Төгілді көзден жасы көрген жанның, Шолағын қарай гөр деп бұ жалғанның. Жиылған көп қауымға қарап тұрып, Қоштасқан сөзі мынау Қалқаманның: «Ей, жұртым, мен өлемін, сендер қалдың, Орнына бауыздадың айтқан малдың. Өз бауырын оққа байлап өлтіртті деп, Қалдыңдар обалына мына шалдың. Назасы нақақ жастың қате кетпес, Деймісің қалмақ сені тентіретпес. Мамырдан қалған жанның керегі не, Ісім ақ, қосылармын, еш нәрсе етпес. Белгілі Мамырдан соң көп жүрмесім, Тұз-дәмін Орта жүздің жеп жүрмесім. Жалғыз-ақ Тобықтының дұспандары Рахымсыз, бауырсыз ел деп жүрмесін. Қош, Баба, бата бер!» – деп тұра келді, «А, құдай, сақтай көр...» деп бата берді. Жөнелді күрең атпен сырылдатып, Ажалға көпе-көрнеу байлап белді. Көкенай садақ тартты дүрілдетіп, Қақ жарды ердің қасын оғы жетіп. Әйтеуір, ұлы дене аман қалды, Оң жақта қара санынан өтіп кетіп. Атының жалын құшып жүріп кетті, Басына бір төбенің барып жетті. Бір жеңін көйлегінің жыртып алып, Аузына жарасының таңу етті. Ат қойды, а, құдайлап көп бозбала, Ажалдан қақты ғой деп хақ тағала. Той қылып, ат шаптырып ойнаймыз деп, Жабылды үйге жүр деп бара сала. Қалқаман айтты: «Тоқта, құрбыларым, Жоққа есеп осы күнде менің барым. Аямай елім оққа байлаған соң, Кетер ме өлгенімше іштен зарым. Ел қылып Тобықтыны тұра алмаймын, Ешкіммен ойнап-күліп жүре алмаймын. Өлерде аямады, қайда аяйды, Сендерге енді мойын бұра алмаймын». Соны айтып қамшы басты күрең атқа, Қуса да жеткізбеді жамағатқа. Ұлы жүз Еділбайда нағашысы, Жөнелді соған қарай – Бұхар жаққа. Қалқаман сол кеткеннен кетіп қалды, Халқына Әнет бабаң хабар салды. Жаз шыға Қалқаманды іздейміз деп, Тобықты ат жаратын дайындалды. * * * Мың жеті жүз жиырма үшінші жыл, Қазақ, қалмақ атысқан, мұны да біл. Қалмақтың бастаушысы Суан Раптан, Өзі батыр, соғысқа тым айлашыл. Шеп құрып соғысыпты қазақ, қалмақ, Қорқаққа оңай емес шепке бармақ. Бабаңның бес баласы садаққа ұшып, Бұл соғыста қазаққа түсті салмақ. Қазақты ол ұрыста қалмақ алды, Үш есенің екеуін қырып салды. Жеңілген соң тұра алмай Сыр бойында, Арқаға қазақ ауып кетіп қалды. Осы жол – бар қазаққа белгілі жол, «Ақтабан шұбырынды» дегенің сол. Жаяу жүріп табаны аппақ болып, Қорлық көріп қазақтың шұбырғаны ол. Сол себепті Қалқаман қалды ізделмей, Іздемейін деген жоқ, шама келмей. Ол түгіл Әнет бабаң көшке ере алмай, Тірідей дөң басында қалған өлмей. Тұқым бар Қалқаманнан осы күнде, Шын болса, Ұлы жүздің жүр ішінде. Өздері Елібаймыз десе керек, Білмейді кейінгісі бізді мүлде. Бар болса Қалқаманның нәсілдері, Оқығын осы өлеңді талапты ері. Осында туысқан ел Олжай - Бәкең, Семейпалат облысы тұрған жері. «Хан Шыңғыс» деген тауда тұрмыз біз де, Егер де іздесеңдер, сонан ізде. Тобықтыда Құнанбай қажы десе, Басты кісі біледі Орта жүзде. Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931) «Жазушы» баспасы, 1988 * - Еркекшора — еркек балаша киінген қыз (автор) ** - Бастан — әке-шешесі үйде жоқта қыз-бозбала мал сойып, құрбыларын жиып ойнайды (автор)
Очерк
Еңлік - Кебек
Әңгіме алдында аз сөз Өткен адам болады көзден таса, Өлді-өшті, оны ешкім ойламаса. Ол кетсе де белгісі жоғалмайды, Керектісін ескеріп, ұмытпаса. Ақыл деген - денеге егулі дән, Суғарылса кіреді оған да жан. Ақылдың өсіп-өніп зораймағы - Көрген, білген нәрседен ғибрат алған. Есітіп, біліп, көз көріп, ойға салмақ, Өткен істен адамзат бір үлгі алмақ. Қызықпақ, не жек көрмек, жиіркенбек, Бастан кешкен әр істен белгі қалмақ. Ақылдың кей іс жауы, кей іс досы, Бұл екі істен болмайды өмір босы. Досыңды жау, дұшпанды дос көрсетіп, Көзді байлап нәпсінің қылғаны осы. * * * Қалмақ жеңіп, қазақтан алған кегін Қалқаман қиссасында жазып едім. «Мың жеті жүз жиырма үшінші жыл Ақтабан шұбырынды болды» - дедім. Сырдан қалмақ қуған соң біздің елді Күні-түні шұбырып Шуға келді. Табан тиіп жүре алмай, халі құрып, Сұлап жатты айнала Саумал көлді. Сонда Шақшақ (1*) Жәнібек сөз сөйлепті: «Балалар! Осы жолды ұмытпа, - депті, - «Ақтабан шұбырынды» - мұның аты, Құдай қосса, алармыз біз де кекті!» Сол жерде тамам қазақ жыласыпты, Құдайдан артын бер деп сұрасыпты. Тыныққан соң қалмақтан кек алуға, Сөз байлап уағдамен ұнасыпты. Арғындар сол көшкеннен көше берді, Батырлары жер шалып, қоныс көрді. Есіл, Нұра, Сарысу, Қарқаралы, Шалқар көл, Ұлытаудан алды жерді. Орнығып қалың арғын сонда қалды, Жеті момын (2*) олардан өте салды. Ор, Елек, Ойыл, Қиыл қыстамақ боп, Жаз жайлауға Мұғаджар (3*) тауын алды. Кіші жүз өте көшті Орал жаққа, Әбілқайыр хан еді мінген таққа. Мың жеті жүз отыз бір шамасында Орысқа уағда берген қарамаққа. Соны естіп Жеті момын қайта ауыпты, Орыстан көреміз деп бір қауіпті. Мұғаджардың күншығыс жағына өтіп, Ырғыз, Торғай дейтұғын жер тауыпты. Сол жерде жайлап, қыстап жатып алды, Қалмақтан барымталдап жиды малды. Ұлы жүзде үлкен хан Әбілмәмбет Қалмақпен соғысам деп хабар салды. Орта жүзден де аттанды Сәмеке хан, Үш жүзден жиылыпты бірталай жан. Шеп құрып қара-қарсы соғысқанда, Қазақ жеңіп, қалмақтан кегін алған. Сол соғыс – хан Абылай келген кезі, Қалмақтың сыбағасын берген кезі. Керек болса оқыңдар шежіремнен, Жазылған сонда анықтап түгел сөзі. Сонан кейін қалмақты қазақ қуған, Жиылып шаба берді ойдан, қырдан. Тарбағатай , шығыстың жан-жағында Көшпелі көп қалмақ бар бұрын тұрған. Қырылған соң қалмақтар жаман сасқан, Нұржайсын, Шәуешектен өте қашқан. Ата қоныс - Арқаны босатып ап, Қазақ келіп қалмақтың орнын басқан. Қалмақты шабысуға Матай (4*) келген, Босап қалған Шыңғысты көзі көрген. Барған соң Жеті момын жақсысына, «Хан Шыңғыс босады» деп хабар берген. Момынның жартысы айтқан барамыз деп, Ата қоныс Шыңғысты аламыз деп. Атығай, Қарауыл мен Бәсентиін Көшпепті біз осында қаламыз деп. Туысқанын қия алмай жүр деп сен де, Көп айтқан Кеңгірбай мен Қараменде (5*). Бос тұрған соң Шыңғысқа Матай қонған, Біздің ел әне-міне деп жүргенде. Тобықты, Қанжығалы көшкен сонда, Өзге Момын көше алмай қалған онда. Шыңғысты Матай алды дегенді естіп, Қанжығалы қалыпты орта жолда. Келгені Тобықтының осы маңға Мың жеті жүз сексенге тақалғанда, Елді бастап әкелген Матай батыр Орда, Көкен, Ащысу, Доғалаңға. Әр топта да батыр бар некен-саяқ, Сүйтсе де батыры көп Жуантаяқ (6*). Қырды алып, бөктерге таласыпты, Матай-Сатай дегенді тыңдамай-ақ. Қабекең де (7*) өрлепті Шидің бойын Шөбі шүйгін жер ғой деп малға тойын. Кейде жау боп Матаймен, кейде бітіп, Есі-дерті Шыңғыста, айтпайды ойын. Қалқаман мен Мамырды жаздым бұрын, Оқығандар, байқадың оның сырын. Енді айтамын Еңлік пен Кебек сөзін, Тағы сынап көріңіз мұның түрін. ЕҢЛІК-КЕБЕК ӘҢГІМЕСІ Ту тіккен Тобықтының қос басшысы - Жуантаяқ Тоқтамыс деген кісі. Жамағайын жақыны сол кісінің Бар екен Кебек деген бір інісі. Ол Кебек мықты болған жас басынан Тоқаң да тастамайды өз қасынан. Жасы бала болса да жаны отты деп, Артық көріп не сабаз жолдасынан. Он бесінде Кебектің аты шықты, Атты жаяу бәріне бірдей мықты. Көзі өткір, қараторы жігіт екен, Орта бойлы, тапалдау, кең иықты. Ел қамы үшін өлуге жанын салып, Соғыс десе тұрмайды қойса байлап. Жауға батыл, жақынға және әдепті, Кішіні іні, үлкенді ағатайлап. Ол кезде балгер болған Нысан абыз, Шын даулескер бақсының өзі нағыз. Жыны айта ма, кім білсін, шыны айта ма, Айтқаны келеді деп қылады аңыз. Кебек батыр өз бақтын сынамаққа, Әдейі іздеп келіпті балгер жаққа. Оңашада жалынды абызға кеп, Бал ашып бер деді де біздің баққа: «Ей, абыз! Аш балыңды, қобызыңды тарт, Алар ақың бар болса, мойныма арт. Балыңа не түссе де жасырмай айт, Жалғыз-ақ сол арасын қыламын шарт», «Шырағым, бал аштым деп мал алмаймын, Ол үшін саған ақыл сала алмаймын, Жаман айтсам жабығып қала көрме, Жынның сөзін жасырып қала алмаймын». Соны айтып қобыз алды Кебекке арнап, Шақырды жындарының атын зарлап. Қара қалмақ Қорқыттың (8*) күйін тартып, Қобызына ән қосып кетті сарнап. Темір масақ жабырлап тұр сылдырлап, Екі көзі бақсының тым бұлдырлап. Ындын қойып тыңдасаң сарнағанын, Сақтанбасаң алғандай ақылды ұрлап. Мұңлы қоңыр дауысы шықса зарлап, Ықтиярсыз кетеді бой шымырлап. А, дейді де тыңдайды анда-санда Құлағына кеткендей жын сыбырлап. Екі көзін қан жауып, өңі қашып, Сұп-сұр болып, алартып көзін ашып. Шүлдір-шүлдір сөйлесіп жыныменен, Өзін-өзі тоқтатты әзер басып. Нысан абыз қысылып батқан терге Қарады да сөйледі Кебек ерге: «Ажалың биік қабақ сұрлау қыздан; Батырым, ондай жанға көңіл берме. Бұл сөзді өз ойымнан айтпаймын құр, Жын шіркін осылай деп айтқызып тұр. Қара жартас түбінде кез келеді, Шырағым, сондай қыздан сақтанып жүр. Әдейі іздеп бармассың, кез боларсың, Кез болсаң, алыс емес, тез боларсың. «Сақтыққа қорлық жүрмес» деген бар ғой, Сақтанбасаң артқыға сөз боларсың». Оны есітіп Кебек кетті өз жайына, Батса да балгер сөзі шымбайына. Ойланбай, біржолата кетті ұмытып, Деді де жынның сөзін тыңдайым ба? * * * Мұнан кейін азырақ заман өтті, Салқын түсіп, қар жауар мезгіл жетті. Қарашаның алғашқы қары жауып, Кебек батыр құс алып аңға кетті. Қойтастан бір түлкі алды інге тығып, Ойлады кетейін деп Ханға шығып. Сонарда ізге түсіп келе жатса, Бір түлкі және қашты жатқан бұғып. Қамшылап күрең атты жамбасына Түлкіден бұрын шықты Хан басына. Жел шығып, боран болып кеткен екен, Аң қуған аңғал батыр аңдасын ба. Құс түлкіні көрген соң кетіпті ұшып, Бір жерге жарқ-жұрқ етіп қалды түсіп. Бораннан байқай алмай өтіп кетті, Түлкіні жатса-дағы бүркіт қысып. Таба алмай олай шауып, бұлай шауып, Құсымнан айырылдым деп қылды қауіп. Құс әбден түлкіні жеп қойған кезде Алыпты күн батқан соң әзер тауып. Бүркітті бөлеуіне бөлеп алды, Аяң-бұяң еткенше түн боп қалды. Ел жатпай бір ауылға қонайын деп, Шығыстың бөктерімен қайта салды. Бораннан байқай алмай барар бетті, Түн ішінде адасып Кебек кетті. Осы Хақан (9*) өзеннің аяғында Қыстаған бір Матайға келіп жетті. Белдеуге атын байлады Кебек сері, Боз қырау бұрқыраған аттың тері. Осы күнгі Боқтыбай қыстап жүрген Қара жартас - Кебектің келген жері. Сол үйге кіріп келсе «кеш жарық» деп, Жатпақ түгіл болған жоқ тамағын жеп. Ол кезде шай болмайды сусыны құрт Ұсынды қарсақ жон қып езіп әкеп. Шал мен кемпір, тағы бір малшы бала Бар екен бір бойжеткен қызы жәнә. Киіз үй, малды айнала шарбақ қорған, Там, қора жоқ, кісісі төртеу ғана. Құрт ішіп әбден көңілі жайланған соң, Бекітіп шарбаққа аты сайланған соң, Үй иесі қонақтан жөн сұрады, Асын жеп әңгімеге айланған соң. Кебек айтты: «Аң қуған Тобықтымыз, Мен Кебекпін дегенмен білемісіз». «Атым - Кебек» дегенде жалт қарады, Бағанағы айтылған бойжеткен қыз. Бай қайтадан сөз сұрап қайырмады, Әлгі қыз Кебектен көз айырмады. «Қарағым, қонағыңа төсек сал», - деп Үй иесі жатуға дайындалды. Тысқа шықты бай, қонақ - бәрі бірдей, Шал айтақтап тыста жүр үйге кірмей. Кебек келсе төсек жоқ төр алдында, Қай араға жатарын тұрды білмей. Күлімсіреп қыз айтты Кебек ерге: «Қонағым, неге тұрсың құр бекерге. Мен сізге өз төсегім дайындадым, Бұрын жатқан жоқ па едің ондай жерге?» Тең шешіп, мамық көрпе алды тауып, Кебектің де қызға тұр көңілі ауып. «Анық Кебек сен болсаң, арызым бар, Бір айтармын», - деді де салды жауып. Кебек батыр жатқан соң төсекке кеп, Қыз мінезін ішінен қылады есеп. Танымаған қонаққа сыр білдірген Көрсеқызар, жеңсікқой ұрғашы-ау деп. Түн ортасы ауғанда шал да жатты, Қорылдап қатты ұйқыға әбден батты. Үйдегілер теп-тегіс ұйықтаған соң, Кебекті келді-дағы қыз оятты. - Ей, батыр, сен жатырсың ұйқың қанбай, Мен жүрген бір сорлымын бағым жанбай. Көрінгенге көз сүзген көрсеқызар, Әдепсіз қыз дейсің ғой әлдеқандай. Өз әлімше сынадым мен де сені Сен қалай деп ойладың, айтшы, мені? Қыздан сорлы бола ма бұл жалғанда Кез болмаса өзінің сүйер теңі? Атым - Еңлік, мына шал - менің әкем Малы көп, бірақ еркек баладан кем. Жасында бұл да өзіңдей батыр еді, Қор болып, осы күнде әркімге жем. Нағашым - байжігітте ер Қабанбай, Шешемді де берген жоқ бай таба алмай. Ес білмейтін ескіге кез болыппын, Жайды білер жақсыға қосақталмай. Мені де кедей емес, байға берген, Күйеуім өткен жазда ұрын келген. Қасына жатпақ түгіл жуымадым, Білген соң шіріктігін келген жерден. Нышаны жоқ бет аузында сақал, мұрттан, Бұрын да естуші едім жайын сырттан. Түн болса ұйқыдан бас көтермейді, Күндіз асық іздейді ескі жұрттан. Бетіне тумай тұрып түскен әжім Күңге де есіктегі қылды тәжім. Кер кеткен кеселдіге душар болдым, Осыдан құтыларлық бар ма лажым? Оң қолының бармағы тағы шолақ Бармақсыз қол ұстауға қандай олақ. Мен сорлы емей, кім сорлы, ойла, батыр, Күйеуімнің болған соң жайы сол-ақ. Көп жігіт жүр сыртымнан қылып кеңес, Мен ұнасам, алмаймын сені демес. Солардың біреуімен кетер едім, Байқаймын, бәрі менің теңім емес. Көрсеқызар, лап бергіш әр елде көп, Атын атап не керек пәленше деп. Аз күндік әзіл іздеп жүргенім жоқ, Өнімсіз іс болмайды өмірге сеп. Бүгін мұнда кез болдың құдай айдап, Атыңды естіп жүруші ем сырттан сайлап. Тасыр болса, талғамай тап берер деп, Түні бойы сынадым сізді абайлап. Мен татысам, жігітсің маған татыр, Міне, осындай ішімде қайғым жатыр. Ойнас емес, өмірлік жолдасым деп, Беремісің уәде, Кебек батыр? Кебек мұны есітіп көп ойлады, Асықпай біраз ғана еп ойлады. Түні бойы қыз мені сынапты ғой, Мен де мұны сынайын деп ойлады: - Ей, Еңлік! Сөзің рас, нандым саған, Бәрін ұқтым, жерім жоқ байқамаған. Артқы өмірді әзір біз қоя тұрып, Ойнап-күлсек қайтеді біраз заман? Қаза келсе малдыдан мал таймай ма, Ажал жетсе батырдан жан таймай ма. Азар болса күйеуің жастау шығар, Жарлы байып, жас өсіп қартаймай ма? Жас түзеліп, түрленіп ержетпей ме, Бойындағы балалық бір кетпей ме, Асыққандық емес пе мына сөзің, Жақсы әйел жаман ерді түзетпей ме? Талпынғанмен тағдырды бұра ала ма, Құдай қоспай, басымыз құрала ма. Аз күн қызық көрелік онан-дағы, Бұл дәурен бір қалыпты тұра ала ма? Еңлік айтты: - Таң қалдым бұл сөзіңе, Ұқсамайды түндегі мінезіңе. Егерде біреу айтса ұнар ма едің, Талап қылма, талпынба деп өзіңе. Рас, құдай жазбаса бітпес жұмыс, Сүйтсе де бізге міндет талап пен іс. Әрекетсіз отырмақ дұрыс болса, Неге берген аяқ-қол, тіл менен тіс? Күйеуімнің жүрген жоқ жасы жетпей, Ынжықтық қайтушы еді тентіретпей. Ақыл салып бармағын сау қылуға Пендеде күш бола ма құдіреттей. Талап қылмай бола ма құтылуға Оттан қашып кірсем де терең суға. «Пәледен машайық та қашқан» жоқ па Қайтіп разы болайын берген уға? Тобықты неге келді мұнда көшіп, Мұғаджардан Шыңғысты көзі тесіп. Қара қазан, сары бала қамын ойлап, Келді ғой жайлы қоныс табам десіп. Бір құдай жер жүзіне шашқан несіп, Барша жан жүрген жоқ па теріп жесіп. Аз күндік арам жүріс аужал емес, Бермесең уағадаңды мүлде кесіп. Өйтіп уағда бермесең, әуре етпе, Тең көрмесең телміртіп, тентіретпе! Қайда барсаң обалым жібермейді, Бірақ осы сөзімді ұмытып кетпе! Қалай айла қылса да бір қоймады, Жал айтқан жауабына қыз тоймады. Еңліктің бұл жауабын есіткен соң, Кебек батыр тағы бір ой ойлады: - Ей, Еңлік! Айтқан сөзің - сөздің шыны, Сөйтсе де бір сөзім бар, тыңда мұны. Соғысқа сылтау таппай отырғанда, Бүлдірмелік Матай мен Тобықтыны. Онсыз-дағы біріне-бірі қырын, Ала ғой деп береді кім жесірін. Адам түгіл мал үшін ел шабады, Қыз болсаң да білесің елдің түрін. Мен сені алып жөнелсем осы түнде, Жиылмай ма бар Матай жалғыз күнде? Тобықтыдан жылқыны тиіп алып, Басталмай ма бітпестей бүлік мүлде. Барымта алмай бітімге көнсе елің, Қанша мал алса аярым жоқ қой менің, Қызды қайтар, әйтпесе бітпейміз деп, Жатып алса табамыз қайтіп жөнін? Матай алса, Тобықты тек жата ма, Азбын деп жанын аяп ар сата ма? Ауыл шауып, мал алып, қан төгілер, Ойла! Қалып жүрмелік теріс батаға! - Ей, батыр, бұл сен айтар сөзің емес, Уайым қып сескенер кезің емес. Келер істі жалғыз-ақ алла білер, Ол сенің өлшеп сатар бөзің емес. Кімнің көзі жетеді күні ертеңге, Теңін тапқан сенімен жалғыз мен бе? Ел шабысып кетті ме соның бәрі, Алып қашып алды ғой талай пенде! Мал аямай пейілді салсаң кеңге, Жарастырар табылар аға-жеңге, Жер өртеуге жетеді бір шағым қу, Кім кепіл бола алады осы екі елге? Бұлт шықпай жауа ма құры желге Бізсіз де таласады жалғыз белге. Құдай жөнін берейін деген болса, Көнер әлде, мал алып біт дегенге. Сен мені бүгін алып кет демеймін, Осы екі елдің түбіне жет демеймін. Шын ішің сүймей, сыртың сүйген болса, Әуре боп саған уағда ет демеймін. Шын сүймесең сүйдім деп айтпа маған, Шала сүйген болады құр алдаған. Ыңдыныңмен ұнатсаң, бер қолыңды, Саған сөзім қалмады енді айтпаған. Кебек те отыр еді азар шыдап, Сөзін айтып болғанша қызды сынап. «Сен өлген жерде мен де өлемін» деп, Қол алысып біржола кетті құлап. Кебектің қолын Еңлік қысып алып, Шөлдеп сусын ішкендей мейірі қанып. Бармағынан бір сүйіп, беті тершіп, Ыстық жасы көзінен кетті тамып. * * * Таң жарығы түскен соң шаныраққа Кебек тұрды арқандап ат қоймаққа. Еңлік үйден арқанды ала шығып, Құшақтасып жөнелді жартас жаққа. Соны ойлап көңілін басты Кебек батыр Құдай қосқан іс болмай қоймайды ақыр. «Тамақ дайын» деп хабар бергеннен соң, Аяңдап үйге таман келе жатыр. Бетін жуып, отырды төрге барып, Құрт берді сары майды және салып. Қазы-қарта, жал-жая жасап Еңлік Бір табақ ет алдына қойды апарып. Жалынан бір кесті де «бісміллә» деп, Ұсынды ақсақал мен кемпірге әкеп. «Иесімен ас тәтті» деп Еңлікті Шақырып ап екеуі отырды жеп. Қойшыға да ұстатты сүйек-саяқ Ет артынан сорпа ішті бірер аяқ. Бата қылып, қол жуып болысымен Еңлік атты ерттеді айтқызбай-ақ. Кебек сонда шалға айтты: - Ей, ақсақал, Өзің таңдап түлкінің біреуін ал. Бағыңа кез келген бір бұл олжа ғой, Жығыт тымақ істетіп сандыққа сал! Еңлік шығып қонағын аттандырды, Қоштасып Кебек батыр елге жүрді. «Қайда жүрсең аман жүр, батырым», - деп, Бел асқанша артынан қарап тұрды. * * * Ер Кебек тыным алып үйде жатпай, Еңлікке келіп жүрді дамыл таппай. Кейде түзден жолығып, кейде қонып, Алты ай қыс аттың терін бір құрғатпай. Екі ел бітті, сөйлесіп жазға салым, Қайтарысып барымта, алған малын. Тамақ үшін қыдырған Матай айтып, Бұл бітім Еңлікке де болды мәлім. Кебек келді бір күні қызға тағы Ойында бар, ел бітсе, іс қылмағы. Еңлік те дайын болды сол арада, Қара жартас - белгілі табыспағы. Қыз айтты: - Түнеугі айтқан уағда қайда, Кел, кетелік, кідірмей осындайда. Азық-түлік, киерлік киімдерім Дайындап әкеп қойдым, мына сайда. Қосылған соң кешікпей болдым буаз Онан бері қыс өтіп, шықты ғой жаз. Босансам өз қолыңда босанайын, Құры бүйтіп жүргенге болмалық мәз. Екеуі тәуекел деп кетіп қалды, Таң атпай-ақ Ордаға жетіп барды. Ағаштан балаған қып арша жауып, Бекініп бір дарада жатып алды. * * * Еңлік, Кебек кеткен соң таң тағы атты, Күн шыққанша кемпір-шал тұрмай жатты. Қойшы Еңлікті таба алмай іздеп-іздеп, «Қызын қашып кетті», - деп шалды оятты. Шал жылап, әлі келді екі көзге, Қолынан не келеді онан өзге. Қойшы барып еліне хабар айтып, Матай келді жиылып осы сөзге. Жан білмейді Еңлікті кім алғанын, Қайда кетіп, қалайша жоғалғанын. Алты ай қыстай кім келіп, кім кетпейді, Қайдан білсін кәдікті кім қонғанын? Түлкіні бір Матайдың көзі шалды, «Мынаны кім берген» деп қолына алды. Шал айтты: - Мұны берген бір Тобықты Атын ұмыттым, бір қонып кетіп қалды. Қойшы айтты: - Оның аты Кебек еді, Сонан соң да осында келмеп пе еді? Ұмытпасам, соны Еңлік аттандырып, «Хош аман бол, келіп жүр, Кебек» - деді. Қуа-қуа осы сөз анықталды, Матайлар Тобықтыға кісі салды. «Қыз дегенің немене, білмейміз», - деп, Тобықты оны елемей жатып алды. Кебектің қайда екенін ел білмейді, Не жылқыда, не аңда жүр ғой дейді. Жалғыз-жарым сыр ашпас құрбы арқылы Елден Кебек азықты алып жейді. Сөйтіп жүріп бірталай заман өтті, Еңлік қашып кеткенге айға жетті. «Қыз алды да, жөн жауап бермеді» деп, Матайлар бір қос жылқы алып кетті. Тек жатсын ба бұл елдің көп саңлағы, Жуантаяқ бір ауыл шапты тағы. Матай қызды, Тобықты Кебекті іздеп, Шатаққа соқты сөйтіп сөз аяғы. * * * Бір күн Қабекеңе Көбей (10*) келді, Үйге кіріп келді де сәлем берді. «Қыз да жоқ, Кебек те жоқ, ел шабысты, Мен сізден ақыл сұрай келдім» дейді. Қабекең сөз айтпайды жұмбақтамай: - Ей, Көбей, сұңқар қалай, тауық қалай. Тоқтамыс жолаушылап кетіп еді, Сол келгенше өтпей ме уақыт талай? Көбей мұны ұқты да қайтып кетті, Тобықты кеңес қылған топқа жетті. Қабекең екі-ақ ауыз жұмбақ айтты, Ол сөзінің мағынасы мынау депті: «Еңлікті алып қашқан Кебек батыр, Оны айтпай-ақ біздің би біліп жатыр. «Тауық» деп қызды айтады «Сұңқар» - Кебек Тоқтамысқа қаратып қой дейді ақыр». Осылай деп жұмбағын Көбей шешті, Матаймен байлау қылып, сөз сөйлесті. «Кешіктірмей табалық Кебек алса, Бір ай тоқта, Тоқтамыс келсін десті». Сонымен тағы да өтті бір жарым ай, Тоқтамыс Арғын жақтан жүр келе алмай. Намыс қылып жиылды тамам Найман Көнбейміз деп мазаққа мұнан былай. Матай да соқтыққан жоқ тіпті неген Мақал бар «ел құлағы елу» деген. Қыздың қайны сыбандар және білді, Екі елде де адам жоқ есітпеген. Найманның тым көп болды жиылысы, Жиылған соң белгілі қылар ісі. Алдынан бір арылып алайық деп, Тобықтыға жіберді елші кісі: «Ел бүлдірмей бітелік, жөнге келсін, Еңлік, Кебек екеуін ұстап берсін. Шариғаттың әмірімен өлтіреміз, Малға бітім қылмаймыз, оған сенсін. Тентегінің жазасын мойынға алсын, Егер оған көнбесе, дайындалсын. Қырылыспай бітпейміз таусылғанша, Не Найман, не Тобықты бірі қалсын. Жауапты да тез берсін кешіктірмей, Ертең бесін намаздың уақыты кірмей. Өзге бітім болар деп ойламасын, Бітімім жоқ не өліп, не өлтірмей. Ұйлықты Тобықтылар осы сөзге, Бітімі жоқ болған соң мұнан өзге. Найман тым көп, Тобықты аз, Арғын алыс Қорықпауға да болмайды көрер көзге. Бірі ол деп, бірі бұл деп көп кеңесті, Біле алмай не берерін, не берместі. Қысылғанда баратын Қабекеңе, Ақыл сұрай бір-екеу барсын десті. Кенбай мен Көбей барды биге тағы, Сөзін айтып, сәлемін берді-дағы. Қабекеңнің қабағы қарыс түсіп, Мінеки сондағы айтқан бір жұмбағы: «Әнет бабаң емес пе менің атам, Бірақ ондай қабыл ма менің батам? Көшсем қоныс, отырсам көмегім жоқ, Көрсетемін, қайтейін тыныш жатам». Бұл сөзі - бабаң айтқан сөздің көзі, Өзі өлтірмей, амалсыз атқызды өзі. Жеңілсең енді барар орының жоқ, Көрсетпеуге шама жоқ деген сөзі. Соны естіп Көбей топқа қайтып келді, Жұмбағының шешуін айтып келді. Тобықтылар Найманды ертіп әкеп, Кебектің жатқан жерін айтып берді. * * * Ұйықтамайды сақтанып Кебек түнде Үш айдай бір дарада жатқан мүлде. Толғатып Еңлік сұлу бір ұл тапқан Айы толып, мезгілі жеткен күнде. Екеуі сол баланы қылады ермек, Кезек ұйықтап, сақтанып жүрді сергек. Қыз ояу, Кебек ұйықтап жатыр еді, Қозыкүрең кісінеп қағады елек. Еңлік түртіп оятты Кебек ерді, Атқа қарғып мінгеше жау да келді. Күрең атқа мінгесіп жөнелгенде, Баласы бесігімен қала берді. Баланы бір Матай кеп қолына алды, Кебек қашты, жабылып жау да салды. Қозыкүрең жартастан қарғығанда, Ауып кетіп Еңлік қыз түсіп қалды. Не күшті, ойласаңыз, тағдыр күшті, Кім оқтатар әзелде болмақ істі. «Өлсем бірге өлмекші сертім бар», - деп, Мінгестіріп алуға аттан түсті. Жау жетті де, қамауда Кебек қалды, Әрі-бері қанжарлап соғыс салды. Бірталайын жаралы қылса-дағы, Көпке топырақ шашсын ба, ұстап алды. Байлап алып жөнелді Ащысуға Тамам Найман жиылған қалың дуға. Қайран жастар қапыда қолға түсті, Елтіген бөрідей боп жеген уға. Шеткі Ақшоқы басына алып шықты, Қалайша өлтіруге кеңес қыпты. Жас қой деп жаны ашыған бір адам жоқ, Қолға түскен кісіге қатын мықты. Кейбіреуі таспенен атпақ болды, Кейбіреуі дарға да аспақ болды. Аяғында мойнына арқан салып, Атқа байлап сүйретіп шаппақ болды. Көп Найман екеуіне тұр анталап, Бейне бір қоятұғын малға балап. Еңлік сонда еліне сөз сөйлейді, Қасындағы жиылған көпке қарап: - Ей, жұртым! Бір-екі ауыз сөз айтайын, Әйтеуір өлтіруің тұр ғой дайын. «Өлерде үш тілек бар деуші еді» ғой, Құдай үшін, берсеңдер, мен сұрайын. Кебекпен мені азғана араздастыр, Өлген соң бірге қосып таспен бастыр. Мына бала - Тобықты баласы ғой, Мұны өлтірме, Кеңгірбай биге тапсыр. Үш тілегін алсын деп жұрт кеңесті, Бердік деп екеуінің қолын шешті. Құшақтасып сүйісіп, қош айтысып, «Ал енді өлтіре бер мейлің» десті. Екеуінің мойнына арқан салып, Екі аттың құйрығына байлап алып, «Матайлап» ұран салып шауып-шауып, Өлтіріп бір төбеге қойды апарып. Тастады бесігімен баласын да, Обалға өшіккен ел қарасын ба?.. - Еңілік - Кебек моласы бүгін де бар, Таймақ пен Ералының арасында. Надан жұрттың болады діні қатты: Қабекеңе тапсырмай аманатты, Шеткі Ақшоқы басында қалған бала Шырқырап күн батқанша жылап жатты. Жуантаяқ баланы түнде білді, Түн ішінде жиылып атқа мінді. Таң ата келіп іздеп таба алмады, Қисыны біреу ұрлап кеткен сынды. * * * Жігіттер! Бұл өлеңді жазған мәнім: Емес қой жастықпенен салған әнім. Қас қайсы, қаза қайсы, таза қайсы? Аларсың, көп ғибрат, байқағаның. Қыз, қызық, батыр жазар кезім емес, Жастарды қызықтырған сөзім емес. Ертегі емес, ертеде болған бір іс, Ойдан жалған шығарған сөзім емес. Әншейін әңгіме деп құлақ салма, Құр ғана қызығымен қызын алма. Ғаділ, залым, шафқатлі - мейірімсіз, Соларды айыра алмай қапы қалма! Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931) «Жазушы» баспасы, 1988 1* - Шақшақ Жәнібек — арғын, Шақшақ табынан шыққан ақылды кісі. (автор). 2* - Жеті момын — Атығай, Қарауыл, Қанжығалы, Тобықты һәм Бәсентиіннің үш баласы, бәрінің үлкен шешесінің аты - Момын. (автор). 3* - Мұғаджар — Ақтөбенің оңтүстік күншығысындағы тау. 4* - Матай — ру аты. 5* - Кеңгірбай, Қараменде — Тобықтының екі биі. 6* - Қабекең — Кеңгірбай биге қойылған ат. Қабан сықылды бұрылмайтын мықты деген сөзден шыққан. (автор). 7* - Жуантаяқ — Тобықтының бір тап елінің аты. 8* - Қорқыт — ең алғаш бақсы болған кісі, түбі қалмақ (автор). 9* - Хақан өзені — осы біз қыстап отырған жер. Баяғы Шыңғысхан хақан болғанда осында қыстапты. Хақан деген хандардың ханы деген сөз (автор). 10* - Көбей — Жүзбембет деген таптан шыққан есті кісі. Әрқашан Кеңгірбай бидің сөзін сол шешеді. (автор).
Очерк
Мен таулықпын!
Tay дейтін алып жүрек Ана туған Мен таулықпын! Таудан мен жаратылғам. Киіктің сүтін еміп ержеткенмін Қуат алып қыранның қанатынан Мен таулықпын Таудан мен жаратылғам. Бұлт бүркеніп, жай отын ала туғам Күн алғашқы сәулесін маған шашып Маған келіп түнейді қара тұман. Тау ұлымын Тау - менің дәу бесігім Мен оның әуресімін, сәулесімін. Асқар шыңдар желпиді бесігімді Бір орамын ағытып сәлдесінің. Мен - таулықпын! Таудан мен жаратылғам. Тау деген Ана туған дара тұлғам ... Тауға барып Көкке ұшып кетсем бе екен Ұстап алып қыранның қанатынан Мұқағали Мақатаев (1931-1976)
Очерк
Бұқар жыраудың Дулаттың батырлары туралы жырлағаны
...Аңырақайда тауы шағылған жоңғарлар қаша жүріп ұрыс салды. Шамал бастаған қалмақтың қолы Орта Бақай, Нарын деген жердегі Көкшекөлдің жағасына шоғырланды. Оларды өкшелей қуған Наурызбай батырдың қолы Айнакөл деген жерге тоқтап шатырын тігеді. Мұны білген Шамал ұрысты қалай жүргізетінін келісуге елшісін жібереді. Екі жақ та дәстүрлі жекпе-жекке келіседі. Қазақтар жағынан жекпе-жекке Шойбек, Сеңкібай, Дәулет Мәмбет, Қалмақтардан Қаңғыр (Ханхор) Мұқыр, Мандобор, Домбайыл шығады. Жоңғарлардың Мұқырдан басқасы жер жастанып, Мұқыр жеңіл жараланып жаны қалады. Қазақ жасақтары Матай баурындағы, Бақай, Шеңқанай бойындағы жерлерді жаудан азат етті. Шамал шеріктерінің ендігі қалғанын Бегенжүрек, Ешкіөлмеске дейін қуу міндеті тұрды. Бұл оқиғаны Қазыбек бек былай жазады: «Текеліге қарай еңісте тағы бір үлкен соғыс тұрды. Өйткені суы, суаты мол Текелі ойпатын, Қаратал бойын босату жетісулықтар үшін арман болатын. Әсіресе арамыздағы Шойбек пен Сеңкібай қолы Арқастың Қапалына жетпей тоқтағысы жоқ болатын. Өйткені Баянжүректе, Ешкіөлместе Жаныстың әлі көбі қалмақ қолында қалған-ды. Текелі ойпатында қиян-кескі ұрыс болды. Мұны да алдымен дәстүрлі жекпе-жек болып, жарасы жазылған Мұқыр, Шамалмен болған ұрыста Шойбек батыр өлтірген Қаңғырдың інісі Анжы батыр қалмақтың қолын қайта көтеріп, жан бітірді. Дәулеттің найзасынан аман қалған Мұқыр батыр Суан – Байтүгел – Жылгелді Бағай батырдың қылышынан ажал тапты». Хан Абылай қытаймен шекаралас Айдынсу өзеніне жақын Шимойынға қолын түгел жинауға әмір береді. Жеңіске арналған осы тойда Қарт Бұқар жырау топтан топты аралап өзінің мадақ жырын жырлайды. Бұл ұзақ толғауында Бұқар жырау шайқастарға қатысып ерлік көрсеткен, жекпе-жекке шыққан батырлардың барлығының да атын атап жырға қосады. Сол ұзақ толғаудан үзінді келтірейік: -Оу, халайық, үш жүзім! Көріңдер бүгін хан жүзін, Айдынсудың ақ жүзін, Шимойында күз еді Күзі енді жаз болды Шүршітті жеңген Абылай Көңілі көкте мәз болды Тасыды көңіл, тасыды Дұшпанның көңілі жасыды Қазақ қазақ болғалы Көрді ме мұндай жеңісті?! Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай Қиядан қиқу салғанда Қазағым халқым – батырым Дұшпанын жерге тіреді, Бауырын сөгіп іреді. Ерегіскен қос дұшпан Қара жерге кіреді Қазақ деген халқынан, Батыр шыққан даңқынан, Сіргелі қара Тілек, Қарақалпақ Қылышбек, Текеден шыққан Сатай Бөлек, Батырлардың асқары Қазыбекұлы Қасқары Қаумен Дәулет қасында Бақ-дәулеті басында Сеңкібай мен Шойбек бар (*екеу де Жаныс Дулат) Таңсық қожа Мәмбет бар... Асылдан шыққан Еспенбет, Қалмақтың жолын кескен көп Жауырыншы көріпкел Албаннан асқан Хангелді. Қарақалпақ жиналып, Алдына тартты Жангелді Сәменім – ерім Ботбайым, Екі көзі оттайым. Тіл өткір тесіп өтер оқтайын. Ботбайдың қолы тұрғанда, Көп қалмақтан қорықпаймын. Қалай айтпан Шымырды? Шымырдан шыққан Қойгелді Жауын тапап жымырды... Бұл деректер "Батыр - елдің сәулеті" атты кітаптан алынды. Авторы Байдалиев Д.
