Көк туымыздың авторы - Жаныс Шәкен Ниязбеков ағамыздың құрметіне туған ауылында тұрғызылған мемориал кешен
11.08.2022 Тараз қаласын айналып өтетін Шымкент-Алматы тас жолымен келе жатып қалаға іргелес орналасқан Шәкен Оңласынұлы Ниязбековтың туған ауылындағы мемориалдық кешенге тоқтап видеоға түсіргенім бар. Кешеннің басында Смаил есімді ағамыз кезек бойынша қарап жүр. Ол кісімен біраз әңгімелестік. Ауылдың ҚСРО дәуіріндегі аты бір бесжылдықпен байланысты еді, бергіректе Шәкен Ниязбековтың есімі қойылды. Кешеннен ауылдың зираты көрінеді, Шәкеннің әке-шешесі сонда жатыр екен. Жалпы ауылда Жаныс-Жамбайдың Әтей атаның ұрпағы тұрады. Жолдың арғы жағындағы бір ауылда Жамбайдың Тіней атасының ұрпағы бар. Кешендегі ту 23 метр биіктікте желбіреп тұр. Кешеннің жоба авторлары - Пірімқұлов Сейдилла Махашұлы мен Қонысбаев Жомарт Сатбайұлы есімді ағаларымыз. Мемориалдың құрылысы 2021 ж қантарында аяқталды. Кешеннің аумағында су ұңғымасы, туалеті бар. Бұл кешенді тұрғызуға атсалысқан барша ағайынымызға алғысымды білдіреміз, өңірде Мемлекеттік Рәміздер Күнін ресми түрде атап өткізетін нағыз жер енді осы кешен аумағында! Төменде марқұм Шәкен Ниязбековтың ту жобасын дайындағанда еңбегінің кейбір тұстарын қысқаша сипаттайтын бір естелік пен видеомды салып қоямын. Айтпақшы, Шәкен Ниязбеков кезінде телевизордың пультын ойлап шығарған адам. Алдымен кешеннің видеосы: 1960 жылдары ТВ пультын ойлап тапқаны жайлы видео: https://egemen.kz/article/305006-kok-tu-qalay-duniege-keldi "Көк Ту қалай дүниеге келді?" "Отанды сүю деген сөз – оның әр түйір тасын, өзені мен көлін, орманы мен шөлін сүйе білу деген сөз. Осындай шексіз махаббаттың, сүйіспеншілік пен адалдықтың тұмса тұнығынан ұлы туындылар өмірге келеді. Ұлттың мақтанышына, мемлекеттің нышанына айналған мұндай құнды дүние – көкте желбіреген Көк Байрағымыз. Бүгінгі әңгімеміздің арқауы Мемлекеттік Тудың авторы, қазақ халқының бір туар ұлы Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков туралы болмақ. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев бір сөзінде «...Шәкен Оңласынұлы жұмыстарын негізінен патриоттық тұрғыда жазды, оның Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туының авторы болуы – тума талантымен қатар, Отанын шексіз сүйгендігі деп білеміз. Тәуелсіздігіміз баянды болған сайын Шәкен Оңласынұлының рухы халқымен бірге мәңгі өмір сүре бермек», деген болатын. Шәкен Ниязбеков тума таланты мен Отанға деген шексіз сүйіспеншілігінің арқасында елдігіміз бен тәуелсіздігімізді айғақтайтын, бүгінде әлем жұртшылығы анық танитын айшықты туындыны ұсына білді. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туы – ортасында шұғылалы күн, оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген тік бұрышты көгілдір түсті мата. Тудың сабының тұсында ұлттық өрнек тік жолақ түрінде нақышталған. Күн, оның шұғыласы, қыран және ұлттық өрнек бейнесі алтын түстес болып келеді. Көкте желбіреген байрағымыз туралы Шәкен аға журналистердің «Мемлекеттік Тудың авторы болдыңыз деген хабарды естігенде, қандай сезімде болдыңыз?» деген сұрағына «Ең алдымен, Парламент бекіткен Тудың осы үлгісі халқымызға ұнай ма екен, халқымыздың таңдауына, талғамына сәйкес келе ме екен деген қобалжу сезімі басым болды. Бойымды бір түрлі қорқыныш сезімі билегендей күй кештім», деп жауап берген еді. Шәкеннің жақын туысы болып келетін інісі, медицина ғылымдарының докторы Сайлаубек Шалқаров Шәкен ағаның Тудың дүниеге келген сәті туралы былай дейді: «Ағаның үйі бұрынғы Коммунисттік даңғылы бойындағы «Қаракөз» кафесінің үшінші қабатында болатын. Алматыдағы жұмыс орнымды Түркістан қаласына ауыстырғанға дейін Шәкен ағамен жиі араласып тұрдым. Аға бір күні мені үйіне шақырып алып, Президент Әкімшілігінде Ербол Шаймерденов деген інішек Мемлекеттік Туды әзірлеу үшін конкурсқа түсуімді қалап отырғандығын айтты. Осылайша, конкурсқа қатысуға бел байлағанын жеткізді. «Мына жоба-сызбаларымды қарашы», деп салған бірнеше туындысын көрсетумен болды. Бір суреті бір суретінен артық салынғандай көрінеді. Шәкен аға бұл суреттер жайлы емес, қазақ тарихына ойысып кете бергені есімде. Күнде үйіне шақырады. Әр салған жобалары күннен-күнге өзгеше болып шығады. Суреттерінде жалпы тарих баяндалады. Мен соны көріп білгендей болдым. Күніге пікірін тыңдату үшін шақырады. Мен қарсы болмаймын. Барамын. Көп ұзамай көк тудың нағыз нұсқасы дүниеге келді. Сондағы ағаның жүзіндегі қуанышты айтып жеткізудің өзі бір бақыт екен!» Қазақстандық патриотизм – бұл мемлекетіміздің рухы. Көрнекті тұлғаның бірегей туындысы саналатын Туымызды ел тізгінін ұстаған азаматтар сүйіп, халық алдында ант береді. Қастерлеп, айрықша бағалайды. Жігер мен намысқа арқа сүйеп, биік тұғырдан көрінген спорт саңлақтарымыз жаһанды жалт қаратқан сәтте Көк Байрағымыз желбірейді. Патриотизм – идеологиямыз бастау алатын күш-қуат көзі болса, Мемлекеттік Туымыз – рух пен жігердің қозғаушы күші іспетті. Тағы бір айта кететін дүние – Қазақстанға айбар мен қайрат беріп тұрған үш терек бар. Үш терек деп отырғанымыз – Ту, Елтаңба және Әнұран. Бұл үшеуін біріктіретін байланыстың элементтері дара һәм еркін. Олар органикалық жағынан біртұтас. Олар рухани сұлулықтың, әділеттілік пен сабырлылықтың бейнесін білдіріп, бір-бірін үйлесімді толықтырып тұр. Оған Шәкен Оңласынұлының қосқан үлесі – ұшан-теңіз." Ғалымжан МЫРЗАЛЫ, Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері
Мақала
Шымкенттегі кластастарымның рулары (29 адам)
Шымкентте бір мектепте оқыған еркек кластас, паралелль кластастарымнын 29-ы қазір байланыста қалды. Басқасы әр-түрлі себеппен радардан кетті (мектеп бітіргелі 24 жыл өтіпті). Қазір вотсаптағы тобымыздың тізіміне қарап рулық құрылымды толықтай болмаса да көрсетіп жибереин: Топта 29 адам бар. Сіргелі - 3 сыныптасым бар; Ысты - 2; Қожа - 2; Қонырат - 3; Жаппас - 2; Шаңышқылы - 2; өзге ұлт - 2; Дулаттар - 9 (сонын ішінде Жаныс Қапал - 2, Жаныс Шегір - 2, Жаныс Өтеміс - 1, Шымыр Бекболат - 1, Шымыр Шынкожа - 1, Шымыр Темір - 1, Сиқым - 1); Қалған 4 адам руы жайлы мәліметін берген жоқ. Өздеріңіз білетіндей, вотсап топтарда көбінесе үндемейтін адамдар болады. Осы 4 сыныптасым осындай )))
Мақала
Қалмақпен шайқаста ауыр жараланса да Ботбай туын жерге құлатпаған Өмірбекұлы Өтетілеу батыр. Сақталған ту бөлшегінің сүреті. 18.12.2023 мақала жаңартылды
Биыл қазақ елінің тарихында аса қайғылы кезең - "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сулама" атты ащы қасіреттен 300 жыл өтті. Жалпы қазақ пен қалмақтың арасындағы созылмалы қақтығыс сонау 1600-жылдары басталып, шарықтау шегіне 1723 жылдың көктемінде жетті. Сол жылы қазақ жеріне әбден дайындалған 70 мың қалмақ жауынгері тұтқиылдан шабуыл жасап, жайлауға көшуге қамданған қазақ елін ойрандап салды. Нәтижесінде әр 10 қазақтың 4-і мерт болып, тірі қалғаны мүмкіндігінше тойтарыс көрсетіп бас сауғалап жан-жаққа көшті. Не себепті екенін білмеймін, бұл азалы күнге орай мемлекетіміздің ресми өкілдерінің ауыздарына құм кұйылғандай. Олай болса біз өз жақтан үлес қосайық. Сайтымда Дулат батырларының тізімі бар, жақында сол мақалада есімі жазылған Ботбай-Бұйдас Өмірбекұлы Өтетілеу батырдың жетінші буындағы бір ұрпағымен әңгімелестік. Азамат есімді бауырымыз Жамбыл облысының Қостоған ауылының тұрғыны екен. Содан біраз мәлімет алып осы мақаламды жазуға кірістім. Алдымен Өтетілеу батырдың шежіресін тарқатсақ. Ботбай бабаның 4 ұлы болыпты: Құдайғұл, Шағай, Қоралас, Бұйдас (кейде Бидас деп атайды, тағы бір аты Мырза). Бұйдастан Айдарқұл, Тоқтарқұл. Айдарқұлдан Бақыткелді, Байменбет. Бақыткелдіден Текенші, Бөкенші. Текеншіден Айтқұл, Алқымалды, Бердімбет, Бораншы. Айтқұлдан Өмірбек, Өмірзақ. Өмірбектен Өтетілеу, Жанжігіт, Нәмек. Өтетілеу батырдың 4 ұлы болды - Қаратайлақ, Байтайлақ, Нартайлақ, Сартайлақ. Қазақ-жоңғар соғысында көтерілген Ботбай сарбаздарының туы осы Қаратайлақ атаның ұрпағында сақталды. Бұл ту - шайқасты көрген яғни "боевой" ту! 2012 ж Алматыда Ақпейілов Әшімқұл ағамыздын "Бабалар рухына тағзым. Мырза ұрпақтары. (Шежірелер, тарихи әңгімелер)" деген кітабы жарық көрді. Сонын ішінде Өтетілеу Өмірбекұлы туралы дерек жазылған: "Өтетілеу Өмірбекұлы жаугершілік заманда өз қатарларымен бірге соғыс өнерін жақсы меңгерген. Жоңғар қалмақтары қазақтардың ала ауыздығын пайдаланып Қазақтардың жерін басып алғанда, Бәйдібек ұрпақтары қолдарына қару алып, басқа ағайындармен бірге, бүкіл қазақ болып қалмақтардан жерімізді босату үшін көп жылдар соғысқанда небір батырлар, өз денгейінде ерліктерін көрсетіп көзге түскен. Ботбай ұрпақтарынан жасақталған 2000 сарбазын Сәмен батыр, Іле өзенінің он жағындағы "Алтын-Эмел" тауының бөктеріне, қалмақтармен соңғы соғысқа алып шыққанда Көтентай, Шалабай, Қасаболат, Қапсалаң, Текебай батырлардың қатарында болған Өтетілеу, алғаш жүз басы, кейін мың басы болып қатысады. Сол көп соғыстың бірінде Ботбай сарбаздарының туын ұстау кезегі Өтетілеуге келеді. Сол заманда да туды ұстау аты шыққан, жас батырларға ғана рұқсат ететін болған. Өтетілеу аз ғана адаммен төбенің басында ту ұстап тұрады. Ту ұстаушының міндеті қандай ауыр екенін соғысқа қатысушылардың бәрі жақсы білетін. Әрбір жауынгер қаншалықты қиын жағдайда соғысып жатсада туға қараған. Ту жығылмаса сарбаздарға күш-жігер пайда болып жауға өршелене ұмтылған. Ту жығылса жаудың жеңгені болып табылған. Осыны түсінген Өтетілеу туды құлатуға ұмтылған қалмақтардың алғашқы шабуылын інісі Нәмек бастаған жауынгерлерімен, қыян-кескі ұрыс жүргізіп қуып тастап туға жолатпаған. Қайта топтасқан қалмақтар сан жағының көптігін білдіріп төбені екі жағынан орап кеткендіктен Өтетілеу аз ғана жауынгерлерімен қоршауда қалғанымен, інісі екеуі кескілескен ұрыста бірнеше қалмақтын жанын жақаннамға жібереді. Өтетілеу бірнеше жерден ауыр жараланғанымен соңғы күш-қуатын жинап соғысып, ту қисайғанымен құлатпайды. Тудың қисайғанын көрген қазақтар қайта топтасып бар күш-жігерімен ұмтылып төбені қайта босатып алғанда, Өтетілеудің туда жауға құлаттырмай теңселе басып тұрғанын көрген қазақтың сарбаздары туды қайта тұрғызғанда, қансыраған Өтетілеу қисайып сарбаздардың қолына құлайды. Қалмақтарды төбеден шегіндіріп қайтадан қуғанда, жараланып тұтқынға түскен Нәмекті босатып алады. Соғыста қайтыс болған Өтетілеудің денесін елге әкеліп жерлейді. Өзінің жауға құлаттырмаған туының бір бөлігін "Әкелеріннің ерлігінін белгісі" - деп жас балаларына береді. Өтетілеудің ұстаған туының бір бөлегі осы күнге дейін Бидас ұрпақтарының өте құнды дүниесі есебінде Бақытбек Төленгітұлының үйінде сақтаулы тұр. Қалмақтармен соғыста жүз басы, мың басы болған, қиянкескі соғыста ту ұстап, құлатпаған батырды қандай деңгейдегі батырдың қатарына жатқызу керек екенін оқырман қауымның өзіне қалдыра отырып, осы қысқа әңгімені кейінгі ұрпақтарға өнеге ретінде қалғанын жөн деген оймен жазып қостым. (Қысқа әңгімені Бедел Сексеновтың кішкене жазғанынан және Әсімхан Қосбасаровтың айтқанынан жаздым)." Өтетілеу батырдың жатқан жері ауызекі сөз бойынша Іленің маңайында. Жалпы Іле аумағы дулаттардың байырғы мекені болғасын оған таң қалмаймын. Мысалы Шымыр Байтанадан шыққан Нұрманбетұлы Шалданбай батырдың бейіті де сол Іле жақта дейді. Қостоған ауылында Өтетілеу батырдың құрметіне 2011 ж салынған ескерткіш бар. Сүреттерін төменде қойдым: Ал енді Ботбай туының сүреттері: Ту бөлшегінін кейбір жерде жыртылғаннын себебі - естуімше батырдың ұрпағы заманында балам батыр болсын деп шетінен үзіп алып кеткендіктен. Қазақ ырымшыл халық екенін білесіз ғой ))) Ал мынау сүретте тудың қабы я орамы: Жоғарыда айтылған кітап жарық көрген жылы Көкшетаудан Абылай хан мұражайының өкілдері келіп ту иесінен оны сатуды сұраған. Бірақ Өмірбекұлы Өтетілеу батырдың ұрпағы бұл қадамға барған жоқ және де туды Меркі кентінің мұражайына тапсыруға ниеті бар. Бұл шешімді 100% құптаймыз. Кім біледі, мүмкін жаңа технологиялардың арқасында мамандардың жаңалық ашуына себепші болар. Жерін жаудан, қызын күңдіктен, ұлын құлдықтан қорғаған Ер есімі - ел есінде! P.S. 18.12.2023 бұл мақалаға қосымша бір ақпаратты қосуды жөн қөрдім: Ту жақында Меркі кентінің мұражайына табысталды. Инстаграмдағы мұражайдың бұл туралы хабарға сілтеме төменде. https://www.instagram.com/p/C0cDAfWsRj7/?igshid=MTRhZmU1ODE2NA==
Мақала
Шымыр Байтана баба ұрпағы 1926 жылы ресми түрде ру болып аталғаны жайлы
Шымыр Садыбай батырдың 445-жылдығы мен Садыбайұлы Байтананың 420-жылдығы жайлы сайтымның жаңалықтар тарауында жазған болатынмын. Ал Байтана бабадан (1603-1663) өрбіген ұрпақ қай уақытта ресми ру болып танылды деген сұраққа төменде бір дерек бар. Ол Қойгелді батырдың ұрпағы - Керімбай болыспен байланысты екен: Мына бір мақала бойынша: https://janaomir.kz/?p=1705 ..."Ал Садыбайдың ұлы Байтана өсе келе шынығып, ерте есейіп, әкесі үшін кек алуға бел буады. Батыр болып өседі. Байтана Жәңгір ханның батыр сарбазының бірі болғанын ұрпақтары біледі. Одан алты ұл дүниеге келіп, бүгінгі күнге дейін өсіп жеткен ұрпақтарының саны екі мың шаңыраққа таяп қалды, дейді ардақтылар. 1926 жылы Керімбай болысқа (Керімбай датқа Бұралқыұлына) ас бергенде байтана ұрпақтарына «ру» атағы берілген екен." Сонда Байтана бабаның дүние салғанынан 263 жыл өткеннен кейін (1926-1663=263) ұрпақтары ел арасында рулық дәрежеге лайық болды.
Мақала
ҚР Сенатының экс-төрағасы марқұм Өмірбек Байгелдінің пейілі жайлы
Жақында Ташкентте Шымыр бабамыздың жатқан қорымның шырақшысымен байланысқа шыққан едік. Бұл өзбек кісі сол молада бабамыздың бейітіне қарап жүретін 4-ші буын шырақшысы екен. 60 жаста. Кезінде марқұм Өмірбек Байгелді ағамыз (ҚР Сенатының төрағасы) бұл шырақшыны Астанамызға конаққа шақырып күтіп, вокзалға шейін шығарып салған екен. Өмірбек Байгелді дүниеден озғаннан кейін (03.04.2024) аталмыш шырақщы моланың қасындағы Шымыр баба мешітінде имамдармен сөйлесіп бір күн бойы ағамыздың рухына арнап құран бағыштап оқытты. Өмірбек Байгелді ағамызды соңғы рет тірісінде Шерхан Мұртазаңың 90-жылдығында көргенім болды, кейін көрісетін мүмкіншілігім болған жоқ. Былтыр Ташкентке денсаулығына байланысты жылдық асқа келе алмады. Биыл шетелде жүріп ағамыздың о дүниелік болғанын бір бауырымздан білдім. Сөйтіп жүріп басқа елдің азаматынан ағамыздың кеңпейілділігі жайлы есітіп оқырманмен бөліскенімді жөн көрдім.
Мақала
Елге қажетті реформалар - 05.01.2026 мақала жаңартылды
Елімізде соңғы уақытта болып жатқан келеңсіз құбылыстарға қарап, болашағымыз не болады деген сұрақ туындайды. Қалыптасқан жағдайдын себептері алуан болғанымен, мемлекет тарапынан жағдайды реттейтін дұрыс әрекет-шешімдерді әзірше көріп-сезіп отырғанымыз жоқ. Біреулер тіпті 3-ші АЭС саламыз деп қиялдап кетті. Мемлекеттік басқару жүйесінде осындай жауапкершіліктің жоқтығынан қарапайым халық зардабын шегіп отыр. Бұл үрдістің жақсыға апармайтыны бәрімізге аңық. Ерте ме кеш пе қазіргі мемлекеттік басқару жүйесі мынау түрімен сахнадан кетеді. Сол кезде жағдайды біршама өзгерте алатын реформалар тізімін дайындап қоялық. Барлық қажетті реформаны бірден еске түсіріп жазу мүмкін емес болғандықтан, бірте-бірте қосамын: - Билер сотын енгізу керек. Билер ашық сайлау арқылы сайланып, қызметі үшін айлық алу қажет. - Қамелетке толған, дені-сау азаматтарға атқыш қаруды еркін сатып алуға мүмкіндік берілу қажет. Бұл болашақта әр-түрлі диктаторларға қарсы шара. - Мемлекеттік шығындарды бақылайтын қоғамдық контроль (бақылауды)енгізу қажет. Бұл бақылауды жүргізетін азаматтарға айлық төлену қажет. - Жыл сайын теңгеміздің құнсызданып бара жатканын ескеріп, оны алып тастап ұлттық валюта есебінде долларды қабылдау қажет. - Адам өлтіргендерге өлім жазасын беру қажет. Тек бірнеше жағдайда рақымшылық жасалынады: өзінді қорғау кезінде адамды өлтіру, соғыс жағдайында жауды өлтіру, лаңкестікті ұйымдастырған, жасаған адамдарды өлтіру, медицина саласындағы қателіктер, байқаусыздан адам өлтіру. Мас күйінде адамды басып кеткен жүргізушілер өлім жазасына кесілу қажет. Псих науқастар адам өлтірсе басқалар сияқты өлім жазасын алу қажет. - Түрме жүйесі өз-өзінді кемінде азықпен қамтамасыз етіп отыру қажет. Мемлекет түрмелерге егістік алқаптарды беріп, керек азықты өсіруге құрал-жабдықпен қамтамасыз ету керек. Артылған азық әлеуметтік дүкендерге жіберілуі тиіс. Өздеріне, армиямызға киім тігетін цехтер ашылу қажет. Қысқасы, барлығы адал еңбек етіп жүру қажет. - Мектепте, универде, армияда азаматтарды мәжбүрлеп ақша жинау ауыр қылмыс болып саналу қажет. - Ұрлықтың профилактикасын кенінен жүргізу қажет. Керек болса ауылдық жерлерде, көшелерде, қоғамдық жерлерде қараусыз заттарды қалдырып - ұрлап алып кеткендерді аямай қоғамдық жұмыстарға салу керек. Ұрлық жасаған кішкентай балалардың ата-анасына айыппұл салу керек. - Қылмыстық кодекстің 201 статьясын алып тастау қажет. - Адамды ұрып-соғу істері тек кешіріммен бітпей, денсаулыққа келтірілген зиянға байланысты қоғамдық жұмыс я түрмеге қамаумен аяқталу тиіс. - Елді қаптаған алаяқтардың бәрі бірдей жазаланбай, жұртқа тигізген зиян/шығынға қарап жазалануы тиіс. Түрмеге 5-6 жылға қамалудан бастап, пожизненный мерзімге бас бостандығынан айырып бастау қажет. Сотталған алаяқтардың электронды базасы елдің басқа азаматтарына ЕГОВ сайты арқылы қолжетімді болу қажет, алаяқтардың қазіргідей түрмеден шығып алып қайтадан кедергісіз жұртты алдап жүргендеріне қоғам тарапынан тосқауыл қойылу керек. - Мектептегі мұғалімдерге толықтай иммунитет беру қажет. Сабақты жүргізуге кедергі келтіретін оқушылардың көттерінен теуіп класстан шығару құқығына ие болу керек. - Барлық елді-мекендерде, қала аралық жолдарда, адам көп жүретін жерлерде қоғамдық әжетханалар болу тиіс. Қалаларда орталық канализация 99% қамтамасыз етілу қажет. Бұл мәселелерді қадағалайтын және жауапты болатын арнайы 1 мекеме ашылу қажет. - Халыққа колжетімді бағамен витамин-минерал, қоспаларды шығаратын отандық зауыт болу қажет. - Коммуналдық жировкаларды қазіргідей тек банкинг приложение арқылы жіберуды доғару қажет. Кағазға жазылып конвертпен пошта арқылы әр тұтынушыға келу кажет. Монополисттің қағазында коммуналдық төлемнін қанша мөлшері модернизациға кететіні, шығындардың негізі т.с.с. деректер толықтай көрсетілуі шарт. Коммуналдық жүйелер жылдан жылға халықтың төлемдерін ғарыштағы черный дыра сияқты есепсіз жұта бермеу керек. - Диқандарға егістіктің топырағын алып тегін зерттеп беретін лабораториялар, мамандар болу қажет. Егістік жер жалға алынса да аренда келісімі негізінде жасалыну керек. - Егістікте өсірілетін өнімнің сапалы тұқымын-дәнін жүйелі, ғылыми негізде өсіріп шаруа, диқандарға жеңілдікпен сататын станциялар ашылу қажет. Ауылшаруашылық министрлігінің ресми сайтында бұл станциялардың дерегі, бағалары, жұмысы үнемі жарияланып тұру қажет. Тыңайтқыш нәрселер, химия - барлығы сайтта көрсетілуі шарт. - Шағын шаруа қожалықтарға, диқандарға өз өнімің мемлекетке арнайы точкаларда нарықтағы оптовый бағамен тез, кедергісіз, объемына қарамай өткізуге мүмкіншілік берілу қажет. Мемлекет бұл өнімді әлеуметтік дүкендерге тарату кажет. Бүл орайда түсетін барлық шағымдарды арнайы комиссия қарап, интернет аркылы есеп беру қажет. - Суару жүйесіне ел бойынша жауапты 1 мекеме құрылу қажет. Мемлекет тарапынан барлық құрал-жабдығымен қамтамасыз етілу қажет. - Интернет елдің барлық жерінде қолжетімді әрі жылдам болу қажет. Интернетке монополия жойылу қажет. Интернеттің жылдамдығын арттыру үшін қажетті оптикалық кабельдер, жер серіктері (спутник) жіберілуі қажет. - Елдің есігі дүниенің барлық мобильдық байланыс операторларына ашық болу қажет. - Ұлттық ойындарымызды көрсететін арнайы ТВ канал ашып, федерация/лигалардың жұмысын жандандыру қажет. Тоғыз құмалақ, садақ ату, бәйге, көкпар, қазақ курес, арқан тарту, асық ату, т.с.с. спорт тұрлері бойынша чемпиондарымыз бүкіл елге танымал болу қажет. - Көп мектеп салынып жатыр. Ол деген қаншама тендер, астыртын қимыл-әрекеттер, парақорлық, жобалардың шығыны жоспарланған мөлшерден асып түсуі, белгіленген мерзімнен кештетіп салу, смета-кестелерге сай болмай шығуы, мектептердің құрылыс сапасымен байланысты сансыз мәселелер, соттасу, т.с.с. далбаса тірліктер. Осыны ескере отырып ел аумағында мектептерді жобалайтын, типовой жобамен салатын, жөндейтін 1 мекеме құрылу қажет. Елдің керек облысында филиалын ашып беріп, қажетті техника-құралдармен қамтамасыз ете отырып, бұл жұмысты соларға тапсыру қажет. - Әкімдерді, министрлерді, басқа да мем қызметкерлерді бақылайтын тек бір билік болу қажет. Мысалы қазір облыс әкімін премьер де бақылайды, елбасының администрациясы да түрткілейді. Қысқасы елде қос билік болмауы қажет, өйткені "қойшы көп болса - қой арам өледі"! Жаңа әкімді елбасы администрациясының бір адамы келіп таныстырғанда қарапайым халықта "онда премьер министрдің не қажеті бар" деген сұрақ туындамау қажет. Бір ұлттық компанияның облыс филиалында жұмыс істегенімде астанадағы орталық аппараттан тапсырма келе беретін әрі филиалдың бастығынан поручение алып миім ашып кеткен кездерім көп болған. Бұл жағдайдың халыққа пайдасы шамалы. - Әкімдерге жүктелген поручение-тапсырмалар халыққа арнайы сайтта көріну қажет. Әкімдерді қорғап жүргенім жоқ дегенмен бәріміз адамбыз, аталмыш тапсырмалар белгілі мөлшер|саннан асып кеткесін ескілерін істеп бітірмегенше жаңасы келіп түспеуі қажет. Айтпесе әкім бұларын тек замдарына сырғыта беретін болар. - СССР ыдырағаннан кейін машина аламын деп қарапайым қазақ қаншама елді шарлап шықты десейш. Елдің тізгінін ұстап отырғандар халыққа шетелдің көліктерін 0 ставкамен әкеліп сатып-алуға мүмкіншілікті сонау 90-шы жылдардан бастап беру керек еді. Қазіргі жағдайды алсақ, беделді лабораториялардын тесттерінен өте алмайтын, қосалқы бөлшектері - инструкциялары жоқ қытайдын көліктері елімізде күн өткен сайын көбейе жатыр, шетелден келген көліктер үшін кеден алымының 80% басқа елдің бюджетіне кетіп жатыр, болмашы утильсбор деген нәрсе енгізілді. Тіпті сельхоз техникаға да осындай талаптарды қойғанына қарап қалыптасқан жағдайдың қай елдерге пайдалы екенін сезіп отырмыз. Осының бәрін доғару керек. Қазаққа 3 нәрсе керек - жақсы ат, жылы шанырақ пен жақсы әйел. Мемлекет соңғы екеуіне кепіл бере алмаса да қолжетімді көлік алуға жағдай жасау қажет. - Ағаш-қағаз саласы. Әзірше ағаш, қағаз, картон, фанера т.с.с. тауарды басқа елдерден сатып алып жүрміз. Шетелге валютамыз кетіп жатыр. Неге ашық далада мыңдаған шаршы километр ағаш ормандарын отырғызбасқа? Ол ағаш товарный халге жету үшін кемінде 30-40 жылдай өсу қажет. Бұл бағытта арнайы институт, мекеме ашып, магистралды пластик құбырмен суды жеткізіп тамшылатып өсіруге әзірден жүйелі әрекет еткеніміз жөн. Суды қайдан аламыз десендер, Ертіс-Қарағанды су каналын ірі диаметрлі пластиқ құбырларымен алмастырындар да артылған су осы ормандарға толықтай жететін болар. Немесе көктемде таситын қаншама өзеннің суын су қоймаларға жинауға болады. - Дамыған елдерде қазақ диаспораны құру. Сол елдерге таңдаулы жастарды оқуға жіберіп қана қоймай, мемлекетіміз тарапынан сол елде баспана|үй алып беру. Ол жақтын азаматтығын алуға, шағын бизнес ашуға көмектесу. Сол жердің мем басқару жүйесінде қызмет етуге мүмкіншілік жасау. Диаспоралардың тізгінің ұстап отыратын жауапты тұлғаларды, билерді сайлау. Қиын жағдайға түскен азаматтарымызға диаспора жағынан көмектесу. Орнығып алған жастар уақыт өте сол жерге туыс-достарын тартып, еліміздің экономикасына қажетті валюта жіберетін болар. Керек болса сол елдің саясатына ықпал жасай алатын күш те бола алады. - Елден валюта қай себеппен кетіп жатқандығын аңықтап, қолымыздан келгенше бұл себептерін азайту қажет. Мысалы, жыл сайын қаншама қантты шетелден сатып алып, солардың өңдірісін қолдап отырғанша - неге тездетіп өзімізде жетіспейтін қант зауыттарын салмасқа? Шетелден қаншама электроэнергия сатып алып жүргенше тездетіп отандық жел турбиналарын өңдіріп, қосып, артық қуатты жинайтын накопитель ойластырып салмасқа? Автокөлік жолдарға қарайтын мекемеге разметка бояуды шығаратын, немесе светофор жинайтын цех, я қар-мұзды тазалайтын техника-жабдықтарды шығаратын зауыт неге ашпасқа? - Елді қорғау мәселесіне келсек, жанымызда күшті, агрессивті елдер бар. Жерімізге армиясымен келіп-қалудан сақтайтын тек бір нәрсе бар - ол отандық жаппай қырып-жою қаруы. Атомдық қаруды жасай алмасақ та биологиялық қаруды дайындап беретін мамандарымыз бар. Бұл орайда ауқымды жұмысты тез бастағанымыз жөн. Уақыт көрсеткендей соғыс басталғаннан кейін басқа елдердін жазбаша кепілдері ауа болып қалады екен. Бірталай қазақ оккупацияның құрбаны болып кеткенін тілемесек - елді шапқан жауды тез жоқ қылатын қаруымыз дайын болу керек. - Еліміздің денсаулық сақтау жүйесі жайлы. Конституциямызда денсаулық жөнінде тек 3 сөйлемнен туратын 3 тармақ қарастырылған (29 бап). Ал мысалы елбасыға байланысты шамамен 45 тармақтан туратын бөлек бір тарау бар. Нәтижесін өзіңіз білгендей. - Фармацевтика саласы. Бұл сала дұрыс демеу, бақылау мен қаржыландыру арқылы бюджетке бірталай табыс әкеле алады. Ал әзірше қарапайым дәрі-дәрмекті шетелден сатып алып жүргеніміз - бұл бағыттағы жұмыстын қай деңгейде екенін көрсетеді. - Медицина мамандарын дайындайтын еліміздегі колледж-академияда азаматтарымызды тегін оқыту қажет. - Жел мен күн сәулесінің энергиясын кенінен пайдаланып бастау қажет. Елімізде жел турбина, күн энергетика мамандарын дайындау курстарынан бастап, зерттеу, жобалау, бұларды өңдіру, салу, эксплуатация мен жөндеуге шейін процесс тез арада қолға алыну қажет. - Жаяу жүргіншілер үшін көлік көп жүретін (авария көп болатын, мектептердің қасында) жолдардың астымен немесе үстімен өтетін переход/көпірлер кенінен салып бастау қажет. Бұны жобалау, салу, пайдалану, жөндеуді т.с.с. арнайы құрылған бір мекемеге тапсыру керек. - Лық толы автобус деген нәрсені жүйелі түрде жою қажет. Ол үшін қалаларда, мегаполистерде екі-этажды автобустарды жүргізіп бастау қажет. Бұл бағытта керек өзгерістерді ұйымдастырып, зауытын ашу керек. - Техбайқауды алып тастау керек. Әр жүргізуші, көлік иесі, өз көлігінің техникалық жағдайына өздері жауапты болу қажет. - 2024 ж елімізге ресми дерек бойынша әкелінген жеміс-жидектің құны 456 млн. долларға жетіпті. Қазір сол мақаладан үзінділерді түсінікті болу үшін төменде келтірейін: Сонда өткен жылы тек кәдімгі алманың 200 мың тоннасы елімізге сырттан жеткізілді. Біздің жеріміз дүниедегі алманың түп отаны деп кеуде керіп жүргенімізде соншалықты алманы шетелден импорттауға мәжбүрміз. Жүзімді ал, құлпынай, малина, т.с.с. бар. Бұл жеміс-жидекті қай химиямен өсіргенін кім біледі? Сол химияның халықтың денсаулығына әсерін зерттеп көргендер бар ма өзі? Елдің экономикасы бір тараптан бар шикізатты жан-жаққа сатып жүріп валюта алып келсе, екінші жақтан жинаған валютаны осылайша басқа елдерге жибереді. Сөйтіп жүріп елде бюджеттін тапшылығы қашан тыйылады деп ойлайсыздар? Элементарный алма ағаштарын өсіре алмайтын әкімдер мен министрлерді қысып, қалыптасқан бұл жағдайды түбегейлі өзгерту керек! - Мегаполистеріміздің инфрақұрылымын, қауіпсіздігін, өмірге жайлылығын заманауи түрге келтіру. Бұл орайда шетелден біреу келіп барлық мәселелерімізді шешіп береді деп отырып күтудын қажеті жоқ! Қоғамдық транспортты алсақ. Алматыда метро жүйесі әлі қасықтап салынуда, қала сыртына жұртты ары-бері таситын электричка жүйесінің дұрыс жобасы да жоқ. Астанада жалғыз ЛРТ жолы неше жылдан бері аяқталмай жатыр. Шымкентте метро құрылысы түгіл автобустардың үнемі лық толы болып жүретіні шешімін таппай жүр. Бірде-бір қалада екі-этажды автобус енгізілген жоқ, екі-этажды автожолдар да салынбай жүр. Мегаполистерде развязка салу үрдісі әзірше қуантып отырған жоқ. - Елімізден капитал шығару мәселесі. Бір мысал. Жақында отандық бір банктің иесі Туркия елінде Hepsiburada деген сервистің 65% акцияларын алуға 1,13 млрд $ жұмсапты. Өздерінің жинаған қаржысы ғой, біреудің ақшасын санап қайтеміз, т.с.с. ой-пікір бар болғанымен мәселенін түбіне қарау қажет. Неліктен қазақтың жерінде қомақты капитал жасап алған жергілікті кәсіпкерлер, олигархтар - уақыт өткесін капиталдарын шетелге аударып бастайды? Бірнеше себептердін арасында мыналар бар-ау: 1) патриотизмнің (отан сүю) төмен болуы 2) мемлекет институттарына сенімсіздік 3) жауапты мем қызметкерлердің бұл мәселеге немқұрайлы қарау я сыбайлас ретінде әрекет етуі. Әлгі 1,13 миллиад долларға елімізде қанша шағын фабрика, цех ашуға болар еді! Отандық спички (сіріңке), тіс жуатын паста, такси/курьер қызметін, қажетті дәрі-дәрмек өнімдер, т.с.с. Жарайды, аталмыш бірінші себеппен ештене істей алмасақ та, кейінгілеріне назар аударуымыз керек. Билік ауысып, жаңа елбасының айналасындағы жаңа аш "Сатыбалды"-лары біреудін капиталын большевиктер (рейдер) сияқты тартып алмау үшін ең алдымен билікке тосқауыл болатын толықтай тәуелсіз әділдік жүйе болу керек! Сондықтан мен билер сотын бұл тізімнің басына қойып жатырмын. Ал үшінші себеп бойынша - мем аппаратындағы формализмнен арылуымыз керек. - Елге келіп жатқан миграция мәселесі. Билік халықпен еш санаспай мемлекеттің есігін әр-түрлі елдің азаматтарына аша салды. Дамыған елдердің азаматтарына көп әңгіме жоқ, олар келер-кетер. Ал басқасы қазір Алматыда қаптап жүр. Қаншамасы елімізде қылмыстық істердің кейіпкері болғанын тек құдай біледі. Ақша-сауда-инвестиция қуалаймыз деп нәтижесінде бір күні елімізде қосымша диаспоралардың (=қосымша проблема) орнығып алғанын көретін боламыз. Бұл мәселені жіті бақылап жүруіміз қажет. - Еліміздің алтын қоры елдің аумағында сақталу керек! Неше тонна алтынымызды жасырын түрде шетелдің бір жағында ұстауды доғару керек. Бәрін елге қайтарып бастаған дұрыс. - Үш мегаполистерімізде үш мемориал кешен салып үстіне таза алтыннан құйылған мына ескерткіштерді орнату керек: киіз үй, бесік, балбал тас. - Мектепте неше буллинг, қысымға қарамастан жақсы оқып "Алтын белгі" алған оқушыларымызға сол медальдын таза алтын мен платинадан жасалған номерленген нұсқасын беру керек. - Жастарды баспанамен қамтамасыз ету мәселесі. Мемлекет, ресми неке қиып бала тапқан әрі баспанасыз әр жұпқа бірнеше жылдан сон үй беру тиіс. Оған 5-10 жылдай минимальный аренда төлемдерін алып жұптын жеке меншігіне ресми түрде айналдыратын әрі пәтерлерді тарату барысында әр-түрлі айлалардың әу бастан көзін құртып отыратын жүйені құру қажет. Бұл программа бойынша қаланын щетінде типовой үлгімен қарапайым көп қабатты үйлер көптеп салынып, қоғамдық транспортпен (метро, автобус, ЛРТ, травмай), қажетті мектеп, бала бақшасымен т.с.с. мемлекет тарапынан қамтамасыз етілу керек. Бұл жобаны толықтай өзі жүргізетін арнайы мекеме ашылу керек! - Көрші елдермен бірігіп 24/7 күн энергиясын пайдалануға болады. Планетамыз шар болғасын бір жағында таң атқанда басқа жағында күн батып жатады. Сөйтіп көрші елдермен келісіп ортақ ЛЭП желімен ірі күн панель стансаларды салып қоссақ, олар күндіз өз күн стансаларында өңдірілген электрэнергиясын бізге айдайды, біз күн жарықта өз энергиямызды оларға айдаймыз. Сол арқылы елімізде күндіз, түнде де электрэнергия қолжетімді болады. Күн стансаларын салуға миллиондаған гектар бос жатқан жеріміз бар, егіншілікке де жайылымға да жарамайтын. Артылған қаншама гигаватт күннің энергиясын кабель желісі арқылы Европаға экспорт жасап сатсақ та - қазынаға әжептеуір пайда әкелетіні сөзсіз. Себебі электр энергия қашан да бәріне керек. Ал экспорт ол деген тек сыртқа шикізат сату емес. Мақала әлі біткен жоқ )))
Мақала
Дулаттар, қазақтар, оңтүстіктегі ірі шаһардан қалай айырылып қалды
Соңғы уақытта ғаламторда, нақтырақ айтқанда ютубта студияға келетін тарихшылар/сұхбат жүргізетіндер Дулаттардың Ташкент үшін күресі жайлы деректерді шала айтып кетеді де бұл тақырыптың мән-жайын ары қарай тарқатпайды. Мысалы мына бір видеода: Дулаттар жайлы 21:10 және 44:10 минутында айтылып жатыр. Әрине дүниеде барлық нәрсені білу мүмкін емес, соңдықтан бұл тақырыпқа байланысты өз жағымнан кейбір дерек, пікірлерді жазып кетейін. Д.Д. Байдалиевтің "Батыр - елдің сәулеті" кітабінің Сартұлы Койгелді батыр тарауында Ташкентпен байланысты төмендегі деректер келтірілген: "...1734 жылғы жоңғар шапқыншылығының ақтабан шұбырынды алқакөл сұламадан кем түспеген жойқын соғысында, Ұлы жүз қазақтарының оннан жетеуінің құрып кеткені тарихтан белгілі. Осы кезеңде қалған елді аман сақтап қалу мақсатында Төле би мен Қойгелді батыр дулаттарды Қарақалпақ жеріне алып өтеді. Кейін 1739 жылы Төле бидің бұйыруымен Қойгелді бастаған қол Ташкентті қайырып алады." "...Қойгелді Төле би көз жұмған соң билікті өз қолына алып оңтүстіктегі Ұлы жүзді 40 жылдай басқарды. 1771 жылы Абылайды хан сайлағанда ақ киізге көтерісуге қатысқан. 1781 жылы Абылай қайтыс болғанда хан сүйегін Түркістанға жерлеудің басы - қасында болады." "...Ұлы жүздің ханы болған Жолбарыс хан өлген соң ұлы жүзге хан сайланған жоқ. Билікті Төле би жүргізді. 1756 жылы 93 жасында үш жүздің төбе биі аты бүкіл қазаққа мәшкүр болған би қайтыс болды. Оның денесі Ташкенттің Шайхантәуір деп аталатын қабірстанға жерленді. Төле бидің мұнда жерленуіне оның тоқалы Бибі себепші болған. Өйткені бибі Шайхан-Тәуірдің тікелей ұрпағы еді. Төле би қайтыс болған соң Ұлы жүздің билігі Қойгелдінің қолына көшеді. Ұлы жүздің тізгінін қолын мықтап ұстаған Қойгелді жерін, елін Ресейге де бағындырған жоқ, іргесіндегі Қоқан хандығына да телміртпеді, сөйтіп 25 жылдай билік құрды." "...Даңқты қолбасшы, батыр Қойгелді 1795 жылы өмірден өтті. Қойгелді өмірден өткен соң Ташкентті билеуге бақталастық басталды. Билікке Төле бидің баласы Қожамжар, Бәйтік, Сиқымнан Рысбек, Шымырдан Қойгелдінің баласы Жолмырза таласты. Ақырында түп нағашымыз деп Ташкентті билеуді Жүнісқожаға тапсырады. Жүнісқожа болса биліктен айырылып қалмауды ойлап қазаққа қазақты айдап салады. Қошақ деген Шаңышқылының батырына 40 мың қол беріп Дулаттықтырдың бетке ұстарларын түгел қырғызады. Олардың бастарын төбе етіп үйгізіп ең ұшар басына Қойгелдінің немересі Қырғызбайдың басын қояды. Қазақтарды өзара қырқыстырып, таластырып қойған қоқандықтар көп ұзамай-ақ Ташкенді, басқа да қалаларды басып алады. Ұлы жүзге екі жүз жыл астана болған Тәшкеннен Дулаттардың айрылып қалуы осындай алауыздықтың салдары болатын. Қойгелді ұрпақтарынан Жетібай, Бөлтеш, Жампоз, Бұралқы, Керімбай сияқты билер, Өтеболат, Қырғызбай, Байшағыр, Қарабатыр, Шонды сияқты батырлар шыққан. Ал Қабыланбек (Қойгелдінің немересі) бек болып қалада бес қақпаны билеген." (Еркин Арзымбетов: *Сарыағашқа іргелес, СССР заманында винзавод салынған Капланбек ауылының аталмыш Қабыланбекпен байланысы бар) "Бір ғана Ташкент қаласының өзінде Қойгелді базары, Қойгелді көшесі, Қойгелді қақпасы деген атаулар болған. Қойгелді соғысқан жерлер Қазақстанның оңтүстік өлкесінде Қотырбұлақ, Майтөбе, Қошқарата, Ақкөл, Қаратау сияқты жерлердегі шайқастардың іздері әлі күнге белгілі." Бірақ Дулаттар Ташкентте тек жоңғар-қалмақтан кейін жасаған деп ойлаған қате болар. Қазақтың ханы - Есімханның, 1627 ж (кейіннен Қатаған қырғынына алып келетін) Сайрам маңындағы жүргізген ұрысында да Ташкентті алуға қан төккен қолдын арасында да Дулаттар болды. Мысалы, Жаныстың Қыбырай батыры (*Ташкенттің қасында Qibrai ауылы бар) Есімханның қолында болып олжаға түскен бір баланы ағайынның біреуіне әкеліп бергені шежіреде сақталған. Жоғарыда аталмыш Жүңіс қожа Ташкенттегі дулаттарға тек (именно) шаңышқылы, қаңлы рулардың өкілдерін неге айдап салды десеңізші? Ол Қатаған қырғынның мән-жайын білген болса керек. Және сол оқиғаны өз мүддесіне пайдалана білді! Есімханға дейін де Дулаттардың Ташкентте жасағаны анық. Дулатұлы Шымыр бабамыздың сүйегі ол шахарда тектен тек жатпағаны оқырманға түсінікті шығар. Мен сізге басқа бір қызық фактіні айтайын. Бірнеше жыл бұрын өзімнің гаплогруппамды біліп жүру үшін АҚШ-та танымал лабораторияға (www.familytreedna.com) жасушаларымның (клетка) үлгілерін жибергенмін. Ол туралы сайтымда бір мақаланы да жаздым. Уақыт өте келе аталмыш лабораторияға мен сияқты анализ тапсырған және де талдаудың нәтижесінде ген бойынша маған туыс болып есептелген адамдар жайлы электронный пощтама хабараламалар келіп бастады. Лабораторияның сайтында парольмен тіркеліп көрсен, ол адамдардың дерегі таблица түрінде шығады. Анализ тапсырғанда кейбіреулері өздерінің білетін ата-бабаларын, елдерін, т.с.с. жазып жібереді. Әзірше сайт шығарып беретін тізімде дулаттар да бар, басқа ру-елдің азаматтары да бар. Маған туыс болып шыққан 50 шақты адамның ішінде 5-6 өздерінің бабаларын/руларын Шаңышқылы етіп көрсетіпті. Тізімде өздерін Төре санайтын 4-5 жігіттер бар :) Қазір скриншоттарды төменге салып көрсетейін (аты-жөндерін әрине жасырып қойғаннан кейін). Менің ойымша Шаңышқылы руының құрамында Дулаттардың болуы жоғарыда Жүңісқожаның Ташкентте ұймдастырған қырғынның нәтижесі. Ата-анасынаң айырылып қалған ер балалар сол рудың ішінде өйтіп-бүйтіп кірме болып қалды. Дегенмен бұл мәселе бойынша ақиқатты болашақ ғалым-тарихшылар айтар деген үміттемін. Ташкентті тартып алған Жүңісқожаның билігі алысқа бармады, көп үзамай қаланы Қоқандықтар басып алды. Кейіннен қаланы патшалы Ресей жаулап алды. Патшаны тақтан тайдырып сахнаға большевиктер шықты. Бірнеше жылдан сон кремльдегі большевиктердің ұйғарыммен Ташкент көрші елдің астанасына айналып кетті. Қазақтар бұл процессті уақытында тоқтата алмады. Мақаламның қорытынды түйіндерін айтатым болсам, олар төмендегідей: 1) Қойгелді батырдан кейін Ташкенттің билігі Жүңісқожаға өткеннің ең басты себебі - дулаттардың өзара келіспеушілігінен, араздығынан. 2) Дулаттардың Ташкенттің билігінен шеттетілудің себеп-салдарын ғылыми негізде тағы да зерттеу керек. 3) Жеті ата деген нәрсе кейде әр-түрлі себеппен шыңдыққа жанаспау мүмкін. 4) Өзге ұлт өкілдерінің қолына билік түссе, қазақтың мүдделерін ойламас. Қазақ ұлты өз болмысын, келешегін стратегиялық тұрғыдан ойланып жүруды үйрену қажет.
Мақала
2002 - 2024 жылдар аралығында Шымыр баба рухына арнап берілген астар тізімі
Құрметті оқырман, аманбысыз. Ташкентте Дулатұлы Шымыр бабамызға жыл сайын ас ұйымдастырылатынын білесіздер. Ол дәстүр 2002 ж кесене салынған жылдан басталып, қазіргі уақытқа дейін 23 жыл бойы жалғасып келе жатыр. Бұл үрдіс қазақ тарихының ажырамас бір бөлігі болғасын оны сақтап, біліп жүргеніміз жөн. Өткізілген жиындардың жылы мен ұйымдастырушы жақ жайлы қысқаша деректі төменде калдырамын. :
Мақала
Толе би
После смерти Тауке хана объединявшего вместе три жуза, джунгары воспользовавшись возникшими разногласиями среди казахов, усилили нападения на казахов что в конце концов привело к «Ақтабан шұбырынды». Тогда Толе би (1* №350 в родословном дереве на этом сайте) отправил к джунгарам человека с ложным обещанием подчиниться, договорившись с Малик батыром (2* №***) из рода Сихым, Котен батыром из рода Богежил, Койгелды батыром (3* №314) из рода Шымыр, Каранай батыром из рода Сыргели, Кунан батыром из рода Канлы, Толебай батыром из рода Конырат, Алшынбай батыром из рода Рамадан, перейдя полноводную реку Чирчик (4* в Узбекистане) через мост в городе Ходжикент (5* в Узбекистане), откочевали вместе в место под названием Жидели Байсын (6* должно быть местность Байсун на юге Узбекистана). Оставшиеся подчинились джунгарам. Через шесть лет у джунгаров произошла эпидемия оспы и они покинули Ташкент. Услышав это Толе би вернулся с откочевавшими родами. В то время хан джунгаров Баршахан отправил своего визиря Сенгиля (Сангыла) к Толе би, и потребовал подчиниться. Толе би принял посла и когда тот заснул напившись вина, его племянник (7* сын сестры) Шінет батыр (8* №916 - информация обновлена 20.10.2019) из рода Сихым поиздевавшись срезал посланнику косичку. Рассердившийся на это хан джунгар потребовал выдать человека отрезавшего волосы его посла. Толе би направил ему своего сына Жолан батыра (9* №357). Хан джунгар понял что ему выдали непростого человека и отпустил его, но затаил злобу. В то время Толе би находился в Жетикенте (10* в Ферганской области Узбекистана). Приняв посла джунгаров он опять напоил его вином и откочевал в сторону Коканда. Джунгары захватили Туркестан, Сайрам, Шымкент, и взяли в плен двух сыновей Толе би, Кожабека (11* №356) и Жолана. Толе би добравшись до Тойтобе (12* ауыл Тойтепа – To’ytepa в Узбекистане, с 2017-го Нурафшон) услышал эту новость, и вернувшись в место Кыбырай (13* Кибрай – Qibrai в Узбекистане), Дормен, отправил человека по имени Телимбет как посланника джунгарам и освободив двоих своих сыновей откочевал в Жидели Байсын (14* скорее всего около города Baysun на юге Узбекистана). После того как Китай начал давить джунгаров Толе би вернулся с Жидели Байсын. В союзе с Уйсыном Буркит би, он победил Жолбарыс хана управлявшего Ташкентом и занял его место. Правил Ташкентом около двенадцати лет. Когда киргизский манап Садыр начал нападения на Старший жуз, Толе би призвал из Сарыарки Абылая и направил его на киргизов. В этой битве Самен батыр из рода Ботбай в поединке победил киргизского батыра Карибоза. В итоге военных действий Абылай хан победив киргизов, забрал с собой группу пленников и другие трофеи. Постарев Толе би поставил вместо себя править Ташкентом сарта (узбека) по имени Жунис кожа. (15* некоторые считают что сделал он это чтобы избежать раздора между родами Дулатов Сихым, Жаныс, Ботбай и Шымыр). После смерти Толе би он был похоронен на кладбище Шейхантаур в Ташкенте. В народе его прозвали «Қарлығаш (Калдыргоч) әулие». Сын Малик бия из рода Сихым, Босмойын би (16* №340) начав борьбу за власть в Ташкенте, решил взять ее в свои руки. Бии родов Канлы, Шанышкылы выступив против этого перешли на сторону Жунис кожы. Победив Дулатов они изгнали их из Ташкента. Набравшийся сил в военных действиях с киргизами, Байтык би (17* №365) являющийся внуком Ақбота бия и сыном Ырысбая из рода Жаныс, снова начал борьбу за место Толе би в Ташкенте. Однако рода Кыпшак, узбеки, Шанышкылы, Канлы опять начали противодействие Дулатам, и воспользовавшись этими распрями Кокандский хан Алимхан объединившись со своим младшим братом Омарханом подчинили себе Старший жуз в течении года. Они начали движения по подчинению казахов Сарыарки но раздразнили царскую Россию которая в итоге заняла земли Старшего жуза. Қазақ шежіресі. Зайыр Сәдібеков. 1994
Мақала
Шымыр баба, Дос би, Қыбырай батыр, Төле би. Ташкентке сапар
2018 ж. қыркүйегінде Ташкент қаласында жатқан Шымыр баба, Дос би (Сиқым), Қыбырай батыр (Жаныс) және Төле биге (Жаныс) зиярат етіп барып қайттым. Күн ыстығында жүрмес үшін мамыр немесе қыркүйек айында барғаныңыз жөн. Қазір Ташкентке Қазақстаннын бірнеше жолмен баруға болады: Ұшақпен, Алматы-Ташкент (Тальго) поезымен, Шымкенттің ескі автовозкалынан шығатын жақында ашылған автобус рейсымен (Шымкент-Ташкент-Шымкент) немесе Шымкенттен таксимен. Өзім автобуспен баруға шештім. Билет бағасы Шымкенттің ескі автовокзалының кассасында 1500 теңге. Ташкент автовокзалының кассасында біздің теңгеге аударғанда 2000 теңге (40000 сум). Автобус іші жартылай бос. Күніге 3 рет жүреді. Автобус шекараны очередсіз өтеді және онымен Шымкенттен Ташкентке шамамен 3 сағатта жетуге болады. Автобус шекараға жақындағанда оған обменник адам кіріп теңгенізді өзбек сумына айырбастап береді. Өз басым Шымкенттің Тәуке хан көшесіндегі обменниктерде 10 мың теңгені 210 мың өзбек сомына айырбастаған едім. Жалпы Ташкентке долларды алып бару тиімдірек дейді. Паспорт өзінізбен болу керек. Өзбектің шекарашылары баяғыдай сотка, ноутбуктың ішін тексермейді. Шымкент-Ташкент автобусы Ташкенттің ипподром маңындағы автовокзалына келіп тоқтайды. Өз ақшанызды үнемдеп таксистерге ақша құртпау үшін (олар 20000-30000 сум сұрайды) автовокзалдан шығып сол жағында жол асты переход бар. Одан өтіп асфальт жолдын арғы бетіндегі Олмазор (бывший СабырРахимовский) метро станцияның алдынан шығып Ташкентский метромен керек жеріңізге барсаңыз болады. Метро бағасы 1200 сум (60 теңге). Алдынала интернеттен Ташкенттің метро картасымен қаланың картасын сотканызға жүктеп алғаныныз дұрыс. Өйткені мобильный интернет болмай қалу мүмкін. Өзбекстандағы Ucell'дің сим-картасын алу үшін прописка және т.б. керек дейді. Түнеп шығатын баспананы (пәтер, отель) алдынала www.booking.com арқылы заказ беріп қойдым. Кафеде тамақтың бағалары арзан (бір тағам шамамен 10-12 мың сум).
Мақала
Шымыр Дулатулы, Дос би, Кыбырай батыр, Толе би. Поездка в Ташкент
В сентябре 2018 года сьездил в город Ташкент чтобы посмотреть мавзолеи Шымыр Дулатулы, Дос би (Сихым), Қыбырай батыр (Жаныс) и Төле би (Жаныс). Чтобы не ходить по жаре рекомендую такие поездки в мае или сентябре месяце. Сейчас в Ташкент с Казахстана можно добраться несколькими способами: Самолетом, поездом Алматы-Ташкент (Тальго), рейсовым автобусом Шымкент-Ташкент-Шымкент со старого автовокзала Шымкента или на такси с Шымкента. Решил поехать автобусом. Стоимость билета в кассе старого автовокзала Шымкента 1500 тенге. В кассе Ташкентского автовокзала в переводе на тенге 2000 (40000 сумов). Автобус наполовину заполнен. В день ездит 3 раза. Автобус проезжает границу без очереди и на нем можно добраться из Шымкента в Ташкент примерно за 3 часа. Приближаясь к границе в автобус заходит человек обменник и меняет тенге на узбекские сумы. Сам заранее поменял тенге на сумы в шымкентских обменниках по улице Тауке хана, по курсу 10 тысяч тенге на 210 тысяч сумов. Вообще говорят что выгоднее ехать в Ташкент с долларами. У вас должен быть паспорт. Пограничники Узбекистана как раньше не проверяют содержимое соток и ноутбуков. Автобус Шымкент-Ташкент приезжает на автовокзал возле Ташкентского ипподрома. Если хотите сэкономить и не тратить деньги на такси (они заряжают примерно 20000-30000 сумов) слева от выхода из автовокзала есть подземный переход, перейдя по которому вы окажетесь на другой стороне автодороги у входа на станцию метро Олмазор (бывшая СабырРахимовская). Цена поездки на метро 1200 сумов (60 тенге). Советую заранее скачать на сотовый карту метро и города Ташкента т.к. у вас может не оказаться мобильного интернета под рукой. Чтобы взять сим-карту узбекского Ucell нужна прописка и т.п. Жилье (квартира, отель) заранее заказал через www.booking.com. Еда в кафе не дорогая (одно блюдо примерно 10-12 тысяч сумов).
Мақала
Шымыр Дулатулы. Мавзолей в городе Ташкенте
Мавзолей Шымыра Дулатулы был заново отстроен в начале 2000-х годов с подачи Бишымбаева Козыке, Омирбека Байгелды и также других людей. Находится в районе (туман) Олмазор, на пересечении улицы Фараби с ТКАД (Ташкентская кольцевая автодорога) за мечетью. На торжественное открытие мавзолея прибыли председатель сената РК
Өмірбек Байгелді, депутаты мажилиса РК Шерхан Мұртаза, Амалбек Тшанов, Серік Қонақбаев, акимы Жамбылской и Южно-Казахстанской области Серік Үмбетов, Бердібек Сапарбаев, аким города Шымкент Болат Жылқышиев, уважаемые аксакалы и граждане. Внутри мавзолея есть копия письма адресованного президенту фонда "Шымыр ата" следующего содержания: "На ваш за №25 от 23.12.2002г. сообщаем: В соответствии с законом Республики Узбекистан "Об охране и использованию объектов культурного наследия" мавзолей "Шымыр Ата" включен в Государственный кадастр объектов культурного наследия, как вновь выявленный объект культурного наследия". Мечеть Шымыр Ата (на фото) и его мавзолей входят в один комплекс зданий. Историю мечети пока незнаю. На будущее стоит подумать о строительстве в том районе гостевого дома для потомков Дулата которые будут приезжать издалека для посещения мавзолея. Я сам на фото перед входом справа от мечети ведущим к мавзолею. Чтобы улучшить качество видео (при просмотре на сотовом) - заходите в настройки изображения в ютубе и выбирайте выше 140
Сиқым Шуылдақ руы осы атадан тарайды. Досмұхамбет би (кейін ел Дос би атап кеткен) 1570 жылы Ташкент шаһарында туған. Жастайынан билер, бектер, санатында оның кейбіріне көмекші болып жүріп, ел билігіне араласкан. Бұхардағы Мир-Араб медресесін бітіріп, иман-хафиз атанған. Тапқыр, шешендігі, әділ көрегендігімен, елге деген қамкорлық, қайырымдылығымен халықтың құрметіне ие болған. Оның осы қабілетін байқаған Тәуекел хан Досмұхамбетті 1594 жылы дербес би етіп белгілейді. Оған Ташкенттің үш қақпасы қарайтын болған. Ташкент билеушісі Тұрсынханмен араздасып, 1627 ж. оның жасағы Шымған тауының баурайында орналасқан Дос бидің аулын шауып, екі әйелімен он тоғыз ұлын және өзін өлтіреді. Көбірек мәлімет алу үшін Уикипедияда Дос би мақаласын қараңыз. Молда Аққұс Сатыбалдыүлының (1806-1897) шежіресі бойынша Дос бидің денесі Ташкенттегі Моғолстанның ханы Жүніс хан күмбезінің қасына қойылады. Ол жер Ташкенттегі Төле би кесенесінен шамамен 200 метр қашықтықта, Ислам академиясының дәл артында. Сол академияның күзетшілері мені ішке кіргізген жоқ. Айтулары бойынша ертеде Жүнісхан кесенесінің артында мола болған бірақ қазір ештене жоқ (кварталды айналып қарасам ол жерде академияның қоршалған минифутбол аланы мен бақша).
Төле бидің шырақшысы ол жердегі сүйектер кезінде біреулер қазып алып басқа жерге көшірген деп анық жауап алу үшін МИД арқылы хат жазып жіберіңіз дейді. Академияның артында СССР кезінде салынған көп қабатты 2-3 үй бар, менің ойымша сол үйлерді салғанда айналадағы бейіттерді жоқ қылған.
Мақала
Дос би. У мавзолея Жунис хана в Ташкенте его могила не найдена
От этого человека берет начало род Шуылдақ (Сихым). Досмухамбет би (позже в народе его прозвали Дос би) родился в 1570 году в Ташкенте. С юных лет был помощником биев, беков и участвовал в управлении народом. Получил образование в медресе Мир-Араб Бухары и сан иман-хафиза. Имел уважение в народе за свою проницательность, красноречие, справедливость, заботу о простом народе. Заметивший это Тауекел хан назначил Досмухамбет в 1594 году отдельным бием. Ему подчинялись три ворота Ташкента. Из-за давней ссоры с правителем Ташкента Турсынханом, в 1627 г. тот направил свой отряд на аул Дос бия находившийся у подножья гор Чимган, убив его и 2 жен с 19 сыновьями. Для более подробной информации смотрите статью Дос би в Википедии. По шежире муллы Аккуса Сатыбалдыулы (1806-1897) тело Дос би было похоронено возле мавзолея хана Могулистана Жунис хана. Это место примерно в 200 метрах от мавзолея Толе би, сзади за Исламской академией. Охрана академии не пропустила меня внутрь. По их словам раньше за мавзолеем Жунисхана было кладбище но сейчас ничего нет (обойдя квартал я увидел там огражденное поле академии для минифутбола и сад). Смотритель мавзолея Толе би сказал что в прошлом кости захороненных там людей были вывезены кем-то и для получения точного ответа следует направить письмо через МИД. Сзади академии есть построенные при СССР 2-3 многоэтажных дома, и я думаю что кладбище снесли при их строительстве.
Мақала
Кыбырай батыр. Ташкент. В селе Кибрай (Qibrai) его могила не найдена
Кыбырай Жайылмысулы (1589-1682) был правнуком Жаныса. Во время войны Есимхана с правителем Ташкента Турсынханом, он был на стороне Есимхана. В 1677 году Кыбырай дал напутствие 15-летнему Төле би перед его поездкой в Туркестан на службу в ханскую ставку: "..Ақбоз мінген айдарлым, тарпаң туған тұмарлым... Туралап тартып шығатын, алысты жақын қылатын, Көреген көзді бол! Мыңнан жалғыз қиялап, туралап тартып шығатын Алысты жақын қылатын, сезеген сары сөзді бол! Айналаңда ақ еділ хақтың жолын ту еткен – елің болсын ормандай. Жау жоқ деме – досыңда, дос жоқ деме – жауыңда, Жүрмегейсің қорғанбай. Кәмелетке келіпсің, еліңе дес беріпсің, мүшелерден адал өт, қарияға аман жет. Қай қиянда жүрсең де – осы батам – болсын серт!" («Ақ бата». Издательство «Өнер», 2002. 45-стр.). Возле Ташкента (20-25 км) есть село названное именем этого батыра. Поехали на такси с целью посетить его могилу (интересное - по этой дороге увидели село с названием Аргын). По словам одной из потомков Кыбырая, проживающей сейчас в Чехии Джамили Стехликовой, этот человек был захоронен в селе Кибрай возле Ташкента. Таксист отвез нас на центральное кладбище этого села (на входе написано Елгиз огач ота - Жалғыз ағаш ата). Смотритель кладбища отвел нас к единственной старой могиле на этом кладбище. Говорит раньше возле этой могилы росло одинокое дерево поэтому так и прозвали это кладбище. На камне могилы есть еле видная надпись на арабском но смотритель не знает ее перевода, т.е. не знает точно является ли это могила Кыбырая или нет. Позже подошел начальник смотрителя и у него мы спросили где лежит Кыбырай. С его слов в Кибрайском районе есть 49 кладбищ но на каком из них Кыбырай он не знает. На обратной дороге в город Ташкент таксист позвонил через своего знакомого имаму того района и спросил его насчет места захоронения Кыбырая - но тот тоже не знает. Так вернулись в город.
Мақала
Мавзолей Толе би. Ташкент.
Находясь в Ташкенте сходил к мавзолею известной личности в казахской степи - Толе би. Мавзолей расположен возле Исламской академии. Толе би происходит из подрода Жаныс рода Дулат. Он правил Ташкентом более десяти лет. Во время видеосьемки мавзолея рядом прошли два человека говорящие на английском языке. Невольно услышал что говорил один второму: похороненного здесь человека называют Ласточкой, так как он не откочевал при наступлении врага из-за того что ласточка свила свое гнездо у него в юрте. Снаружи мавзолея есть только табличка с надписью "Memorchilik yodgorligi QALDIRG'OCHBIY maqbarasi XV-asr Davlat muhofazasiga olingan" и другой информации посетителям нет. Это вызывает сожаление. Надеюсь что посольство Казахстана в Ташкенте займется этим вопросом. Если во времена хана Тауке, Толе би вместе с биями Казыбеком и Айтеке разработали закон "Семь уложений" (состоял из семи разделов) и распространяли его среди народа, то во время джунгарского нашествия призывал народ к единению. Толе би внедрял изменения не только в систему законов, но также внес значительный вклад в развитие оседлости населения и приучению его к обработке земель. Одним из его указов было что если какой-то род выкопает оросительный арык то все земли которые он орошает будут принадлежать этому роду. Например в Тулькубасском районе ЮКО возле местности Канай - арык Шоже подрода Толе, в местности Кайыршакты - арык подрода Нокис, арык подрода Тогатай сихымов в Толебийском районе, арык Досалы и другие арыки орошения. Сегодня нам следует выказывать надлежащее уважение Толе бию посвятившему всю свою жизнь единству казахов, их безопасности, защите и развитию, а также просвещать об этом людей. Чтобы улучшить качество видео (особенно при просмотре на сотовом) - заходите в настройки изображения в ютубе и выбирайте выше 140
Мақала
Участие потомков Жаныса в войске Сибирского хана Кучума
Недавно наткнулся на форуме одного из сайтов в интернете (связанном с родословной казахов) на интересное сообщение. Автор -Жаныбек ( Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. 20-07-11 20:59): "... Я тоже из рода Жаныс, но мы уже несколько поколений живем в России, Новосибирской области, в селе Балта. В свое время один из моих прадедей воевал в войске хана Кошима в Сибири с Ермаком(Ермак, который, кстати, не был никогда русским!). И наш прадед встретил одну из местных красавиц и обосновался здесь. Легенда гласит, что прадед оставил своим детям некий список своего рода и строго велел хранить его и передавать своим детям...Получается я - казах, Дулат - Жаныс - Жарылкамыс - Каскарау-Букар - Баба - Жарылгап. У вас есть такие? Если есть
откликнитесь!!!!Собственно все мы здесь носим фамилию - Жарылгапов, вот только я не очень похож на казаха(ну вы поняли о чем я) - сказались местные гены..." Вышеуказанный предок Баба является праправнуком Жаныса (внуком Байымбета по прозвищу Каскарау). Хан Кошим (Кучум) выходец из клана Шейбанидов. Опираясь на Шейбанида Абдулла хана (хан Бухары) при помощи узбекских, ногайских, казахских отрядов Кошим хан убил Сибирского хана Едигера и занял его трон. Учитывая примерное время рождения Жаныса (1300-1350 г) и то что между рождением отца и сына в те времена в среднем проходило 20-30 лет, а также время правления Кошим хана в Сибири (1563-1598г.), можно уверенно говорить что потомки Жаныса оказывали поддержку хану Кучуму в боевых действиях. P.S. Выше я писал статью под названием "В каком веке родился основатель рода Дулат?". Давайте проведем анализ ценных данных предоставленных нашим родственником из Новосибирской области и данными по родословной Кошим хана оставленных в книге средневекового историка по имени Абулгази "Родословное древо тюрков" (Шаджара-и-тюрк). Абулгази (1603-1664) - потомок Шейбани и сам хан, в своих трудах писал следующее: «..У Чингиз-хана сын Джучи-хан; у него сын Шибан-хан, его сын Багадур-хан, его сын Джучи-буга, его сын Бадакул, его сын Мунга-Тимур, его сын Бик-кунди-оглан, его сын Алий-углан, его сын Хаджи Мохаммед-хан, его сын Махмудек-хан, его сын Абак-хан, его сын Тулук-хан, его сын Шамай-султан, его сын Узар-султан, его сын Багадур-султан. У помянутого выше Махмудек-хана был сын Муртаза-хан, у этого сын был Кучум-хан..» По этой родословной Чингизхан является предком Кошим хана в 12-м колене. А у состоявшего в отряде Кошим хана Жарылгапа (упомянут выше) предком в 6-м колене является Дулат. В те времена у населявших великую степь кочевников молодежь женилась, создавала семьи примерно в одинаковом возрасте. Говорят Чингизхан женился в 13 лет. Итак между Чингизханом и Дулатом 6 поколений (не в плане родства а в плане разницы по времени). Со слов историков Чингиз родился в 1155 или 1162 году. Примерно берем по 20 лет между поколением и получается что Дулат родился примерно в 1280 году. Вышеупомянтые вещи являются доказательством этого.
Мақала
Жаныс ұрпағының Сібір хандығы (Көшім хан) үшін шайқастарға түскені туралы
Жақында интернеттегі бір сайттың (қазақ шежіресімен байланысты) форумында мынадай бір қызық мәлімдемені көрдім. Автор -Жаныбек ( Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. 20-07-11 20:59): "... Я тоже из рода Жаныс, но мы уже несколько поколений живем в России, Новосибирской области, в селе Балта. В свое время один из моих прадедей воевал в войске хана Кошима в Сибири с Ермаком(Ермак, который, кстати, не был никогда русским!). И наш прадед встретил одну из местных красавиц и обосновался здесь. Легенда гласит, что прадед оставил своим детям некий список своего рода и строго велел хранить его и передавать своим детям...Получается я - казах, Дулат - Жаныс - Жарылкамыс - Каскарау-Букар - Баба - Жарылгап. У вас есть такие? Если есть
откликнитесь!!!!Собственно все мы здесь носим фамилию - Жарылгапов, вот только я не очень похож на казаха(ну вы поняли о чем я) - сказались местные гены..." Жоғарыда айтылған Баба Жаныстың шөпшегі (Қасқарау деп аталып кеткен Бәйімбеттің немересі). Көшім хан Шейбани әулетінен шыққан тұлға. Шейбани Абдулла ханның (Бұқар ханы) көмегімен Көшім хан өзбек, ноғай, қазақ жасақтарымен Сібір ханы Едігерді өлтіріп таққа отырды. Жаныстың туған уақытын ескере отырып (шамамен 1300-1350 ж) және де ол кездегі әрбір буынның арасын орта есеппен 20-30 жыл деп алғанда, сонымен Көшім ханның Сібір хандығының тағында отырған уақытын (1563-1598 ж.) ескерсек, Жаныстың ұрпағы Сібірде Көшім ханды жауынгерлік әрекеттерінде қолдаған деп айтуға болады. P.S. Жоғарыда "Дулат баба қай ғасырда өмір сүрген?" атты мақала жазғанмын. Новосибир облысында тұратын бауырымыздың құнды мәліметі мен орта ғасырлық Абулгази есімді тарихшының "Родословное древо тюрков" (Шаджара-и-тюрк) кітабында Көшім хан шежіресі туралы қалдырған дерегін талдау (анализ) жасайық. Абулгази (1603-1664) - Шейбани ұрпағы әрі хан, өз еңбегінде былай жазған: «..У Чингиз-хана сын Джучи-хан; у него сын Шибан-хан, его сын Багадур-хан, его сын Джучи-буга, его сын Бадакул, его сын Мунга-Тимур, его сын Бик-кунди-оглан, его сын Алий-углан, его сын Хаджи Мохаммед-хан, его сын Махмудек-хан, его сын Абак-хан, его сын Тулук-хан, его сын Шамай-султан, его сын Узар-султан, его сын Багадур-султан. У помянутого выше Махмудек-хана был сын Муртаза-хан, у этого сын был Кучум-хан..» Бұл шежіре бойынша Шыңғысхан Көшімнің 12-ші атасы. Ал Көшім ханның жасағында болған Жарылғаптың (жоғарыда айтылған) 6-ші атасы Дулат бабамыз. Ол кезде ұлы даланы мекендеген көшпенділердің жастарында үйлену, отау тігетін уақыты (жасы) шамамен бірдей болатын. Шыңғысхан 13 жасында үйленген дейді. Сонымен Шыңғысхан мен Дулат бабаның арасы 6 буын (туыстық тұрғыдан емес уақыт арасы деген мағынада). Тарихшылар Шыңғыс 1155 я 1162 жылы дүниеге келген деп айтып отыр. Орташа буын арасы 20 жыл деп алғанда Дулат бабамыз шамамен 1280 ж. дүниеге келген. Жоғарыда айтылған нәрселер бұған дәлел.
Мақала
"Басқа келген пәледен, бастан құлақ садаға" деген сөз қайдан шықты?
...«1005 - қоян жылы (1627 ж.) Еділ мен Жайыққа Тобылдан ығысқан қалмақтар шабуыл жасап, Алшындарға (1* Байұлы, Әлімұлы, Жетіру) күн көрсетпей жатыр деген хабар жетті....Осы ұрыста қаңлы Сарыбұқа батыр кескілесте бір құлағынан айырылып, Түркістанға шұнақ болып қайтты.....Түркістанға келген соң Есім хан сұрапты: -Ей, Сарыбұқа құлағың қайда?-депті...-Құлақты Жайықты жұтпақ болған жайынға бердім депті. Сонда сол жерде отырған Дулат Әлібек би (2* Төле бидің әкесі) іліп алғандай: - Басқа келген пәледен, бастан құлақ садаға,-депті. Бұл кейін мақалға айналып кетті....(Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін" -Алматы-«Жалын» баспасы-1993 ж.).
Мақала
Откуда появилась поговорка "Басқа келген пәледен, бастан құлақ садаға" (букв. стоит жертвовать ушами ради сохранения головы - т.е. стоит жертвовать малым ради большого)?
...« в 1005 году - году зайца (1627 г.) пришла новость что передвигающиеся на Волгу и Урал с Тобола джунгары не дают покоя Алшынам (1* Байұлы, Әлімұлы, Жетіру) нападая на них....В этой битве Сарыбұқа батыр из рода қаңлы в жестоком бою лишился одного уха, и вернулся в Туркестан корноухим.....По приезду в Туркестан Есим хан спросил: -Ей, Сарыбұқа где твое ухо?...-Ухо я отдал сому который хотел проглотить Урал, сказал он. Сидящий там же Дулат Алибек би (2* отец Толе би) поддел батыра, сказав: - Басқа келген пәледен, бастан құлақ садаға (Стоит жертвовать ушами ради сохранения головы). Потом это стало поговоркой....(Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін" -Алматы-издательство «Жалын»-1993 г.).
