Шымыр Садыбай батырдың 445-жылдығы мен Садыбайұлы Байтананың 420-жылдық асы. Жуалы ауданы 19/08/2023
2020 ж Алматының арғы жағында жатқан Шымыр Садыбай батыр мен Жаныс Қапал батырлардың басына зиярат етемін деп жолға шықтым. Алайда ол сапарда жоспарым іске аспай қалды, сайтымда да сол жайлы жазғаным бар. Жол бойы Ботбай Сәмен батырдың бейітін зиярат етіп, видеоға түсіріп қайттым. Уақыт өте Әулиеата аймағының Жуалы ауданына келіп Байтана руының өкілдерімен таныстым. Байтана аталмыш Садыбай батырдың жалғыз ұлы екен. Б. Момышұлы ауылының водхоз басшысынан Садыбай батыр кесенесі жайлы сұрағанымда, ол жаққа 2019ж барып кесенені жаңадан тұрғызған Байтана руының өкілі Мұхамеджан есімді ағамызға хабарласуды кеңес берді. Сөйтіп Макенмен таныстық. Мұхамеджан ағамыздың фамилиясы менікімен бірдей екен. Ол да Арзымбетов ))) Маке тамыз айының 19-да Жуалының Б.Момышұлы мұражайының бағында Садыбай батырға ас берілетінің айтып, шақырды. Сонымен 19.08 күні сағат щамамен 10:00де Қайрат ауылына келіп, Б.Момышүлы мұражайының шетімен бау-бақшасына өттік. Сахна мен киіз үйлер дайын тұр. Беріректе Садыбай батыр мен Байтана руына байланысты сүреттер галереясы орнатылды: Жалпы осындай жиындарда сүрет галереяны келушілердің назарына қойып ұсыну - жақсы бір бастама. Айтылмай қалған бір хикаяларды, қосымша мәліметті бұл жерден асықпай біліп аласын. Оны дайындап қойған бауырларымызға алғыс білдіреміз. Ал Садыбай батырдың шығу-тегіне келсек, Шымыр бабамызда Шыңқожа (Шыңболат), Бекболат, Темір, Текес (Текежан) есімді ұлдар болды. Шыңқожадан Қобыланды, Марсым, Бозқозы, Бозан тарайды. Марсымнан - Қонақбай, Садыбай, Қырғызалы. Садыбайдың жалғыз ұлы - Байтана. Садыбай батыр бар дерек бойынша осындағы Мыңбұлақ ауылында 1578 ж дүниеге келіп, небәрі 25 жасында Есімханның жорығында дүниеден озды (1603 ж). Садыбай батырдың жорыққа аттануы және де көрмей кеткен ұлы - Байтанаға атын қалай қойылғаны жайлы сахнада қойылым баяндайды: Айтпақшы, орыста да "Байдана" деген сөз болатын. Ол да сауытпен байланысты. Ірі шығыршықтан (сақина/будақ) тоқылған сауытқа - бадана деп айтатын. Мәскеудегі Кремльдын Оружейный Палатасында, Борис Годунов патшасының (1552-1605жж) байданасы бар: Демек Байтана мен орыстың Байдана деген сөздердің түбі бір болса керек. Ол аспектіні ендеше, тарихші ғалымдарға қалдырамыз. Байтана деген атты ұсынған батыр - Сүгір мерген, Марсымның ағайыны Қобыландының ұрпағы болса керек. Шежіре бойынша Қобыландыдан - Алдияр - Сүгір мерген - Төлеміс (Орысқара), Тілеміс (Жиен), Кенжеқармыс (Құлатай) деген аталар өрбиген. Алып келген бейнекамерам істен шығып, видеоны телефоныма түсіруге тұра келді. Видеолардың быжырқай болып қалғаны сондықтан. Біраз нәрселер телефоннын жады толып кеткесін түсірілмей қалды ))) Бақшаның асфальтталған алаңында қазақ күрестен сайыс ұйымдастырылды. Қасында минифутбол ойыны жүріп жатты. Жиында Жамбылдың Шымыр баба қорының басшысы Оңласын Есіркепов, Түркістан Шымыр баба қорының басшысы Лештаев Орынбасар ағаларымызды көріп, сәлемдесіп қолдарын алып қайттым. Ол кісілердің осындай шараға келіп қатысқаны дұрыс болды. Жеті киіз ұй орнатылды: Астана мен Алматы қаласынан бір, Тараз қаласынан, Бостандық ауылынан, Бірлесу-Еңбек ауылынан, Жуалы құрама ауылдары атынан, Диқан ауылынан, Қайрат ауылынан да болды. Соңғысының төңірегінде асқа келген көпшілікке арнайы навес тартылып үстелдер қойылды. Бостандық ауылының қойған киіз үйінде Оңласын ағаларымызбен бірге шай алып отырғанымызда, биыл (2023) Семей жақта өткізілген дәстүрлі Абай оқуы байқауында 133 абайтанушылардың арасында ең үздігі Заңғар Сәтберген бауырымыз кіріп келіп үлкендермен амандасып шықты. Ол жігіт туралы орыс тілінде жаңалықтар мына сілтеме бойынша: https://jambyltv.kz/ru/news/25812 Сахнада сөз кезегі Жуалы ауданының бұрынғы басшысы, Солтыбаев Еркінбек ағамызға берілді. Видеосы төменде: Оңласын ағамыздан соң сөз Садыбай-Байтана қорының төрағасы - Арзымбетов Мұхамеджан ағамызға берілді. Тағы да біраз қонақтың сөз-тілек-батасы сахнадан айтылды. Ең бастысы, ел аталмыш батыр бабаларымызды ұмытқан жоқ. Садыбай батырдың 445-жылдығы мен Байтана батырдың 420-жылдығы жақсы деңгейде өткізілді деп ойлаймын. Әзірше осы, қош, сау болыңыз!
Газет жарияланымы
Ботбай Өмірбекұлы Өтетілеу батырдың 300-жылдығы, Меркі ауданы
Былтыр сайтымда Ботбай Өмірбекұлы Өтетілеу батыр жайлы мақала жазған едім. Бидас баба ұрпағы жоңғармен шайқаста Сәмен батыр бастаған 2 мыңдық Ботбай жасағының туын жерге құлатпай ауыр жараланса да шайқастың шешуші сәтінде алған міндетін абыроймен орындады. Сақталған ту Меркінің мұражайына тапсырылып арнайы стенд ішінде орын алды. Міне енді сол Батыр бабамыздың құрметіне Бидас елі 17.02.2024 ас, көкпар берейін деп отыр. Өзім қазір Ұлы Британияның Шотландия өңірінде бірнеше ай бойы бір жұмыспен айналасып, елімізге 2024ж тек сәуір айында қайтатын болғасын, бұл басқосуға қатыса алмайтын боламын. Өзім бара алмасам да аталмыш ас жайлы Дулат ағайынға бір хабар айтуды жөн көрдім. Жиынды ұйымдастырып өткізетін бауырларымызға жоспарланған шараларды ойдағыдай өткізуді тілеймін. Батырдың әруағы риза болғай! Шақырудың сүреті мен видеосы төменде: 1) 2)
Газет жарияланымы
Шымыр - Шілменбет руының шежіресі жарық көрді
Шымкентте Жаксылық Күзенбай есімді ағамыз бар. Жасы 80-ге таяп қалды. Былтыр бір көргенімде Шілменбеттердің шежіресін жинап дайындап жүрмін деп таң қалдырды. Бұл жасқа келгенде көпшіліктің ой-уайымы басқа жақта болады ғой. Сонда қуандым, осындай бейнеткеш ағаларымыз елде көбірек болса екен деп тілеп. Енді биыл көктемде Шотландиядан келіп ағамызды Алматыда бір жиында көріп фойеде отырып біраз әңгімелестік. Төменде 2024 ж мамыр айында Алматыда Жәкенмен түскен сүретім (ортада): Ал енді шежіреге оралатын болсақ, кітаптың сыртына былтыр Шілменбет бабамызға қойылған стелланың сүреті қойылды; Шілменбет бабамыздан тараған үрім-бұтақтардың шежіре сызбалары кітаптің 200-ден астам парағын қамтып отыр. Одан басқа тағы да біраз пайдалы ақпарат берілген. Мысалы, аудандағы рулардың орналасуы: Шілменбеттің үлкен үйі қай ұрпағының қолында екенін; Шілменбеттердің туы кімде сақталғаны жайлы: 1996 жылы Бәйдібек бабамыздың жаңа кесенесін салғанда болған бір оқиға жайлы: Өткен ғасырдың ашаршылығы заманында Шілменбеттердің көктемгі азығы: P.S. мақала әлі біткен жоқ
Газет жарияланымы
Шымыр бабамыздың рухына арнап Ташкентте 18.05 ас беріледі
Ташкент қаласында 18.05.2024 күні болатын Дулат бауырларыма айтарым бар, реті келсе Шымыр бабамыздың кесенесіне келіп дұға-тілектерге қосылсаңыз - әруағы риза болар, көптен бері көрмеген жақын-таныстарыңыздан хал-жағдай сұрасып я бауырларыңызбен танысуға мүмкіншілік болады. Өзім бұл жиынға барып қайтсам - бөлек бір мақала дайындаймын. Сол жерде жүздескенше!
Газет жарияланымы
Шымкент-Алматы автожолының қауіпсіздігі жайлы ойлансақ
Құрметті оқырман, хал-жағдайыңыз қалай, аманбысыз? Бүгінгі тақырыбым Шымкент-Алматы тасжолы туралы болмақ. Мамыр айының басында бір себеппен Шымкенттен Алматыға өз көлігімен барып қайттым. Шымкенттің шығаберісінен бастап жолда ондаған камералар қойылған. Оған қоса трассада камера/радары орнатылған полиция көліктері де жеткілікті. Ол жаққа барғанымда бір штрафқа түстім, қайтарда да бір штраф алып үлгердім. Ендеше сіздермен бұл жолдың қауіпсіздігі жайлы ой-пікірлеріммен бөлісейін. Жол ақылы. Барып қайтқаныма ҚазАвтоЖолдан 800 теңгедей счет келді. Біреулерге қарыз болмайын деп төлеп тастадым. Ал енді келген протоколдан штраф себептерін көрсетейін: Жарайды, бұл күре жолда белгіленген жылдамдықтан асып айыппұл алған жалғыз мен емеспін, сірә. Айыппұл халықтың қауіпсіздігі үшін өңдіріліп отыр, ол да түсінікті. Бірақ жолдағы қауіпсіздік тек біржақты әдіспен яғни айыппұл салумен қамтамасыз етіле ме? Оған күмәнім бар. Штраф алған жерлерім - жолдың бойындағы Әулиеата өңірінің Малдыбай, Жаңатұрмыс ауылдары. Ол жақта 6 полосаны ортасынан бөліп тұратын "отбойник" бар. Қарсы бағытқа шығып кететін мүмкіншілік жоқ. Ауылдың үйлері де трассаға тиіп тұрғаны жоқ, кемінде жолдан 100 метр қашықтықта. Знактар жылдамдықты 60 км/сағ қылып шектеп қойды, себебі сол ауылдарда кұре жолдан өтетін 2-3 переход зебрасы бар. Онысы түсінікті, пешеход адамдар жолдың үстімен ұшып өте алмайды ғой. Бірақ қауіпсіздікті айтып отырсақ, жүргізуші де пенде ғой - трассада спидометр/камераларды байқамай мен сияқты жылдамдықпен өтіп кетуі мүмкін. Сол үшін 1-категориялы (1-санатты) қалааралық автожолдарда зебра переход жасалмайды. Ол жерде жол астымен я жол үстімен өтетін переход болу керек! Мысалы, аталмыш күре жолының бойында Машат өзеніне жақындағанда жол үстімен өтетін переход бар, Б. Момышұлы ауылының қасында жол үстімен өтетін переход бар, т.с.с. Осы жағдайға байланысты көп сұрақтар туындайды. Малдыбай, Жаңатұрмыс ауылдарының тұрғындары қауіпсіз переходпен өтіп жұруге лайықты емес пе? Әлде бұл трассаны жобалау - салу - кабылдағанда жауапты мем қызметкерлер қателік жасады ма? Немесе бұл переходты салуға бөлінген қаражатты біреулер жеп қойды ма, онда жұрттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен неге арнайы тергеу басталмайды? Осы ауылдарда орнатылған жылдамдық өлшейтін камералар қойылғалы бері - бюджетке штрафпен қанша қаражат түсті? Бюджетке түскен айыппұлмен осында қауіпсіз переход салуға болар ма еді? Ойлай берсен сұрақ көп. Тиісті құлаққа жететіне сенімдіміз. Өмірде әр мәселенің қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді шешімі болады. Қысқа мерзімді (немесе арзан және тез) шешімдердің де салдары бар. ДТП статистикасын жақсарту мақсатымен біреулер стационарлы камераларға қоса мобильды камераларды көліктерге орнатып жолды кезіп жүр. Содан кейін көлікті айдайтын жүргізуші алдындағы жолға жөнді қарамай спидометрге қайта-қайта қарап отырады. Бірнеше сағат бойы осылай стресс болып отырады. Ал стресс адамның денсаулығына пайдалы емес. Онсыз де күнделікті өмірімізде басқа стресс жетіп отыр. Енді трассада камералардың стрессі қосылды. Стресс ауруға апарады. Ауру елдің денсаулық сақтау жүйесіне және де экономикасына қосымша шығын әкеледі. Осыны да ескеріп отыру қажет. Сосын трассада стресс алған адам қалаға келіп тағы кептелістерде пісіп, үйіне жеткесін ішіндегі негативті отбасы-жақындарына жібереді. Бұл негативтің бір бөлшегі өйтіп-бүйтіп қоғамға да тарайды. Қоғамда жылдан жылға мейірімнің азайып баратыны да осындай майда себептерден. Тағы да бір нәрсесі бар. Есептеп отырсам, 2 штрафпен заправкасы бар, казавтожолдың жол ақысы бар - бұл сапарға 30 мың теңгеден аса ақшам кетті. Сонда бір ой туындайды - мен әлгі жолмен машина айдап щаршап-нерв болып жүргенше, пойызбен я автобуспен неге бара салмаймын? Бірақ басқа жағынан ойланып отырсам - 1) жол ақылы 2) өз көлігіме жыл сайын салық төлеймін, растаможка, утильсбор тағы да басқасы бар 3) көлікке міндетті страховка жыл сайын алуым қажет 4) көлік айдауға правам бар 5) бұл тас жолды салуға мемлекеттік қаржы кетті (оның ішінде кішкентай болса да менің үдесім бар), т.с.с. Сонда мен соншалықты ақша шығарып неге поезбен жүруым керек? Неге бірнеше мем қызметкер өз-ара кездесулерінде жол оқиға статистиканың жақсарғанын көрсету үшін бүкіл ел соның зардабын тарту керек? Шынымен де халықтың қауіпсіздігін ойлайтын болсаңыздар, мен сіздерген бірнеше ұсыныс берейін. P.S. бұл мақала толықтай біткен жоқ
Газет жарияланымы
Шымыр баба 2024 ж
Құрметті оқырман, хал-жағдайыңыз қалай? Ташкент шахарында 18 мамыр күні бабамызға зияратым жайлы, Шымыр - Жаңабай ұрпағы берген ас туралы жазып баяндап берейін. Биылғы асты ұйымдастырған жақ - Жаңабай атаның ұрпақтары көбінесе Жамбыл облысын мекендейді. Шежіресіне келсек, Жаңабай ата Шымырұлы Бекболаттың немересі болады (Шымыр-Бекболат-Жиеш-Жаңабай). Черняевка шекара постынан өткесін, Шымыр бауырларыммен танысып бірге шекарадан таксимен кесенеге келдік. Кесене іші адамға толы. Бейіттің үстінде мынадай жазу бар жамылғыш көзге түсті. ***Видеоның сапасын арттыру үшін ютубтың экранындағы настройки-качество тарауына кіріп керегін таңдаңыз. Құран арасында зиярат етушілер бабамыздың аса таяғын алып маңдайларына, еріндеріне тигізіп, сүретке түсіп жатыр. Бір қария келіп, "бұл таяқты қазір мына кемпірлердің біреуі шатастырып өзімен алып кетсе - қайдан іздейсіндер. Мына таяқ сендерге ойыншық емес деп шырақшыға аса таяқ шкафын жапқызды. Шырақшы оны тек бүгін ұрпақтарына ашқанын айтып, аса таяқты орынға қойып құлып салып жапты. Осындай қоғамдық контроль ))) Өзім қолымен ұстап үлгердім, алайда видеоға түсіріп үлгермедім. Жалпы бабамыздың аса таяғы жайлы тарихты білетіндер хабарласса жақсы болар еді. Құдай қаласа бір күні ол тақырып туралы жазып кетеміз. Кесенеден шығып, Түркістан облысында Шымыр баба қорының президенті - Лештаев Орынбасар және де басқа бауырларымызбен сүретке түстік. Мазараттын сыртында тағы да азғантай тұрып сөйлесіп ас өтетін "Өзбегім" деген тойханаға кеттік. Тойхана алдында Тойхана ішінде астың басталуы: Алғашқы сөз Жамбыл облысының Шымыр баба қоғамдық қорының төрағасы - Оңласын Есіркепов ағамызға берілді. Жақында дүниеден озған Өмірбек Байгелді ағамыз еске алынды. Жиында бата берілді, ата-бабаларымызға құран бағыщталды: Сөз кезегі Алматы/Жетісу өңірінде Шымыр/Дулат өкілі - Есимбеков Даулетбай ағамызға келді. Жиыннан соң бұл ағамызбен Ташкеннен Черняевка постына бір машинамен келдік. Жолда танысып әңгімелестік. Көлікке мінгенімде бармағымды есікке қысып алып ішімнен өз-өзіме ұрысып, жарақат алған саусағыма үрлеп отырдым :) Асқа оралсақ, сөз Түркістан облысының Щымыр баба қорының басшысы - Лештаев Орынбасар ағамызда берілді: Айта кеткенім жөн, аста жиналған қауымды микрофон ұстаған азаматтар бірнеше рет сабырға шақырды. Сонда да дастарханда әңгіме-дүкен жалғаса берді. Кейбір ағайын-таныстардың бір-бірін біраз уақыттан бері көрмей хал-жағдай сұрасып, хабар алмасқаны түсінікті да дегенмен көпшіліктің бұл жерде не себеппен жиналғанын ұмытпаған жөн! Келешекте осыны ескертіп астын ресми бөлімін тамақ-шай ішілген сон бастаған дұрыс-ау деп ойлаймын. Ұйымдастырушылар осы жайтты келесіде ойластырса екен. Бұл жиында бауырлас Ботбай, Сиқым, Жаныс руларының өкілдері де ортаға шығып сөз сөйледі: Жамбыл облысының халықтар ассамблеясының өкілі де жиынның қонағы болды (06:20) Жиналған жұртымызға өнер көрсетіп көңілін көтерген бауырларымыз де болды: Ас аяқталғанда бата берілді: Сөйтіп сыртқа шығып шекарадағы постқа баратын машинаға отырдық. Шекарадан өткенде біз жақтан бір шекарашы жігіт қайдан келе жатырсыз деп өткен азаматтардан сұрап тұр. Біразы Шымыр бабаға бардык деп өтіп жатыр, әлгі жігіт қасындағы әріптесіне қарап "о, бұл Шымыр баба өзі кім, ұрпағы көп екен" деп есіктің қасында таң қалды. Мен ішімнен "Е-е-е айналайын, Шымырлардың 1/10 бөлігі постынызға бірден келсе жұмысыныз тоқтап қалады ғой )))" деп өттім. P.S. мақалам әлі дайындалуда
Газет жарияланымы
Шымкент қаласында тарихи тұлғаларға қойылған кейбір ескерткіштер
2024 жаз бойы құрылыста монолитчик-арматурщик болып істеп, қазан айында Шотландияға қайтадан кеткесін, сайтқа қолым тиген жоқ :) Қыркүйек айында Шымкенттің кейбір ескерткіштерін аралап видеоға түсіргенмін. Ендеше бұларды ютубқа салып мақала жазармын. Бірінші болып Жібек Жолы көшесіндегі 50 үйдің алдында тұрғызылған Тұрар Рысқұловтың ескерткішін көрелік. Бұл жер аталмыш Жібек Жолы мен Т.Рысқұлов көшелерінің қиылысы жанында орналасқан. Жалпы Т. Рысқұловтың тағдыры жайлы мәлімет интернетте жеткілікті, бұл мақаламда оны қайталаудын қажеті жоқ деп санаймын. Бірақ көпшілік біле бермейтін бір хиқая жайлы бөлек мақала дайындап отырмын. Ол Мұстафа Шоқайды Твшкентте ЧК жендеттердің қолына түсірмей қаладан аман шығарып жибергені туралы: Екінші ескерткіш Әз Төле би ұлдарының бірі Жолан батырға қойылған. Жатқан жері Жаныс баба кесенесінің қасында. Бұл тұлға жайлы ғаламторда мынадай дерек бар: Аты әмбе қазаққа әйгілі Төле бидің сегіз әйелінен 12 ұл, 8 қыз өмірге келген. 12 ұлдың сегізінен ұрпақ бар. Осы сегіз ұлдың бәрі де әкелері тәрізді ел таныған азаматтар болған. Бұлардың ішінде, әсіресе, Жоланның орны бөлек. Ол – ХVІІІ ғасырдағы қазақ дипломатиясының көрнекті өкілі. Тарихқа көз жүгіртсек, қалмақтар Тәшкендi үшiншi рет жаулап, қазақ үшiн алмағайып шақ туғанда Сырға шегiнген Төле биге екi-үш жыл болса да тыныс алу қажет едi. Қала берді, қазақтардан ортақ әскер құрау үшiн де уақыт керек болды. Әрі Сайрам, Түркiстан тараптағы қалмақтардың тосыннан соғатын шабуылдарының алдын алу үшiн Төле би ойрат тайпаларының «аманатқа балаңды бер» деген ұсынысына амалсыз көнеді. Ол ұлдарының ішінен аманатқа Жоланды жібереді. Ел басына түскен қиын-қыстау заманда жау ортасына баруға Жолан да қарсы болмаған. Тарихи деректерге сүйенсек, Жолан батыр ойрат ортасына 1742 жылы 24 жасында барған. Аласапыран кезеңде басын бәйгеге тіккен баба ерлігін бүгінгі ұрпақтың ұмытпауы маңызды. 2024 ж тамыз айнының басында Шымкент қаласындағы Әл-Фараби атындағы ғылыми-әмбебап кітапханасында «Жалындай жарқыраған ер Жолан» атты кітаптың тұсаукесері өтті. Оған ҰҒА академигі, ҚР Білім және ғылым министрлігіне қарасты математика және информатика институтының бас директоры Тынысбек Калменов, мемлекет және қоғам қайраткері Шалатай Мырзахметов, запастағы генерал-майор Ержан Исақұлов, облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы Жеңісбек Мәуленқұлов, облыстың құрметті азаматы Досыбай Шерімқұлов секілді есімдері елге танымал бірқатар азаматтар қатысты. Жиын барысында «Құрмет» және «Парасат» ордендерінің иегері Әлібек Өмірәлиев кіріспе сөз сөйлеп, кітаптың өскелең ұрпаққа беретін рухани мәніне тоқталды. Сондай-ақ, кітап авторы, көрнекті жазушы Шойбек Орынбай Төле бидің бел баласы, батыр әрі елші Жолан туралы түрлі деректер келтіре сөйледі. Көп жыл бойы қазақтың төбе биі – әз Төле туралы ізденіп, танымдық-тарихи роман жазған жазушы Жолан батыр жайлы кітап жазу барысында кездестірген тың мәліметтерімен бөлісті. Аталмыш кітапта ұлтымыздың мемлекет болып қалыптасуындағы ауыр кезеңдер бейнеленген. Аласапыран уақытта ел сенімін ақтаған ерен батырымыздың бірі Жолан еді. Қытай жазбаларында Жалун батур деген атпен тарихта қалған батырдың өмірі бүгінгі ұрпаққа өнеге берері сөзсіз. «Жолан батырдың қандай тұлға екенін толық білуіміз үшін оның өмір сүрген кезеңіне терең үңілуіміз керек. Ол кезде жоңғармен жаға жыртысып, жаралы бөрідей қансырап жүрген кезіміз. Кең байтақ даламыз Қытай мен Ресейдің құлқынында жұтылып кетпеу үшін арпалысқан заман. Сондай аумалы- төкпелі алақұйын заманда Төле бидің айтуымен елдесуге барған адамды әрине батыр дейміз. Анталаған дұшпанның ортасына басын қатерге тігіп барған әрі ел сенімін ақтаған Жолан батырдың ержүректігін қалай дәріптесек те жарасады» деді Шойбек Орынбай. Википедиядан Жолан батыр жайлы тағы бір мәлімет: Жолан қазақ жерлерін жоңғарлардан азат ету кезіндегі бірқатар шайқастарға қатысқан. Екі рет Жоңғар қонтайшыларының қолында аманатта болып, ғұмырының 14 жылын сонда өткізген. Жолан көршілес қырғыз халқымен арадағы даулы мәселелерді шешуге ат салысып, мәмлегерлік қызмет те атқарған. 1758 жылы Цин империясына Хангелді батырдың інісі Пұсырман би мен Меңнияз би, Жолан батыр бастап үшеуі қытай еліне елшілікке барған. Бұлардың осы сапарын сол заманның салт-дәстүрі бойынша италияндық суретші Джузеппе Кастильони салыпты. Бұл жайында «Мәдени Мұра» мемлекеттік бағдарламасы бойынша Алматы «Дайк-Пресс» баспасынан 2005 жылы жарық көрген «Қазақстан Тарихы туралы Қытай деректемелері» атты кітаптың ІІ-ІІІ томында берілген. Ол кітапта: - "Міне биыл Төле бидің жасы 93-ке келді, Хангелді болса, ол да 70 жасқа толған, сондықтан олар өздері ұзақ жол жүре алмайды. Осыны ескере отырып, біз, Әбілпейіз хан, Төле би, Хангелді және Сасық би ақылдаса келіп, Төле бидің ұлы Жолдан мен Хангелдінің аталас бауыры Босұрманды /мұсылман, пұсырман/ елші етіп жіберіп, біздің атамыздан патшамен дидарласып келсін деген шешімге келдік. Олар өздерімен бірге патшаға беретін сыйлық ретіндегі 3 бөлік ат (Үш үйір атты мңзеп отыр) пен амбанға (Губернатор) беретін сыйлық ретіндегі 1 бөлік атты апармақ" - деп жазылған. Жолан бұл елшілік сапарында қытайдың Шианлұң патшасына көп тарту-таралғымен бiрге қазақтардың мемлекет ретiндегi мүдделiк аманатын апарады, Қазақ елшiлерiн Шианлұң патшасы Бежiн (Пекин) қаласында қабылдайды. Жоланның ұтқыр сөздерiне разы болған патша олардың барлық ұсынысын қабыл алған. Онда Жолан тарапынан мынадай ұсыныстар қойылған; а) Жоңғар Алатауының шығыс бөктерi (қазiргi Шыңжан өлкесi) мен Тарбағатайдың арғы жағындағы кең алап – қазақ даласы боп танылсын; ә) Жоңғариядағы таққа таласқан Әмiрсананың көтерiлiсi арқылы туындағын қазақ-қытай соғысы тоқтатылсын; б) Екi ел өз алдарына бейтарап мемлекет екендiгi танылсын: Екі ел арасында сауда керуендері мен көші-қон жұмыстары еркін іске ассын!» Жоланның ұтқыр сөздерiне ырза болған Шианлұң патшасы оған көп сыйлық берiп, шығарып салады. Бұл туралы Қытайдың «Шианлұң жылнамасының тарихында: «23- жылдың 11-айында батыс бөлiк қазақтардан келген елшiлер Жолан мен Мұсырманға және бұрыттардың елшiсi Ноқы қатарлы адамдарға 1000 сәрi күмiс ақша сыйлады» деп жазылған. Олардың 23-жылының 11-айы – бiздiңше 1758 жылдың қарашасы. Тарихта алып аждаһа атанған Қытай мемлекетiнiң басшысымен осындай келiсiмге келу, әлбетте, оңай шаруа болмағаны анық. Бiрақ Жолан мұның үдесiнен шыққан. Осы ерлiгiнiң өзi-ақ, оның есiмiн қазақ тарихының бетiне алтын әрiптермен жазуға жеткiлiктi. Бұл сапардағы әңгiмелер мен түзiлген келiсiм-шарттар тұтас бiр кiтапқа арқау боларлық дүние. Міне, Жолан Төлеұлы осындай тұлға болған. Ал парижден табылған құнды суреттің фотокөшірмесін қазақ топырағына әкелген профессор Меруерт Әбусейітова болса, тарихын салыстыра зерттеп, 1758 жылы Жоңғар хандығы талқандалғаннан кейін Цин императорына елшілікке барған Жолан Төлеұлы бастаған Пұсырман би мен Меңнияз қожа екенін анықтаған профессор Сейітқали Мәдуанов. Фотокөшірмені жасаған суретші Асейн Жұмабеков, ал жоба жетекшісі айтулы өнер шебері Ерболат Төлепбай. Сол секілді, ұлттық тарихқа қосылған дүниені елге жеткізіп, игілікке жарату ісін ұйымдастырған азамат Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Жоланның тікелей ұрпағы Мүсілімбай Дайырбеков екенін де айта кетуіміз керек. Жолан батырдың Баба, Жәнібек, Байгел, Жақабай, Жайылмас, Оратан, Бостан есімді ұлдары болғандығы белгілі. 1906 жылы Сайрамсу бойына келімсектердің қоныстаныуына қарсы шыққан Досалы би Жоланның тікелей ұрпағы. Жоланның бәйбішесі Данагүл де ақылы дария дана әйел болған. Ол туралы ел аузында көп әңгімелер сақталған. Ол жайлы бөлек бір мақала дайындаймын. Аталмыш ескерткіштін артында кішкентай табличка үстінде жобаға байланысты дерек бар: Үшінші ескерткіш тегі Жаныс-Шегір елінен шыққан Өтеуіл (Ақпан) Нұрбайұлының ескерткіші. Орналасқан жері - Жібек жолы мен Ақпан батыр көшелерінің қиылысында. Ақпан (Өтеуіл) Нұрбайұлы (1701-1779 ж.ж.) XVIII ғасырда қазақ елін қалмақ және қоқан басқыншыларынан Әбілқайыр, Абылай хан, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Саңырық, Жәнібек, Бұғыбай, Рысбек, Қойгелдімен тізе қосып қорғаған белгілі батырлардың бірі. Ақпанның туған жері Ташкент пен Шымкент аралығындағы киелі Қазығұрт тауы. Қазақтың Геродоты атанып кеткен, тарих ғылымдарының докторы Тотай Тұрлығұлов пен Қазақстан педагогика ғылымдары академиясының мүшесі Сәбит Дүйсебаевтың «Ақпан батыр» деген мақаласында, Ақпанның шын аты Өтеуіл болғаны, оның көздері аттың жанарындай ұясына сыймай ақшиып тұратындықтан, жеңгелері «Ақпан» деп атап кеткені және есейе келе еліне сол Ақпан есімімен белгілі болғаны туралы айтылған. Ақпан батыр 1710 жылы Бұқар әмірлігінен бөліне сала көптеген шет жерлерді басып алған Қоқан хандығының басқыншылығына қарсы соғыcтарды басқарды. 1723 жылы жоңғар хонтайшысы Сыбан Рабтан қазақ жеріне жүз мың әскерімен аттанады. Қаптаған жауға қарсы күреске Төле, Қазыбек, Әйтеке сынды дана билер мен Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Қожаберді батыр, Шақшаұлы Жәнібек, Қойгелді сынды күрескерлер қатарында қол бастап Ақпан батыр да атқа қонады. Қазақтармен екі ғасырдан астам уақытқа созылған мейлінше титықтаған Жоңғарияны 1756-1758 жылдары Қытай мемлекеті жер бетінен біржола жойып жібергені тарихта белгілі. Міне, осы аралықта, 30-35 жыл бойында Ақпан батыр елі үшін, жері үшін қалмақ басқыншыларына қарсы соғыстан шықпаған. Оның ерлігі ұрпақтан-ұрпаққа аңыз, өнеге болып жеткен. 1729 жылы «Алакөл» қырғынында үш жүздің біріккен жасақтары қалмақ ханы Амурсана қолымен жан аямай соғысады. Жердің шетінде, жаудың бетінде жатқан найман, жалайыр, албан, суан елдерінің жанқиярлық ерлік күресінің бел ортасында Ақпан да өз қолымен бірге болады. Содан кейін Ақпан батыр Шыршықта (Ташкенттің түбінде) Цван Сереннің қолбасшысы Жоғастың әскерін талқан етіп, қалың дулат, қоңырат, қаңлы елдерінің рухын көтереді. Бұдан соң тарихта белгілі «Қара қыстақ соғысында», «Бұланты» қорғанында, «Аңырақай» шайқасында Ақпан батыр соғыс тактикасын жете меңгерген қолбасшы ретінде көзге түседі. Мәселен, Ақпан 100-ден 100-ге дейін мергендер жасақтап, топ-топқа бөліп, үнемі дайын алып жүрген. Өзі шебер қолданатын «Ай қораланды» әдісімен жауды айнала қоршауға алып, әр тұстан атқылап қырып, есін алған. Артынша жау шебіндегі абыржушылықты пайдаланып, негізгі қолмен жайпап өтетін болған. 1756 жылғы Шу маңайындағы соғыста Төле би, Қазыбек би, Жолбарыс хан, Қабанбай, Бөгенбай батырлармен тізе қосып, қалмақтың қолбасшысы Донықтың отыз бес мыңдық әскерін талқандауда ерлік көрсеткенде Ақпан батыр қазаққа танымал батыр еді. Тек батырлығымен ғана емес ақылымен, саясаткерлігімен де танылған Ақпанды Төле би өз жанына баулып, ел тағдыры шешілер тұстарда халқына қалқан етіп ұстаған. Ақпан батыр жасы жетпістен асқан шағында да найзасын тастамаған. Сондай жорықтардың бірінде Әулие ата маңындағы Қоқан хандығы датқаларының зомбылығына араша түсіп, Сайрамға қашқан датқаның қолын өкшелей қуып, келе жатқанда, Жуалы жеріндегі Балақұлан тауының Құланды асуында жау оғынан мерт болады. Оның сүйегі өзінің Өтеуіл атымен Түркістанға қойылады. Қазақта екінің бірі батыр болмаған болса, осынау ұлан-байтақ жер осы күнгі ұрпаққа аман-есен тұтастығында жетер ме еді?! Сондықтан да, біз ақын болғанымыз үшін қысылмайтын болсақ, батырлық қасиетіміз үшін де ұялмайтын халықпыз, деп түйіндейді осы деректердің авторлары тарих ғылымдарының докторы Тотай Тұрлығұлов пен Қазақстан педагогика ғылымдары академиясының мүшесі Сәбит Дүйсебаев. Шымкент қаласында Ақпан батырдың есімін иеленген мектеп пен көше бар. Тиісті қызмет пен тұлғалар ескерткіштің аумағына уақтылы назар аударып ретке келтірсе екен деген бір тілегіміз бар. Бұл мақаланың бастамасы ғана.
Газет жарияланымы
Әулие-ата өңірінде, жабық тас жолда қалып қойған жұртқа көмек туралы
2025 ж қантар айы Әулие-ата аумағында көлікпен жол жүрген біраз жолаушы қысқы ауа-райының қолайсыздығына байланысты трассаның бойында көлігімен тұрып қалды. Сол жерге жақын Шөлдала ауылының тұрғындары жайбарақат отырмай жайсыз халге түскен жұртқа барынша көмектесіп бастады. Біреу газбаллон алып келіп басқасы ас-тамақпен қамтамасыз етіпті. Көмекке риза болған азаматтар сол жерде видео түсіріп, алғысын білдіріпті. Видеосы төменде. Сонда бұл Дулат-Шымыр-Шілменбет-Сәлік, Шымыр-Жаңабай аталарының ұрпағымен Қаңлы жігіттері екен: Бұл орайда бауырларымызға алғысымызды білдіреміз, өркендерін өссің!
Газет жарияланымы
Ташкент. 2025 Шымыр бабаның жылдық асы, болатын уақыты/адресі
Қайырлы күн, құрметті ағайын, оқырман. Төменде биылғы ас бойынша хабарламаны оқып, ол шараның биыл қай уақытта және де қай жерде өтетінін біле аласыздар. Бабамыздың дәстүрлі асы 2025 жылдың мамыр (май) айының 17-ші күні Ташкентте сағат 13:00 беріледі. Өтетін жері - Шымыр баба мазаратының сыртындағы парковка аумағы. Сол жерде жүздескенше! P.S. Черняевка шекара бекеті ол уақытқа дейін ашыла қоймас, сондықтан Қабыланбек бекеті арқылы шекарадан өтуге болады.
Газет жарияланымы
Жаныс баба асы 30.05.2025
Мамыр айының 30-да Қарамұрт ауылында Дулатұлы Жаныс бабаның асы өткізілді. Жалпы соңғы рет Жаныс бабаның басына зияратпен 2019 ж болыппын, міне арада 6 жыл өткесін ол жаққа екінші рет барып, бабаның кейбір ұрпағымен көрісіп қайттым. Жиында көргенімді бұл мақалада қысқаша баяндап берейін. Айта кеткенім жөн болар, бұл асты дана Төле бидің Қожабек пен Жолан есімді ұлдарының ұрпақтары берді. Төлеұлы Қожабек те Жоланның қос кесенесі Жаныс баба кесенесіне іргелес орналасқан. Аталардың жатқан жері жайлы болсын деп тілеп кесененің бір шетін сүретке түсіріп төменге назарыңызға ұсынамын: Ас басталардан бұрын кесене айналасында түсірген кейбір сүреттерім: Сөйтіп белгіленген уақыттан көп ұзамай кесене алдында Жарылқасын аға жиынды ресми түрде бастап кетті. Ютуб каналымыздағы видео төменде. Ағамыздың сөзінен Жаныс баба асын өткізу тәртібі өзгергенін білдім. Енді бұл ас ай сайын емес, квартал сайын немесе үш айда берілетіндігін жиналған жұртқа мәлім етті (Видео сапасын арттыру үшін ютубтың экранында "настройки" тарауында керектісін таңдаңыз): Жиында Жарылқасын аға Дулат бабамыздың есімін ұмытпай тиісті дәрежеде қолдануды шақырды. Мысалы біреу ру-еліңізді сұрағанда бірінші кезекте Тілеубердіұлы (Жарықшақ) Дулаттың есімін атап, одан кейің ру-аталарыңыздан мәлімет берген жөн. Микрофонға Жамбай - Нөкіс руының өкілі Нұрғали Нұртаев, Қожамжар (Төле бидің 5-ші әйелінен тапқан ұлы) руының өкілі Казиев Асылбек, Байыс руынан Жаңабаев Бердібек, Жолан (Төле бидің 4-ші әйелінен) руынан Манарбек Сүгіралиев, Өтебай (Төле бидің 6 ағайынның бірі) руынын өкілі, Тоқпан (Төле би әкесі Әлібектің 3 ағайынның бірі) руынын өкілі және де тағы бірнеше ел ағасы шақырылды. Жиында Төле би халықаралық қорының Түркістан облысы, Шымкенттік филиалының жаңа басшысы жұртқа таныстырылды. Бұл ауқымды еңбек енді Қадырбеков Керімхан ағамызға тапсырылды. Кесене алдындағы жиында айтылған сөздерді төменге саламын: Әңгіме-тілек арасында қария немере-жастардың тәрбиесіне, біліміне, ажырасу, суицид мәселелеріне назар аударуға, бұл бағытта бірігіп жұмыс істеуге шақырды: Төле би қорының аймақтық бөлімшесін жаңа басқарған Керимхан ағаның сөзі, Тоқпан ата ұрпағы, 57 күйдің авторы - Қасымбек есімді ағамыз көпшілікке таныстырылды: Сөздің бірінде Жаныс руының алқасы жайлы сұрақ қойылғасын Жарылқасын ағамыз оған былай жауап берді: Жаныс бабаға арнау өлең: Жиынның ресми аяқталуы: Кесененің үстінгі бөлмесінен бір көрініс: Жұрт кесене жанында тұрғызылған навес астында үстелдерге жайғастырылды. Ру өкілдері шатырлы беседка астында топтасты. Бата беріліп ас басталды. Сол жерде ортаға тағы бірқатар кісілер щақырылып, өз ой-пікірлерімен, тілектерімен бөлісті. Бәйдібек ауданында көкпардың дамуына үлкен үлес қосқан Жаныс бауырымыз: Ас-жиында айтылған сөзді жақсылап тындасан, біраз қызық деректі білесің: Қордайдың 80% Жаныстар - оның ішінде Қыбырай батырдың ұрпақтары көп, Талғар жақта 11 ауыл Жаныс бар, Әулие-Ата/Алматы өңірінде Жаныс ұрпақтарының шешімімен рулық қарым-қатынастарға байланысты жауапты кісілер сайланып, тиісті жұмыс атқарылып жатыр, т.с.с.: Әрине тойда айтылған тілек-сөздердің бәрін видеоға түсіре алмадым, дегенмен назар аударатын тағы бір нәрсе болды. Ол Шымкент қаласында Төлеұлы Жолан батырдың ескерткіші. Айтылған сөз бойынша қала әкімшілігі бұл дайын ескерткішті қаланың балансына алудан бас тартты. Өкінішті жағдай. Бұл тарихи тұлғанын балалық шағында ел үшін қалмақтың ордасында аманат болып жүргені, Қытайға елші болып барғаны қазіргі билікке беймәлім я маңызы жоқ бір нәрсе сияқты. Ортаға 5-6 жігіт шақырылып ескерткіштің айналасын таза ұстап, көз салып жүргендері үшін алғыс білдірдік. Астың ресми аяқталғанын видеоға түсіріп назарыңызға ұсынамын: Қайтар жолда Сайрамда жатқан Дулатұлы Ботбай бабамызды неге зиярат етпеске? Ол жердің 2 сүреті төменде: Қуанышты күндеріміз көп болғай, аман-есен болып, осындай жақсы себеппен жүздесіп көріскенше!
Газет жарияланымы
Электронды поштама келетін хаттарға жауап беру
Құрметті оқырман, қайырлы күн! Хәл-жағдайларыңыз қалай? Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. электронды поштама бірталай хат келіп түседі. Түрлі себеппен оларға дер кезінде жауап бере алмай, кейбіреуіне тіпті бірнеше ай өткесін жауап бергеніме жеке өзім ұяламын. Дегенмен бәріне, ерте ме кеш пе - жауап беріп отырамын. Бұл жағдайға түсіністікпен қарап, сабырлығыңыз үшін рахмет!
Газет жарияланымы
Сыпатай батырды қаралап журген Садық Смағұлға
Интернетте Садық Смағұл деген бір кісі бар екен. 2011 ж "Қазақ үні" деген сайтта "Сыпатай: батыр ма, сатқын ба?" ( https://qazaquni.kz/2011/10/28/9468.html ), 2016 ж "Қамшы кз" деген сайтта "...Сатқындығын жасырып" ( https://www.qamshy.kz/article/satqindighin-zhasirip.html ) деген мақалаларды шығарып үлгерді.
Осы мақаладан басқа гуглда іздегенде есімі шықпайды екен, соған қарағанда псевдоним атымен жазып жүрген де шығар. Жазған нәрсесін оқысаңыз, тек Сыпатай батырды жамандау екен. Мақаласында Жамбыл Жабаевтың жазған туындыларына сілтеме жасайды. Ал сол Жамбылдың 100% кіршіксіз таза бір пенде болмағанын біле ме екен? Талай қазақтын өмірін тозаққа айналдырып жіберген қанішер Сталиннің қазақ даласында қазіргі сөзбен айтқанда пиарщігі екенін біле ме? Шығарған кейбір өлеңдердің аттары "Сталинді сайлаймын", "Сталиннің ер досы" т.б. Көбісінде Лазарь Каганович, Молотов, Калинин, Клим деген кісілер ер болып көрсетілген. Сонда қаншама қазақтың солардың кесірінен бақилық болғанын білмейме екен? Жақында Мұхтар Шаханов (ютубта бар) "Жамбыл Жабаев Сталиннің туфлиін жалаған" деп айтқаннын бір негізі бар шығар-ау? Енді оны қойып ары қарай қозғалайық, қазақтың әр батыры бірінші кезекте өз елінің қамын ойлайды, керек болса елі үшін жанын қиюға даяр. Халық тектен тек батыр деп атаған жоқ. Сыпатай батыр да солай. Ал Кенесарыға қосылмағаны немесе хан деп мойындамағанның бір себебі болған. Кенесары болса өз мүддесін ойлап, сол жолда қанша қара қазақтын қаза болатының тіпті ойламаған көрінеді. Төре ғой. Қырғыздармен шешуші шайқастың алдында Дулаттың 12 мың қолы Кенесарыдан кеткенің жеке өзім құптаймын. Соның арқасында қаншама Дулаттар аман болып елге оралды, ұрпағы қазір өмір сүріп жатыр. Ал Садық Смағұлға айтарым, бір тұлғаны асқақтатамыз деп екінші бір тұлғаны төмендетіп көрсетуды қою керек. Сыпатай батырдың замандасы я сол оқиғалардың куәсі болғандай жаза бергенін қателік. Оқиғаның мән-жайын біле бермесен батырдың атына топырақ шашпа. Елдің қарғысы тиіп кетер. Соны біліп қой.
Газет жарияланымы
Очерняющего Сыпатай батыра Садык Смагулу
В интернете есть человек по имени Садық Смағұл. В 2011 году на сайте "Қазақ үні" пишет статью "Сыпатай: батыр ма, сатқын ба?" ( https://qazaquni.kz/2011/10/28/9468.html ), в 2016 году на сайте "Қамшы кз" успел выпустил статью "...Сатқындығын жасырып" ( https://www.qamshy.kz/article/satqindighin-zhasirip.html ).
Кроме этих статей при поиске в гугле его имя не выходит, поэтому думаю что он пишет под псевдонимом. Если почитаете всю его писанину, она только насчет негатива в сторону Сыпатай батыра. В своих статьях он ссылается на произведения Жамбыла Жабаева. А знает ли он что Жамбыл, не является на 100% идеальным человеком? Что он по нынешним меркам был пиарщиком/пропагандистом в казахской степи кровопийцы Сталина который превратил в ад жизнь многих казахов? Посмотрите на названия произведений "Сталинді сайлаймын", "Сталиннің ер досы" и т.д. В многих героями показаны Лазарь Каганович, Молотов, Калинин, Клим. В интернете можете найти их содержание. Неужели не знал сколько казахов погибло из-за их деятельности? Наверно не без оснований недавно Мухтар Шаханов (есть на ютубе) сделал заявление "Жамбыл Жабаев Сталиннің туфлиін жалаған"? Идем дальше, каждый казахский батыр всегда в первую очередь думал про свой народ, и был готов положить свою жизнь за него. И поэтому народ называл таких личностей батырами. И Сыпатай батыр был таким же. Были причины того что он не примкнул к Кенесары или не признавал его ханом. А Кенесары в свою очередь думал о своих интересах, его мало волновало сколько простых казахов положит голову на пути достижения его целей. Он же чингизид. И я лично считаю правильным что 12 тыс воинов из рода Дулат покинули его перед битвой с киргизами. Благодаря этому вернулись невредимыми домой, сколько сейчас их потомков живут на свете. Что хочу сказать Садык Смагулу, пытаясь возвеличить одну личность не надо принижать личность другого. Не правильно описывать все так как будто жил во времена Сыпатай батыра или был свидетелем этих событий. Не зная всех обстоятельств ситуации, не очерняй имени батыра. Проклятия народа могут навредить. Не забывай об этом.
Газет жарияланымы
Дендропарк Шымкента назван именем Асанбая Аскарова. Не будем забывать про Шерхана Муртазу!
В начале июня месяца 2019 дендропарку Шымкента было присвоено имя его основателя - Асанбая Аскарова (из рода Дулат-Ботбай). По этой теме в местных СМИ появилась отдельная статья ( https://otyrar.kz/2019/06/shymkentskij-dendropark-nazvan-imenem-asanbaya-askarova/ ). Асанбай Аскаров родился в Мерке, и позже внес значительный вклад в развитие города Шымкента. Для дополнительной информации смотрите отдельную статью в Википедии. Через несколько лет
началась критика за его работу в Шымкенте (зачем типа строить зоопарк, дендропарк, детскую железную дорогу и т.п. в городе с населением 300 тыс жителей), началось давление с Центра, и далее ему не дали работать в Шымкенте. Лично сам я обрадовался услышав вышеуказанную новость, согласен с этим решением на 100%. Скажу даже что этот вопрос надо было поднимать еще раньше. Ну а теперь наступает очередь отдать дань уважения известному писателю, глашатаю правды, не жалевшего себя в работе за интересы народа покойному Шерхану Муртазе (потомок Дулат-Шымыра). Большинство читателей знает и без меня произведения написанные этим писателем. Хочу отметить что в романе связанном с жизнью Турара Рыскуловтың "Қызыл жебе" он указал имена потомков Шымыра, например потомков Шымыр-Бекболата по имени Шілмембет, Сәлік (мой предок в 11-м колене), Алсай и др., и получил также нагоняй за эту книгу сверху. Но это не самое важное. После развала СССР Шерхан Муртаза не остался в стороне и активно участвовал в общественной жизни. Поднимал актуальные вопросы связанные с ситуацией в стране. Некоторые примеры на видео ниже (на казахском). Сейчас таких общественных деятелей высказывающих открыто свои мысли можно пересчитать на пальцах. С учетом этого всего, предлагаю начиная с Шымкента, далее в городах Тараз, Алматы, и в столице нашей страны назвать улицы и школы именем Шерхан ага.
Газет жарияланымы
Ұсыныс: Шымкентке - метро, электричка, күн электрстансалары; Таразға - зауыт; Алматыға - метро құрылысын жеделдету мен электричка жүйесін кеңейту.
Басқа елдерге қарасаңыз, үнемі мұнай-газ саласына қатысы жоқ күрделі техникалық жобаларды жүзеге асырып отыр. Мысалғы Қытайда теңіздің үстімен көпір ( https://www.youtube.com/watch?v=Rrt5Y6DERiI ), Корея елінде судын ішінде автокөлік жолы ( https://www.youtube.com/watch?v=H4R1JZhq9Oo ), ғарышқа жаңа орбиталды телескопты жиберуге дайындық жүріп тұр ( https://www.youtube.com/watch?v=ni_QM5_OA3I ), адрондық коллайдер салынып іске қосылды ( https://www.youtube.com/watch?v=C0MlaMLKrIc ), айта берсен т.б. мысалдар көп.
Иә, ондай жобалардың Қазақстанға әзірше керегі бар ма жоқ па ол басқа сұрақ. Бірақ біздің қоғамға осы заманда және келешекте пайда әкелетін, жағдайын жақсартатын бірнеше жобаларды ұсынғым келеді. Олар қазір қолымыздан келетін жобалар.
1) Шымкент қаласында жер асты метро жүйесін құру. Бастапқыда Қайтпас, Нұрсат шағын ауданынан бастап Қазығұрт шағын ауданына дейін, Жібек жолы - Сайрам көшелерінің қиылысынан Тұрлан экспедициясы дейтін жерге дейін, Казбакалейторг деген жерден Қорғасын зауытының маңындағы шағын ауданына дейін. Жалпы Шымкент қаласының көлемін (1170 км2) басқа қалалармен салыстырып (Алматы 682 км2, Нұр-Сұлтан 722 км2, Нью-Йорк 784 км2, Москва 2511 км2, Ташкент 330 км2, Киев 847 км2 т.б.) - Шымкенттің бір шетінен екінші шетіне жету үшін қанша уақыт алатын ойлап қараңыз. Метро жүйесін салғанда, 15-20 жыл бойы тек талқыға салып далбасаламай 2-3 жылда маршрут бойындағы керек зерттеулерді жүргізіп, жобалық құжаттарды дайындап, керек жер телімдерді сатып алып, бірнеше жерден бастаған дұрыс. Қаражат дегенде Ұлттық Қордан алыну керек. Қазір сол қорда 90 млрд доллар ақша жан-жақта шіріп жатқанша, бір бөлігін қоғамның игілігіне пайдалану керек. Сонда шамамен метро құрылысы жобасына 10-15 мың адам жұмыс істеп, біразы кейін эксплуатациясына өтеді. Қарқынды жұмыс үшін басында бұл жобаға шетелдің қабілетті мердігерің шақыртып ал кейінірек жергілікті кадрларға тапсыру керек (әйтпесе Алматыдағыдай тек 5-6 станциясын 30 жыл бойы салатын боламыз). Метро жобасы өздігімен жұмыссыздық пен жол кептелістерін азайтады, экология тұрғыдан оң әсерін береді, халықты мәдениетті тұрде шапшаң тасымалдап уақытың үнемдейді - автобусқа сығылыспай, қар, тайғаққа тәуелді болмай, метро құрылысына қажетті өңдірістерді (темір-бетон, цемент, вагон, басқасын) жандандырып т.б. оң эффектісін көрсете берер. Ендігісі Шымкент қаласын маңындағы кенттермен электричка жүйесі арқылы қосу. Ол деген Ақсу кентіне электричка жолын салып жіберу, Ленгір қаласына, Сайрам, Түлкібас, Ванновка, Сарыағаш, Арыс, Шаян, Түркістанды қоса. Сонда жол-көлік оқиға саны азаяр, тұрғындардың жолы жеңілдейді, туризм көбейеді т.б. Бірнеше жылдан кейін елімізде электр энергиясының тапшылығы басталады деп білімді тұлғалар айтып жүр. Сонымен қатар біреулер атом электрстансасын салайық деген әңгімені айтып бастады. Атом энергетикасы қауіпті екенін атақты Чернобыль басқа да оқиғаларынан білеміз. Ал шетелде пайдалануға берілген "жасыл" энергетика нысандарының үлгілері көп. Сіздің назарыңызға Испания еліндегі күн электрстансасының видеосы. Видео ағылшын тілде. ( https://www.youtube.com/watch?v=LMWIgwvbrcM ). Қысқасы, айнаға түскен күн сәулелері мұнараға бағытталып, мұнарадағы түз ерітіндісін 550 градусқа дейін жылытып, резервуар (қазанға) жиналып, күн батқаннан кейін де қызып тұрған тұз ерітіндісі 15 сағат бойы турбиналарды бумен айналдырады екен. Ешқандай өзенге бөген салудың қажеті жоқ, уран қалдығын қайда қалай сақтаймын деген мәселе жоқ. Керек болса жанында ветрогенератор (желден ток шығаратын) паркін салсаңыз да болады. Бұндай күн стансасының Қызылорда қаласындағы айна шығаратын зауытқа да пайдасы тиер. Уақытымен бұл жобаны елдің басқа өңірлерінде қайталауға болады.
2) Тараз зауыты. Жыл сайын елімізде қайталанатын жағдай - жиналған астықты, бидай-арпаны таситын вагондар жетіспейді. Сонда Тараз қаласының түбінде осындай вагондарды құрастырып шығаратын зауыт ашсақ. Ол тек жүк вагонын шығарумен шектелмей, пассажир таситын вагондарды шығарса, метро вагондарын шығаруды қолға алса, Ресейдегі Уралвагонзавод сияқты армияға керекті танкілер мен заманауи қару-жарақ түрлерін өңдірісімен айналысса. Керек болса экономикамызға қажет ветрогенератор шығаруды да қолға алса болады. Өмір бойы осындай тауарларды шетелден тасып жүрмей, өзімізде шығаруға талпыну керек. Бұл жобада да 10-15 мың адам жұмыс істеп, жұмыссыздық азаяды. Уақытымен техникалық мамандардың дәрежесі өскесін бұдан да күрделі өңдірістерді сол зауыттың негізінде ашуға болады деген сенімім бар. Бұл жобаға да Ұлттық қордан қаражат бөліну керек.
3) Алматыдағы метро құрылысының жағдайы. Басталғалы қанша жыл өткенмен тапсырылған 5-6 станция ғана. Кейде ойлап қоямын - қолмен, күрекпен қазып отыр ма екен? Мұндай жылдамдықпен осы ғасырдың аяғына дейін көп болса 15-20 станция тапсыратын шығар. Иә, білемін, көш жүре түзеледі, бірақ өмір қысқа, қарапайым жұрттың метроны кеңінен пайдаланғысы келеді. Мысалғы аэропортқа жылдам жету үшін. Сондықтан да Алматыдағы метро құрылысына барынша қолдау беріп шапшаңдату керек. Керек болса "проходческий щит" деген қондырғыны алып келіп қосу керек, немесе бірнеше жерден бастап қазу керек, т.б. Метро жүйесіне қосымша Алматының қасындағы Талғар, Қапшағай, Қаскелен, Боралдай деген елді-мекендерге электричка жүйесін салып қосу керек. Жолаушыларды жарты сағаттын ішінде Алматыға жетіп қалатындай қылып. Осының барлығы Алматының дамыған заманауи мегаполистердің қатарына кіруіне көмек береді. Дамыған оңтүстік жақ бүкіл елдің экономикасын күшейтіп, пайдалы қазбаларға негізделген түрінен шағын бизнеспен өндіріске сүйенетін экономика түріне көшуге мүмкіншілік беретін болар.
Газет жарияланымы
Предложение: Шымкенту - метро, электричку, солнечные электростанции; Таразу - завод; Алматы - ускорение строительства метро и расширение системы электричек.
Другие страны в мире, регулярно кроме нефтегазовых проектов осуществляют и другие сложные технические проекты. Например мост над морем в Китае ( https://www.youtube.com/watch?v=Rrt5Y6DERiI ), автодорога в Корее проложенная в воде ( https://www.youtube.com/watch?v=H4R1JZhq9Oo ), строительство нового орбитального телескопа ( https://www.youtube.com/watch?v=ni_QM5_OA3I ), запуск большого адронного коллайдера ( https://www.youtube.com/watch?v=C0MlaMLKrIc ), и можно долго продолжать с примерами.
Нужны ли Казахстану сейчас такие проекты - это отдельная тема. Предлагаю несколько проектов которые принесут пользу нашему обществу, улучшат условия жизни сегодня и в будущем и которые мы вполне можем осуществить.
1) Строительство сети подземного метро в Шымкенте. Например в начале линию от микрорайонов Қайтпас, Нұрсат до микрорайона Қазығұрт, с перекрестка улиц Жібек жолы - Сайрамская до Турлановской экспедиции, с района Казбакалейторг до микрорайонов возле свинцового завода. Вообще сравните площадь Шымкента (1170 км2) и других городов (Алматы 682 км2, Нур-Султан 722 км2, Нью-Йорк 784 км2, Москва 2511 км2, Ташкент 330 км2, Киев 847 км2 и т.д.) - и представьте сколько времени занимает добираться с одного края Шымкента до другого. При строительстве системы метро, не обсуждать проект 15-20 лет а течении 2-3 лет провести необходимые исследования по маршруту предполагаемых линий, подготавливая проектную документацию, выкупая необходимую землю, и начать заглубление с нескольких мест. Для финансирования строительства нужно использовать часть средств национального фонда где сейчас накоплено около 90 млрд долларов и которые сейчас лежат без дела. В ходе строительства метро будет трудоустроено примерно 10-15 тысяч человек, часть из которых далее перейдет в обслуживание объекта. Для обеспечения интенсивной работы в начале проекта необходимо привлечь квалифицированного иностранного подрядчика, а в дальнейшем передать строительство местным кадрам (иначе построим всего 5-6 станций за 30 лет как в Алматы). Проект метро поможет снизить уровень безработицы и количество пробок на дорогах города, улучшит состояние экологии, позволит цивилизованно и быстро перевозить пассажиров - не набиваясь в автобусы, не зависеть от выпавшего снега, гололеда, также даст толчок развитию вспомогательного производства нужного для строительства метро (производство железобетона, цемента, вагонов, и др.) а также даст другой положительный эффект. Далее соединить Шымкент с городами поблизости посредством сети линий электричек. То есть построить линию электрички до поселка Белые Вода, городов и ПГТ Ленгер, Сайрам, Түлкібас, Ванновка, Сарыағаш, Арыс, Шаян, включая Түркестан. Это уменьшить количество ДТП на дорогах, облегчит дорогу жителям, увеличит туризм и т.д. Некоторые образованные личности говорят что через несколько лет в регионе появится дефицит электроэнергии. Кто-то начал говорить о строительстве АЭС. Про опасности атомной энергетики мы знаем от случая в Чернобыле и других. При этом зарубежом много примеров действующих объектов "зеленой" энергетики. Предлагаю видео о солнечной электростанции в Испании. Видео на английском языке. ( https://www.youtube.com/watch?v=LMWIgwvbrcM ). Вкратце, лучи солнца падают на зеркала и направляются на башню, нагревая раствор соли в башне до 550 градусов, далее жидкая соль собирается в резервуаре (емкости), и горячий раствор соли может приводить в движение паровые турбины в течении 15 часов после захода солнца. Не нужно перекрывать реку плотиной, нет вопросов куда и как девать радиоактивные отходы. Если нужно, можно поблизости построить парк ветрогенераторов (вырабатывающих электричество при помощи ветра). Такая солнечная станция принесет пользу и стекольному заводу в Кызылорде. Со временем такой проект можно будет повторить в других регионах страны.
2) Строительство завода в Таразе. Ежегодно в стране повторяется ситуация что не хватает вагонов для перевозки урожая зерновых. Поэтому есть смысл построить возле Тараза завод по монтажу, сборке таких вагонов. Можно не ограничиваться только грузовыми вагонами но и наладить выпуск пассажирских вагонов, вагонов метро, по аналогии с российским Уралвагонзаводом организовать производство танков и других современных видов вооружения для нужд нашей армии. При необходимости можно на базе этого завода наладить производство ветрогенераторов для страны. Не всю жизнь такие изделия завозить в страну, а стремиться наладить их производство у себя. На этом проекте будет занято 10-15 тысяч человек, что поможет снизить уровень безработицы. Уверен, со временем с повышением уровня технических специалистов можно будет открыть более сложное производство на базе этого завода. Для проекта строительства завода также потребуется выделение средств национального фонда.
3) Ситуация со строительством метро в Алматы. С начала стройки прошло столько лет и сдано всего лишь 5-6 станций. Иногда кажется что роют вручную лопатами. С таким темпом до конца этого века сдадут не более 15-20 станций. Да, понятно что караван выпрямляется по ходу процесса, но жизнь коротка, и народ хочет в полной мере пользоваться системой метро. Например чтобы быстро добираться до аэропорта. Поэтому необходимо оказывать полную поддержку строительству метро в Алматы и ускорить его. Если нужно, привезти и запустить установку "проходческий щит", или копать с нескольких точек, и т.п. Вдобавок к системе метро нужно начать строить линии электричек между Алматы и населенными пунктами Талгар, Капчагай, Қаскелен, Боралдай. Сделать так чтобы пассажир мог добраться из них до Алматы в течении получаса. Все это будет способствовать вхождению Алматы в список современных и развитых мегаполисов мира. Развитый южный регион страны укрепит экономику всего государства, и даст возможность перейти от экономики основанной на полезных ископаемых на экономику опирающуюся на малый бизнес и производство.
Газет жарияланымы
Понемногу корректирую и дополняю родословную
Долго не доходили руки внести изменения и дополнения в раздел Древо на сайте. Сегодня добавил 28 имен потомков рода Жаныс Жамбай и внес кое-какие изменения. Вдобавок внес изменения в родословную рода Шымыр Бозан (из него родом Биназар батыр), добавил некоторые имена. Добавил 10 имен предков в подрод Шымыр Шілмембет Сәлік.
Домалақ Ананың жатқан жерін туристік нысанға айналдырмау керек
Мәскеуде жылдап Лениннің мавзолейіне әркімдер қызық үшін келе береді. Өз басым әлі барғаным жоқ бірақ ютубтан қарасам ардақты Анамыздың кесенесіне дәл солай сандалып жүргендер көптеп келуде. Солардың қатарында ой-санасы толық жетілмеген жасөспірімдер, басқа ұлттардың өкілдері, Ақмешіт үңгіріне жол бойымен автокөлікпен келіп кететін туристтер, т.б. Төменде мысал ретінде 2-3 видеоны салып қойдым. Сонда бір сұрақ ойымды мазалайды:
"әй, айналайындар, облыста басқа баратын жерлер құрып қалды ма сендерге?". "Хабар24" каналының Домалақ Ана кесенесі туралы видеосының астында бір ай бұрын жазылған бір комментарийды көрдім: "Кесене өте лас. Шыракшы жок". Енді кесененің ішінде топырлап әркім жүре берсе әрине іші тез ластанбай қайтеді. Домалақ Ананың немерелері Албан, Суан, Дулаттан тараған 2 миллионнан астам ұрпақ қазір өмір сүріп жатыр. Дүниенің басқа ешбір елінде осыншама ұрпақ қалдырған тұлғанын жатқан жері сақталған жоқ! Көпшілікке байқалмайтын осы ерекшелікті есімізде сақтайық, ағайын. Кесене сыртына облыстық бюджетінен тұрақты күзет ұйымдастырып жөнсіз жүрген жұртқа кесенің ішіне кіруге шектеу кою керек. Бұл жерге туристік емес стратегиялық маңызы бар нысан ретінде қарау керек. Келеңсіз бір оқиға болып қалса ел шаңырағының шайқалып қалу қауіпі бар.
Газет жарияланымы
Место погребения Домалак Ана не следует превращать в туристический объект
Ежегодно в Москве мавзолей Ленина из любопытства посещают много людей. Сам еще не побывал но по ютубу вижу что в мавзолей Домалак Ана также приходят много таких слоняющихся людей. Среди них много не сформировавшихся еще как личность детей, представителей других национальностей, заезжающих по пути в пещеру Акмешит туристов на машинах и т.д. Ниже в качестве примера привожу 2-3 видео. И у меня возникает один вопрос:
"люди, вам не осталось больше других мест в области куда пойти?". На канале "Хабар24" под видео про мавзолей Домалақ Ана увидел один комментарий оставленный примерно месяц назад: "Кесене өте лас. Шыракшы жок". Конечно если в мавзолее постоянно будут толпами ходить люди то как он будет оставаться чистым долгое время. От внуков Домалақ Ана - Албан, Суан, Дулата произошли и сейчас живут более 2 миллионов человек. Больше ни в каких других странах мира не сохранились могилы личностей от которых произошло столько потомков! Давайте помнить об этой особенности которую не замечает большинство людей. За счет областного бюджета следует организовать постоянную охрану снаружи мавзолея и ограничивать доступ внутрь мавзолея для праздношатающихся людей. Нужно рассматривать данное место не как туристический объект а как стратегический. Его сохранность имеет значение и для будущего самой страны.
