Еркин Арзымбетов

Асыл Домалақ Анамызға зияратым жайлы — видео

1850жж Жетісуда Ресейдің отаршылдығына қарсы күресте 240 адамынан айырылған Ботбай Тойшыбек Қасаболатұлы батыр

2021 жылдың мамыр айында ratel.kz сайтында шыққан мақалада Дулаттың Тойшыбек батыры жайлы мынандай ақпарат кездеседі:
https://ratel.kz/outlook/temnyj_moment_v_biografii_goroda_vernogo_zahvat_chuzhih_zhen_i_golovy_na_pikah?utm_source=ratel&utm_medium=incut&utm_campaign=108231
"...Ну, а дальше, о том же – из книги Владимира Афанасьевича Обручева, словами самого автора:
"Отряд остановился у выхода реки Алма-ата из гор, а немного западнее собрались заилийские киргизы на народное вече, которое должно было решить вопрос о мире или войне с русскими, вторгшимися в чужую страну. Собрание разделилось на две партии; одна во главе с Таучубеком советовала прогнать русских обратно за Или, как годом раньше был прогнан отряд ГУДКОВСКОГО;
другая партия, которую возглавлял Диканбай, склонялась к миру с русскими. Два или три дня спорили; партия мира взяла верх, и Таучубек вынужден был удалиться со своими сторонниками за первый хребет в долину реки Чу. В лагерь отряда стали приходить киргизы с верблюдами, навьюченными бурдюками – кожаными мешками с кумысом для угощения казаков…
Отряд выбрал для зимней стоянки долину реки Иссык, к востоку от Алма-ата; навозили брёвен из гор и построили два домика – под лазарет и квартиру начальника; для остальных офицеров и казаков вырыли землянки…
Служба на стоянке была легкая и оставляла много свободного места. Григорий Николаевич подружился с БАРДАШОВЫМ, переводчиком отряда, и через него доставал книжки журнала "Современник", который выписывал Перемышльский…
Выбор места под зимовку оказался неудачным… Когда подошва гор очистилась от снега и зацвели яблони, Перемышльский перевёл отряд обратно на реку Алма-ата. Здесь он начал строить укрепление, позже названное "Верным" и превратившееся в город. На этой стоянке отряд начали беспокоить киргизы партии Таучабека… Почти каждую ночь тревога поднимала людей, раздавались выстрелы, крики, бил барабан, около пушек загорались фитили…
Перемышльский через агентов узнал, что Таучубек замышляет большой набег на русских, и решил предупредить его. Он взял сотню казаков и ракетную батарею и отправился в долину реки Чу. Потанин участвовал в этом походе… Перемышльский сказал казакам речь, в которой разъяснил им, что отряду предстоит напасть на аул Таучубека, захватить его табуны и стада, взять в плен его самого и его семью, причём не следует убивать людей и оскорблять женщин; сопротивляющихся надо лишь связывать по рукам и ногам.
Набег удался не вполне… Захватили только младшего сына с жёнами, табун лошадей до 700 голов и огромное стадо баранов…
Пока отряд ходил к аулу Тачубека, его старший сын с джигитами напал на оставшихся на стоянке казаков, бывших на сенокосе, и четырёх из них убил… Подъезжая к Алма-ата, отряд увидел у самой дороги четыре шеста, воткнутых в землю, а на них четыре казачьих головы – трофеи джигитов Таучубека.
Спустя некоторое время Таучубек прислал послов с мирными предложениями. Он обещал прекратить враждебные действия и возвратил двух пленных казаков. Перемышльский освободил его младшего сына с жёнами.
Вскоре Потанин получил распоряжение Перемышльского проводить в Капал гурт ротных быков и отданного под суд солдата"...
Аталмыш капитан Гудковскийдың жасағы жайлы мәлімет интернетте "русско-кокандская война" атты мақалада бар:
Сонымен қоса Тойшыбек батырдың қазіргі Қаскелен ауылының манайында салған бекінісі туралы да айтылып тұр.
Ал енді Гутковскийды құып шығарғаннан кейін бір жылдан соң Перемышельский келіп еш қырғынсыз Тойшыбек батырдың кіші баласы мен малын қолға түсірді деп жазып отыр. Бірақ төмендегі бір дерек бойынша бұл шайқаста Тойшыбек батырдың ауылынан 40 шақты адам көзін жұмды.
Сілтемесі осында, Айбын энциклопедиясының 738 бетінде:
http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1049252&lang=kk
Бұл дерек бойынша Тойшыбек батыр 225 әскері бар Гутковскийдың шабуылына тойтарыс бергенде 200-ден астам сарбазы қайтыс болды. Және де 1849 ж бекіністі Алматы қаласына таяу Ақсай мен Қарасу өзендерінің түйіскен жерінде салдырғанын жазылған.
P.S. мақала толығымен біткен жоқ

Дулаттардың 1826 жылы Жетісуда қырғыздың 5 мың қолына тойтарыс бергені туралы

Қалмақтан кейін қазақ-қырғыздың Жетісу жері үшін қантөгісі Абылай ханның жүргізген Жайыл соғысымен (1770 жж) аяқталған жоқ. Оның бір дәлелі - Алматы қаласынын "Дайк-Пресс" баспаханасында 2007 ж шыққан "История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков, VI том" кітабында Дулаттардың қырғыздың 1826 жылғы басқыншылығына төтеп бергені жайлы деректер. Сол мәліметті орыс маманының көлемді рапортынан үзінді түрінде салып назарыңызға ұсынамын:
Бұл жерде Кошкаран - Дулаттың Қасқарау руы, Куралаш - Дулаттың Қораласы.
Сарбагыз дегені ол қырғыздың сарыбағыс руы, баранты дегені ол қазақша барымта, Кохания - Қоқан хандығы
Бұл қақтығыста жау Жетісудың қай бөлігіне көзін тіккен десеңіз, сол кезде Сарыбағыстардың мекені - Ыстықкөлдің шығыс жағы мен Іле өзенінің аралығы. Төменде картада белгілеп көрсеттім.

Жаныс Жамбай бабамен еліміздің көк туы арасында қандай байланыс бар?

Былтыр Жамбай баба жайлы қысқа мақала жазған едім. Содан бері маған келіп түскен қосымша мәліметті мына бөлек жаңа бір мақалада шығарғанымды жөн көрдім. Айтпақшы, тәуелсіз Қазақстан Республикамыздың көк туының авторы - аталмыш Жамбай бабаның Әулиеата өңіріндегі ұрпағы марқұм Шәкен Ниязбеков ағамыз! Алматы қаласының гербы де Шәкеннің туындысы. Алматының Кенсай зиратында Бауыржан Момышұлына арнап мүсін жасап қойғаны да бар. Өзім осыдан бір ай бұрын Тараз жаққа барып қайтқанымда Шәкен Ниязбековтың ауылынын қасымен өткенімде бұл кісінің Дулатқа қатысы барын білмеппін. Сонда сол ауыл алдындағы үлкен флагштокта желбіреп түрған туымызды неліктен сол жерге қойғанын да білмеппін, ұят болды-ау, бір кем дүние ))) Ал енді Жамбай бабаның тарихына қайта оралсақ:
Дерекпен бөліскен МЫРЗАЛЫ ҒАЛЫМЖАН АЛТЫНБАЙҰЛЫ ағамызға және де бұл мақаланы шығаруға септігін тигізген басқа қазақ жандарға да алғысымды білдіремін.
"...Орбұлаққа дейін Батыр қоңтайшы қырғыздарды 50 мың қолымен шауып, 10 мың тұтқынды қол-аяғын кісендеп айдап келе жатқан. Осы жеңісіне масайрап, Жетісуды баса-көктеп, талап-тонап, оңай олжаға кенелмек те ойы болған. Жері шүйгін, суы мол тау ішіндегі қолайлы жер Үйгентастың белі арқылы, Аралтөбе мен Қоғалыны тіке басып, Қараталға қарай өтсе, Жетісуды оңай шауып, олжалап өз ұлысына қарай асып түсуге болады. Қазақ қолы қоңтайшының бұл айласын алдын ала түсініп, көп шығынға жол бергізбей, алдын кесіп, қос бүйірден қысатын жерге тосқауыл қоюды ойластырған.
1643 жылғы маусым айының аяғында қоңтайшы әскерінің алдын Белжайлауға жеткізіп, бас-аяғын шілденің бас кезінде жинап алып, қазақтарға қалың қолмен шабуыл жасауды ойластырған. Олар Салқам Жәңгірдің жауынгерлері жолын бөгеп, соншама тосқауыл болып, төтеп береді деп күтпеген. Осы аз ғана уақытты қазақтар тиімді пайдалануға жанталасып, Самарқандағы Жалаңтөс баһадүрге шұғыл хабар беріп, тез жетуін өтінген. Өйтпесе Жетісу бойын күші басым қоңтайшы әскері қанжоса етіп, жайпап кететінін түсінген.
Міне, сол Самарқаннан шешуші сәтте көмекке жеткен Жалаңтөс баһадүр қосынының ішінде Жаныс Жайылмыстың үш ұлы Қыбырай, Жамбай, Қожамберді де болғандығын талай құймақұлақ шежіреші қарттардан сан рет естігеніміз бар-ды. Самарқан облысында Жамбай атаның қыстауы бұл күндері Жамбай қаласы атанғаны да ел үшін мақтан. Сол Жамбайдың ағасы Қыбырай атында Ташкент түбінде мекен бар.
Ал, Қожамберді – атақты Төле бидің атасы, Әлібек бидің әкесі. Міне, сол ағайынды Қожамберді, Жамбай, Қыбырай, өздерінің туысы Сырымбет (Өтеген батырды өмірге әкелген Өтеғұлдын әкесі) соғысып жатқанда, Самарқаннан жиналып аттанғандығы туралы аңыздың ақиқаттығы архив деректерімен дәлелденген болатын. Ағайынды Қыбырай, Жамбай, Қожамберді қазақ халқының тәуелсіздігі үшін бастарын өлімге тіккен жауынгерлер болғандығына еш күмән жоқ. Орбұлақтағы шайқас – даңқы алысқа жеткен жеңіс! Орбұлақ түбінде үлкен жауынгерлер қолын бастап келген баһадүрлердің арасында Дулаттан тарайтын Жамбай батырдың да болғандығы ұрпақтары үшін де үлкен мақтаныш.
Қоянды тау шыңының шығыс жағында Күреңкейтау, Аламантау, Құяпатытау, Сары-тау, Боқан таулары иықтасып созылып жатыр. Көкжеті тауының арғы жағында жоңғарлар. Таудың жоталарында терең сай бар. Таудың етегімен келе жатқан жоңғарлар шұңқырға жайғастырылған қазақ жауынгерлерін байқамайды. Орбұлақтың қия беткейіндегі қойтасты паналап ор қазып алып,жауын улы жебемен қарсы алады. Сонымен қатар сасықтекенің түтінегін де пайдаланады. Улы жебе қадалса, безгек тигендей сұлап түседі. Сасықтеке деген гүл таутекелер күйлеген кезде иіскейтін шөп. Шілде айында гүлдейді. Соны суға қайнатып, оған шүберек малып кептіреді. Сосын жағып өртейді. Жан-жаққа жайылған түтіні жан-жануарды уландырып тастайды. Мұны аңғармаған жау жапырып тастамақ болып лап береді. Олар осы кезде улы жебе мен улы түтінге ұрынады. Аузы-басын тұмшалап, ешкінің майымен майлап алған қазақ жауынгерлері улы түтінге тұншыққандарды шетінен жапырып шаба береді. Ал қазақтар уланса қымыз бен меңдуананы араластырып ішіп, тазарып алады. Аттары уланса тұмсығына құйрық маймен ұрып сауықтырады. Алғашқыда жаппай қырылып, біраз шығынға ұшырап не болғанын білмеген ойраттар біразға дейін естері шығып, беттемей қалады. Сөйтіп уақыт ұтқызып, көмек келгенше қазақтар біраз күнді оздырады.
Белжайлаудағы Итшоқы жотасының баурайында 1993 жылдың 3 шілдесінде мерейтойлық шаралар басталып, Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы, халық жазушысы Әбіш Кекілбаев халқымыздың тарихи қаһармандығын қатысушыларға жан сүйсінерліктей әңгімелеп, ата-бабаларымыздың жанталасқан орасан зор ерлігіне бас игізіп, мақтан етті. Ел мен жерді қорғау, ұлтты сақтаудағы батырларымыздың қайсарлығы мен табандылығын, елу мың әскерлі қоңтайшыны бар болғаны алты жүз қолмен әдепкі кезде тойтарып, бетін қайтарғанын, Салқам Жәңгірдің әскери тактикасының үздіктігін айтып жарияға жар салды. «Солардан қалған белгідей... айлап-апталап бастарын ажалға тіккен ардақтардын жанына түскен жыртықтай, тәніне түскен тыртықтай боп атамзаманғы оқпана шұңқырлар әлі жатыр», деді дарынды жазушы Әбіш ағамыз.
Самарқаннан шешуші сәтте көмекке жеткен Жалаңтас бахадүр қосынының ішінде Жаныс-Жайылмастың үш ұлы Қыбырай, Жамбай, Қожамберді де болғандығын талай құймақұлақ шежіреші қарттардан сан рет естігеніміз бар-ды. Солардың бірі Жамбыл қаласында мектептерде, есеп-санақ техникумына директор болған педагогика ғылымдарының кандидаты, қазір марқұм болып кеткен Сейдуалы Амандосов Қазақстан өз алдына егемен,тдербес мемлекет болып жарияланғаннан кейін Өзбекстанның Самарқан облысына бірнеше адаммен барып Жамбай ауданындағы екі-үш шарушылықта тұратын туыстарымен қайта табысып келгенін жыр етіп айтқан еді. Сол Самарқан облысында Жамбай атаның қыстауы бұл күндері Жамбай қаласы аталғанында мақтан еткен болатын. Сол Жамбайдың ағасы Қыбырай атында Ташкент түбінде мекен бар. Халық әні «Қыбырайда» да «Келін болып түскен жерім қыбырай елі» дейді ғой. Ал Қожамберді – атақты Төле бидің атасы, Әлібек бидің әкесі. Міне, сол ағайынды Қожамберді, Жамбай, Қыбырай өздерінің туысы Сырымбет те (кейін Өтеген батырды өмірге әкелген Өтеғұлдың әкесі) соғысып жатқанда Самарқаннан жиналып аттанғандығы туралы аңыздың ақиқат архив деректерімен дәл келетіндігі таңдандырады. Ағайынды Қыбырай, Жамбай, Қожамберді қазақ халқының тәуелсіздігі үшін бастарын өлімге тіккен жауынгерлер болғандығына еш күмән жоқ.
Жамбай бабаның мәңгілікке көз жұмған жері Түркістан облысының Төле би ауданындағы Сұлтанрабат ауылына күнгей жағынан жалғас Жыланбұзған аулына іргелес жатқан зират ішінен қабірі табылған.
Бір қызығы – Жамбай баба бейітін табуға түрткі, болған осы Жыланбұзған ауылына тақау Бейнеткеш, Маятас, Шырақшы ауылдарында тұратын ұрпақтары емес, Ташкент уәлаяты (облысы) Бостандық ауданы Қызылсу ауылында тұратын зейнеткерлер – бұрынғы мұғалім Қарақұл Нұрлыбаев пен милиция майоры Мұқтар Төленбаев болып шықты. Бұл өткен ғасырдың сексенінші жылдары болатын.
- Біздің Бостандық ауданында негізінен қазақтар тұрады. Ата –баба әруағын қатты қадірлейді. Мазарларды өте күтеді. Бірде Текешов Құттыбай деген жолаушымен көздейсоқ ұшырасып қалғанда маған Төлеби ауданындағы Бейнеткеш ауылынан Сейтұлы Текей деген тоқсаннан асқан қария көмектесе алатынын айтқан еді. Шынында да солай болып шықты,- деді Қарақұл Нұрлыбайұлы.
Бұл күнде жасы тоқсан үштен асқан Текей қария:
- 1947 жылы жылқы бақтым. Көктемгі қымызмұрындық басқосуында Жамбай бабаның сүйегі Жыланбұзған іргесінде жатқанын Қарабала, Андас, Райымқұл, Тасқын, Жаңабай деген қариялардан естіген едім, - деді сеніммен. – Бұл сөзімнің растығын осы зираттың көрқау, шырақшысы мына Усманәли Умаров та айта алады.
- Мен 88 жастамын. Тегім – жаныс. Бірақ өзбек болып кеткенбіз. Бұрын осы зиратта нағашыларым көрқау болып көрген екен, менімен жетінші, балаларыммен сегізінші атадан шырақшыларымыз. Бұрын бұл жер Жамбай мазары делінуші еді. Сол мазардың орны мынау. Кейінірек 1880 жылы Мамашәріп деген әулиенің сүйегін осы жерге қайта жерлегелі «Мамашәріп мазары» атанып кетті. Осында Төле бидің Ниязбек, Қожамжар деген балаларының өздері болмасада ұрпақтарының талайы бақилық жай тапты.
Жамбай мазары осы жерде екенін дамолла Әлихан, Әбдірахым, Жұмабай ағалардан, Базарбай, Шынәлі, Ташполат аталардан, Рахымжан, Нодирмат және Умар бабалардан өз құлағыммен естігенмін, - деді зират шырақшысы Усманәли Умаров.
- Дәл осы сөзді Қарамыс, Жаңабай, Ақмырза, Елшібай, Үмбет, Дөненбай бабалардан да естігенмін, - деп қоштай түсті өзі де баба болған 93 жасар Текей Сейтұлы.
- Бұған еш күмәнім жоқ – деді Бейнеткеш ауылының ағасы Қапалбай Мырзақұлов. – Сонау көрінген Қаратаудың етегінде Әтей, Тіней бұлақтары, Дауылбай сайы деген жер. Әтейі,Тіней – Жамбай бабамыздың бір әйелінен көрген дихан ұлдары екен. Бұлақ жағасына су шығарып, егін салған, қауын-қарбыз еккен, бие байлап, қымыз ашытқан. Сол заманнан қалған «Өтей, Тіней жолда ма екен, сусыны толы сарыаяғы қолда ма екен?» деген сөз ел ішінде әлі ұмытылған жоқ. Түркістан, Жамбыл облыстарында сол Әтей, Тіней ұрпақтары тарады. Диқан бабаларымыз әрі-бері өткен жолаушыларды тегін сусынға қандырып, сауап алған берекелі кісілер болыпты.
Ия кеше Әулиеата, бүгін қайта Тараз атанған қаламызда сол бабалардан тараған Балпық деген атамыз Ресей империясының үшінші гильдиялы көпесі болған, сонау Иран, Ауғанстан, Қытай, Туркия елдеріне керуен жіберген. Кеңес үкіметі орнаған соң қуғын – сүргінге ұшырап, Жамбай бабаның мазары тұрған қыстақта қаза болды деп еді, - деді Балпық шөбересі, Омар немересі, Міржалалұлы Аманкелді.
-Балпық атамыздың сүйегі де дәл осы зиратта жатыр,- деді Текей қария.
-Япырай,ә? Жарықтық бабасының жанынан жай тапқан екен ғой. 1932-33 жылдардағы ашаршылықта әке-шешелері шыбындай қырылған жетімдердің талайы Әулиеата қаласында. Жамбыл облыстық мұғалімдер институтының талай жылдар басқарған Сауранбай Төленбаев қария, Балпық жарықтық тікелей ұрпағы суретші Шәкен Ниязбеков - тәуелсіз Қазақстан Республикасының ұлттық туының авторы. Орбұлақ түбіндегі шайқасқан Жамбай бабасының тәуелсіздік жолындағы күресінің игі жемісіндей осындай туымызды желбіретіп отырғанымызға да шүкір.
Жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен Жамбай бабаның Құлтас атты ұлынан тараған ұрпақтары Өзбекстанның Самарқанд, Ташкент облыстарында тұрса, қызы Ақбикеден өрбігендері Түлкібас ауданында Нөкіс Жамбайлар атымен белгілі. Кешегі Еңбек Ері Әзімбек Исмаилов, бүгінгі Түркістан университетінде еселі еңбек еткен академик Сайлау Шалқаров сияқты бүкіл қазақ елі мақтан ететін ұл-қыз ұрпақтары аз емес.
Жамбай ұрпақтары Қазақстан тәуелсіздігі үшін аянбай күрескен жауынгер бабасының зиратына мазар тұрғызуды қолға алды. «Өлі разы болмай тірі байымас» дейтін дәстүрмен тапшылық жағдайында да осыған бел байлап, олардың ата ерлігіне лайықты туғандығын көрсетті.
«Жамбай-Жаныс,
Болдық таныс.
Болғанда жаңа таныс
Кетпе алыс»,
- деп әндетуші еді бұрын әке-шешелеріміз. Жамбай бабаның баяғы жоңғар-қазақ соғысы кезінде адасып қалған ұрпақтары 300 жылдан соң қайта табысып, енді бір-бірінен қол үзіспей, аталарымыз ерлік, елдік дәстүрін жалғастыруға баталасып қайтысты.
Енді Жамбай ұрпақтары туралы сөз қозғап көрейік. Құлтас, Бектас, Әтей және Тіней аталар дүниеге келеді
Құлтас, Бектас атaлaрдaн тараған ұрпақтары Өзбекстанның Ташкент облысы, Бостандық ауданында және Шыршық қаласының аумағында мекен еткен. Бостандық ауданындагы Жамбайлар Шыршық өзенінің оң және сол жағалауында Қаржан тауының етегіндегi Қосмола тауының күнгей саласында Қызылсу ауылында, Азатбас ауылында, Керегетас елдімекенінде т.б елдімекендерде тұрып жатыр. Жайылмыс Жантудың үшінші баласы яғни Өтеміс Байыстан кейінгі перзенті. Жайылмыс ( батыр ) да өз заманында жоғары діни білім алған сауатты азаматтардың бірі болған. Оның үстіне ірі саудагер , алдын Ташкент төңірегіндегі ірі саудагерлермен бірге Шығыста Қытай, Үнді т.б. батыста Астрахан, Сарытау ( Саратов ) т.б. қалалармен сауда - саттық жасаған Ташкенттегі саудагерлердің көсемі саналған. Қожа Ақбармен бірнеше рет сауда жасап қайтқан. Осылайша арадағы достық нығая түсіп сол сапарларының бірінде Қожа Ақбармен Жайылмыс құда боламыз деп уәделеседі. Уәдесінде тұрып , ортаншы перзенті, енді ғана Бұхара медресесін бітіріп қайтқан Жамбайды Қожа Ақбардың Мукарама деген қызына үйлендіреді. Сол Мукарамадан Құлтас, Бектас деген екі ұл туылады.
Жамбай ата қонысы қазіргі ТашГРС пен Қадірлік арасындагы жазық далада болған. Осы қонысынан Қаржан тауының күнгей беті Шыршық өзенінің солтүстігіндегі Мыңбұлақ, Керайғыр жайлауларына көшіп баpa жатқанда Керегетасқа келіп түнейді. Сол күні Мукарама анамыз толғатып,таңға жуық ұл туады . Дүниеге келген перзентке есім қоюдан алдын Жамбай ата бұл түнеген жердің аты қалай аталады деп жергілікті халықтан сұрайды. Жамбайдың бұл сұрауына жергілікті халық өкілдері бұл елді мекеннің аты «Керегегас» деп жауап береді. Сонда ойға шомған қасиетті атамыз бұл жердің кереметі болса керек , киелі жер екен деп баласының атын да сол жердің атын ұйқастырып Құлтас деп қояды . Керегетастың кереге сөзін өшіріп Алланың құлы болсын деген ниетпен тас сөзінің алдына құлды қосып жазады . Осындай шешімге келуі дүниеге келген баланың басы тастай берік болсын дегені болса керек. Жамбай ата жаз бойы жайлауда болып, қыраулы қыста қысқы қонысқа қайта оралу қиыншылық тудырғандықтан оның үстіне екі араның ұзақтау болғаны себебінен бір күзде қазіргі Қызылсу өзенінің бойында қоныс теуіп қалады . Бұл жер мал қыстатуға да ыңғайлы екен, ауа райы да айтарлықтай қиыншылық туғыза қоймайтынын сезген болса керек ,осы елді мекенді қысқы қонысқа айналдырады . Бір қызығы бүгіні жауған қар ертеніңе-ақ суырылып жер қарайып қалады екен. Міне осы қасиет жылқы мен қой үшін таптырмас жай емес ие! Осыдан кейін Қызылсу өнірінде көп жылдар бойы қоныстанады. Сауда жұмысын да осы жерден (бастайды. Қалаға жүн,тері,астық,жеміс-жидек сатып, қаладағы дүкеншілерден қант,шай тағы басқа заттармен айырбас жасайд. Осылайша жағдайлары оңалып кетеді. Малдары көбейіп, саудасы ірілене бастағаннан кейін үлкен- үлкен қалалармен ,оның сауда орталықтарымен байланысып, байлығы арта түседі.
Жамбай ата өз қаражатымен жергілікті халықтың басын біріктіріп Қызылсу өзенінің суын үлкен арық жасау арқылы жерді суландырды. Бұл арық бүгінге дейін «Жамбай арығы» деп аталып келеді . Қия жерге үй салдырып, баурайына бау ектіреді, тегістеу жерлерге жазық алаңдарға егіс үшін қажет деп үй салдыруға рұхсат бермейді. Ол кезде Қызылсу ауылының шекарасы Үштас сайы, соның Шыршыққа қосылған жерінен бастап Мыңбұлақ тауының күншығысы, ал бастысы Әулиесудың Шыршыққа қосылған жерінен тура Қосмола тауының үлкен шоқысына дейінгі, Оңтүстігі Әулиесу өзенінің Шыршық өзеніне қосылған жерінен Үштастың суына, яғни Шыршыққа қосылғанға дейінгі аралық болған.
Қызылсу ауылының жері құнарлы , жайылымы шалғын ,тау бөктерінің бауыры толған жабайы алма , алша , долана , жаңғақ т.б. да жеміске бай өңір . Суы да мөлдір тұнық , шипалы мекен . Жамбай атаның саудасы ірілене түсіп қарамағындағы малы көбейіп, мол байлыққа ие бола бастайды . Енді ол сауда жұмысын шығысы Қытай, Үнді, батысы Еділ өзенінің бойына, тіпті Румға дейін сауда саттық жасап қайтады екен. Керуенге артылған дүние –мүліктің толық сақталуы үшін қорғайтын жасағы да болған..Бір шеттегі Шыршық өңірі Жібек Жолынан оқшалау жатқандықтан, негізгі қонысты Қазығұрт тауынынң етегіне ауыстырады. Бір жерден бір жерге көшудің қоныс аударудың оңайлыққа соқпайтыны белгілі. Оның үстіне сол жерге бауыр басып, қимастық сезімі ұялаған соң үдере көшу әлбетте ауырлау. Сондықтан ба ел аузында Жамбай ұрпқтарының осы қоныс аударуға байланысты қалған мынадай: »Күнгейі күміс ,теріскейі алтын, суы шипалы жерім-ай, өзгеге қайтып қиямын.» деген сөз бар. Осы қасиетті өлкені иесіз қалдырмайын деген болса керек, Жамбай ата екі баласы Құлтас пен Бектасты осында Қызылсуға қалдырады.
Қазығұрт өңіріне көшіп келген жылы қыс аязды болып, қар қалың жауады. Қыстың соңы жұтқа айналып, Жамбай атаның қорадағы қойлары қырылып,жылқысы аштан өледі. Қойшы таяқ ұстап, жылқышы ер жастанады. Енді Жамбайдың азамат болып қалған баласы Әтей сол өңірде тұрактын бір атақты байдың қойын бақса, Тінейі жылқысын бағады. Жаз жайлауда жүріп егіз туған қозының біреуін жасырып,өзіне жақын саналған қойшылардың қойына қосады. Ал Тіней болса байдың жүз биесі құлындаса, он – он екісін байдан жасырып жаз жайлауда бірге отырған жылқышы достарына апарып қоса береді. Осылайша бес-алты жыл өтпей -ақ өздері де мен деген байлардың қатарына қосылады. Балаларың арқасында бай қатарына қосылған Жамбай ата Қазығұрт бауырынан қоныс аударып, Қызылтөбеге көшеді . Осы бір төбенің «Қызылтөбе» деп аталуының себебі айналадағы төбелерден бір ерекшелігі, күні бүгінге дейін мамыр айында бұл төбе түгелдей қып-қызыл қызғалдақпен көмкеріліп жатады екен.Осындағы Үшбұлақ пен Шырақшы арасы малға жайлы,әсіресе Ұлы Жібек жолына жақын құтты қоныстардың бірі еді. Байлар қатарына қосылған Әтей мен Тіней сауда жұмысымен айналыса бастайды. Бұлардың бай болуына басты себеп өздерінің еңбегі мен атақты байдың қозы-құлыны екендігі есіне түсіп, бұл » күнәні» қайтсек жууға болады деп ой туады. Сөйтіп ,ғұлама саналған молдалар мен сөзі дуалы қарттардан сұрауды жөн деп табады. Олардың берген жауабын мақұлдап «күнәдан» пәк болу үшін жол бойына қауын-қарбыз егіп, өсіріп оны арылы-берілі өткен жолаушыларға тегін таратып беретін болған . Сол жолдың бойына «Дауылбай бастауға» Керуен сарай құрып , жолаушыдан түнегені үшін ақы алмайды екен. Осылайша қарттардың аталы сөзін басшылыққа алып Қызылтөбедегі қонысындағы «Дауылбай бастаудың» суы Керуен сарайдың ортасынан өтеді. Олар еккен қауын мен қарбыз жолаушыға да, жергілікті халыққа да ақысыз беріліп Әтей мен Тінейдің аттары барша жұртқа мәлім бола бастайды. Сонымен қатан көлігі, көшіндегі түйелеріі мен аттарына жем-шөп , тұрар-жайы ақысыз беріледі. Керуеншілердің шаршаған көліктерін, яғни түйелері мен аттарын осында қалдырылып, сапарынан қайта оралған кезде тыңайған мал-мүліктерін қайтып алып, еліне қайтатын болған. Осындай қайырымдылық пен дархандық жасаған бабаларымыздың аты маңайдағы елдерге тарайды . Ел ішінде «Алтын алма — алғыс ал, алғыс- алтын емес пе » деген сөз бар емес па, бұл жасаған қайырымдылықтары Жамбай баба аттарын көкке көтереді. Жібек жолындағы керуеншілердің оларды барлығы құрмиетпен қарайтын болған. . Керуен сарайға қонған әрбір жолаушы ағайынды екі жігіттің меймандостығы мен жомарттығына әбден риза болады. Ел аузында осы күнге дейін мынандай сөз сақталып келеді . « Әтей , Тіней жол да ма екен , Сары аяғы қолында ма екен ?! » Осылайша дуалы ауызды адамдардың батасын алған Әтей , Тіней аталарымыз санаулы жылдың ішінде дәулеті асқан атақты байлар қатарына қосылады . Енді қарамағындагы малы «Дауылбай« бастау төңірегіне симaған cоң, үлкен жайылым іздей бастайды . Керуен сарайға үлкен ұлы Құлманбет пен Өтенге қалдырып, Тараз шаһарына қоныс аударады. Тараз - сол кездегі ең ірі сауда орталығы екендігі көпшілікке мәлім, атақты сауда орталықтары қатарына қосылған мекен болды. Бұл қалаға сауда жасау үшін Үнді елінен Қытайдан, Ираннан, Самарқанттан, Астраханнан, Ресей елінің барша қалаларынан саудагерлер тынбай келіп - кетіп, сауда жасайды . Әтей, Тінейдің Тастөбедегі қонысы мал жайылымына да ,сауда жасауға да қолайлы саналғандықтан Әтей, Тінейдің балалары осында тұрақтанып қалады. Қазір Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы бұрынғы Куйбышев-қазіргі Тастөбе, « Бесжылдық» ( қазіргі Шәкен Ниязбеков атындағы ауылы) Жамбай ата ұрпақтары тұрып жатыр.
Қоныс аударамыз деп, бір жағы Шыршық, бір жағы ірі сауда орталығы-Тараз қаласының маңайына орын тепкен баба ұрпақтаы енді есін жинай бергенде Жамбай ата қартайып, төсек тартып жатып қалады. Өзінің аманаты бойынша бабамыз қайтыс болғаннан кейін, »Дауылбай бастауының» маңына жерленеді. Бұл жер қазір - «Жыланбұзған» деп аталады, Сұлтан-Рабат елдімекенінің маңы.
Ол кезде Сұлтан Рабат- сарай орталығы , сарайды қорғайтын әскері , шабарманы , күзетшісі , байланысшысы , уәзірлер мекемесі , тұратын үйі , ат сарайы т.б . қоймалар мықтап қоршалатынг болған.Рабатқа кіре беріске үлкен қос қақпа тұрғызылған. Төңірегіндегі жергілікті халық,рабаттықтарға қызмет көрсететін болған . Ата мазары осында қойылған. Осындағы тұрғылықты халықтың аузында мынадай бір аңгіме бар; « Рабат қала сияқты өркендей бастаған кезде бір жесір кемпірдің екі баласы болыпты, Олар өте кедей тұрады екен . Тек екі ешкіні сауып сүтін пайдаланады . Күндердің күнінде кемпір ешкіні сауыії алғаннан кейін сүтті , үйге кіргізуді ұмытып, ошақ басында қалдырып қояды . Таңертең келіп қараса ыдыс бос , сүт жоқ , ал ыдысты ішіне екі теңге алтын бар екендігін көреді . Ертеңіне тағы да сүтті қалдырады , кешегі оқига қайталанып, ыдыста тағы да екі алтын теңге жатқанын көреді .Кемпір бұл батпан құйрық байлық жыланның әр күгі сүт құятын ыдысқа екі теңгеден қалдырып кетеніне көзі жетеді. Осылай жылдар өте береді . Кемпір мол дәулетке ие болып , екі ұлын байлардан артық қаражат жұмсап , дүркіретіп той жасап үйлендіреді . Мұны көрген халық мұнда қандай сыр бар деп сұрақтың шешімін білгісі келеді. . Кемпір бар сырды байқаусызда құрбы-досына айтып қояды . Айтылған әңгіме шаһар билеушісіне жетеді. Билеуші кемпірді сұрақтың астын ала бастайды.Одан кейін шаһар билеушісі өзінін шабармандарына зығыр майын жинауды бұйырады . Зығыр майын қазанға қыздырып ,жыланнын ініне кұйдырады . Жыландардың біразы өледі. Өлмей қалған жыландар бүкіл халықты да, малды да түгелдей қырып тастайды , сөйтіп бұл жер алдымен «Жылан қырған», кейін «Жыланбұзган» деп аталып кетеді. Осы оқиғадан кейін 150-200 жылдай бұл жерге ешкім қоныстанбайды , тек ХІХ ғасырдың соңында 1830 - 1990 жылдары өзбек ағайындар көшіп келе бастайды. Олар о дүниелік болған кісілерді Жамбай мазарының бір шетіне жерлейді. Сол жерленгендердің қатарында Әулие Мама Шәріптің сүйегін Жамбай мазарына қайта жерлейді. Бұрынғы орны әлі caқтаулы. Сөйтіп бұл мазар- Жамбай мазары емес, енді «Мама Шәріп мазары» деп аталып кетеді.
Жамбай атаның тағы бір ұрпақтары Түркістан облысы Түлкібас ауданы қос Көкбұлақ өзендерін бойлай мекендейтін Нөкіс руыннан тараған ұрпақтары тұрып келеді.
XVII ғасырдың екінші жартысы шамасында Араб елінен кіші Мекке Медине есебіндегі қасиетті Түркістанға екі кісі Шейх Зин, Накөз дін ілімін тарату мақсатында келген көрінеді. Түркістан маңындағы мақсат мүддесін орындаған соң , миссионерлік қызметтерін одан әрі жалғастырыу мақсатында Әулиеатаға (Таразға) барады.
Бұл азаматтар тоғыз жолдың торабы саналған Таразда біраз аялдаған. Сонда ру басы, өзі діни білімдіжан-жақты оқып,ел ішіне аты тараған Жамбай ата өзінің қызы Ақбілекті Шейх Зинге қоспақшы болғанда, ол кісі өзінің жасының ұлғайып айтып, жасы кішілеу Накөзге жол берген екен. Уақыты жетіп Ақбілек анамыз ұл табады. Бірақ бұл кезде Накөз бабамыз туған еліне шұғыл шаруамен аттанып кетіп, сол кеткеннен қайта оралмайды. Жаңа туылған нәрестеге Жиенбет деп ат қояды. Ұлы жүздің ардақты ағалары Жиенбетті ұлы атасы Жамбайдың құшағына беріп, қолына жілік ұстатып, өзінің ақ батасымен »енді сен де Жамбайдың бір ұлысың» деп шешім жасайды. Сөйтіп Жиенбет - Жамбай атаның бір баласы саналады. Қазіргі Нөкіс ұрпағы деп жүрген ру осы Жиенбеттен тарайды. (Осы бүгінге дейін Нөкіс ұрпақтары Жамбай атаның төрт баласынан тараған ұрпақтарымен қыз алыспайды). Арғы бабамыз Накөз ауыз екі айтылу барысында тіл өзгерісіне ұшырап, Нөкіс деп аталып кеткен.
Жамбай ата шежіресін құрастыруға ел азаматтары Әзімбек Смайлов пен Қарақұл Нұрлыбаев аталарымыз көп еңбек сіңірді. Қарақұл атамыздың ел тарихы және әдеби жинақтар жинақтаумен де ерекшелен. Қарақұл атамыздың жинақтарының ішінен «Суға кеткен келеді» әңгімесін оқырмандар мына сілтеме бойынша оқи алады:
https://beketnews.kz/uly-dala-urpaktary/

Қазыбек бидің шөбересі Мәди Бапиұлының қырғыз манабына сәйгүлік үшін Арқадан барып қайтқаны, мәрттігі жайлы. Дулат Жаныс Жақсыбай атаның шөбересі ауызынан

Ютубта анда-санда Қуат Ахметжанов есімді азаматтың бейнероликтерін қараймын. Көбінесе олар аудиокітап түрінде шығады. Жалпы өзіме ұнайтын бір канал, мағыналы дерек пен тарихтың кейбір сырын сол жерде білесін.
Жақында "Арқадағы Қарқаралы өңірінде өмір сүрген Қаракесек Мәди атамыздың басынан өткені" деген хикаяны тыңдағанмын. Ол Қаз дауысты Қазыбек бидің ұрпағы - Мәди Бапиұлы (1880 - 1921жж) жайлы. Қысқаша айтып берсем Мәди жүйрік аттарды жақсы көретін. Бір күні қырғыз манабының біреуінде "желмен жарысатын" арғымақтың бар екенін есітіп күзде жолға шығады. Арқадан Шудың бойына жетіп алып сол жерде жалғыз қараша үйге барып аялдап тыңығып алады. Шанырақ иесі Дулат Жаныстын Жақсыбай есімді ақсақалы, үйінде әйелі мен екінші ұлы Асылбай бар. Құдайқонаққа қой сойып етін пісіріп күтеді. Мәди қырғыз еліне бағытты сұрап Асылбайға батасын беріп үй иесіне алғысын айтып қайтадан жолға шығады. Кейіннен Жолшыбай манаптың ауылына жетіп, оны өлімнен кұткарып алады да, манаптан арғымағын сұрайды. Манап оны 10 күн қонақ қылып күтеді де арғымаққа тағы 3 жүйрік атты қосып, қоржынға бағалы бір заттарды салып Сарыаркаға аттандырып жибереді. Мәди қайтар жолда Шуда әлгі Дулат Жаныстың үйіне тоқтап, бастан өткенін ақсақалдың отбасына айтып беріп, манаптан алған 3 атпенен дорбасын қалдырып арғымағына мініп Арқаға кетеді. Дорбасында қалдырып кеткен нәрсесі Жақсыбайдың жанүясына біраз жыл бойы азық болған екен. Осы хикаяны Жақсыбай ақсақалдың шөбересі - Айдар 2015 ж Қарағанды қаласында Ардақ есімді кісіге айтып берген. Аудиокітаптың видеосы төменде:
Жалпы Мәди Бапиұлы ұзақ әрі бақытты ғұмыр жасаған жоқ, 1921 ж бір большевиктін қолынан оққа ұшырап 41 жасында қаза болды. Екі әйелінен де бала көрген жоқ. Қысқа өмірінде өз ағайыннан біраз қорлық көргені де болды, ол жайлы интернетте оқи аласыз. Дегенмен Мәди Бапиұлы тұлпардың хикаясы мен мәрттігімен халықтың ауызында қалды!

Қазыбек бидің шөбересі Мәди Бапиұлының қырғыз манабына сәйгүлік үшін Арқадан барып қайтқаны, мәрттігі жайлы. Дулат Жаныс Жақсыбай атаның шөбересі ауызынан — видео

Көк туымыздың авторы - Жаныс Шәкен Ниязбеков ағамыздың құрметіне туған ауылында тұрғызылған мемориал кешен

11.08.2022 Тараз қаласын айналып өтетін Шымкент-Алматы тас жолымен келе жатып қалаға іргелес орналасқан Шәкен Оңласынұлы Ниязбековтың туған ауылындағы мемориалдық кешенге тоқтап видеоға түсіргенім бар. Кешеннің басында Смаил есімді ағамыз кезек бойынша қарап жүр. Ол кісімен біраз әңгімелестік. Ауылдың ҚСРО дәуіріндегі аты бір бесжылдықпен байланысты еді, бергіректе Шәкен Ниязбековтың есімі қойылды. Кешеннен ауылдың зираты көрінеді, Шәкеннің әке-шешесі сонда жатыр екен. Жалпы ауылда Жаныс-Жамбайдың Әтей атаның ұрпағы тұрады. Жолдың арғы жағындағы бір ауылда Жамбайдың Тіней атасының ұрпағы бар. Кешендегі ту 23 метр биіктікте желбіреп тұр. Кешеннің жоба авторлары - Пірімқұлов Сейдилла Махашұлы мен Қонысбаев Жомарт Сатбайұлы есімді ағаларымыз. Мемориалдың құрылысы 2021 ж қантарында аяқталды. Кешеннің аумағында су ұңғымасы, туалеті бар. Бұл кешенді тұрғызуға атсалысқан барша ағайынымызға алғысымды білдіреміз, өңірде Мемлекеттік Рәміздер Күнін ресми түрде атап өткізетін нағыз жер енді осы кешен аумағында! Төменде марқұм Шәкен Ниязбековтың ту жобасын дайындағанда еңбегінің кейбір тұстарын қысқаша сипаттайтын бір естелік пен видеомды салып қоямын. Айтпақшы, Шәкен Ниязбеков кезінде телевизордың пультын ойлап шығарған адам.
Алдымен кешеннің видеосы:
1960 жылдары ТВ пультын ойлап тапқаны жайлы видео:
https://egemen.kz/article/305006-kok-tu-qalay-duniege-keldi
"Көк Ту қалай дүниеге келді?"
"Отанды сүю деген сөз – оның әр түйір тасын, өзені мен көлін, орманы мен шөлін сүйе білу деген сөз. Осындай шексіз махаббаттың, сүйіспеншілік пен адалдықтың тұмса тұнығынан ұлы туындылар өмірге келеді. Ұлттың мақтанышына, мемлекеттің нышанына айналған мұндай құнды дүние – көкте желбіреген Көк Байрағымыз. Бүгінгі әңгімеміздің арқауы Мемлекеттік Тудың авторы, қазақ халқының бір туар ұлы Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков туралы болмақ.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев бір сөзінде «...Шәкен Оңласынұлы жұмыстарын негізінен патриоттық тұрғыда жазды, оның Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туының авторы болуы – тума талантымен қатар, Отанын шексіз сүйгендігі деп білеміз. Тәуелсіздігіміз баянды болған сайын Шәкен Оңласынұлының рухы халқымен бірге мәңгі өмір сүре бермек», деген болатын. Шәкен Ниязбеков тума таланты мен Отанға деген шексіз сүйіспеншілігінің арқасында елдігіміз бен тәуелсіздігімізді айғақтайтын, бүгінде әлем жұртшылығы анық танитын айшықты туындыны ұсына білді.
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туы – ортасында шұғылалы күн, оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген тік бұрышты көгілдір түсті мата. Тудың сабының тұсында ұлттық өрнек тік жолақ түрінде нақышталған. Күн, оның шұғыласы, қыран және ұлттық өрнек бейнесі алтын түстес болып келеді.
Көкте желбіреген байрағымыз туралы Шәкен аға журналистердің «Мемлекеттік Тудың авторы болдыңыз деген хабарды естігенде, қандай сезімде болдыңыз?» деген сұрағына «Ең алдымен, Парламент бекіткен Тудың осы үлгісі халқымызға ұнай ма екен, халқымыздың таңдауына, талғамына сәйкес келе ме екен деген қобалжу сезімі басым болды. Бойымды бір түрлі қорқыныш сезімі билегендей күй кештім», деп жауап берген еді.
Шәкеннің жақын туысы болып келетін інісі, медицина ғылымдарының докторы Сайлаубек Шалқаров Шәкен ағаның Тудың дүниеге келген сәті туралы былай дейді: «Ағаның үйі бұрынғы Коммунисттік даңғылы бойындағы «Қаракөз» кафесінің үшінші қабатында болатын. Алматыдағы жұмыс орнымды Түркістан қаласына ауыстырғанға дейін Шәкен ағамен жиі араласып тұрдым. Аға бір күні мені үйіне шақырып алып, Президент Әкімшілігінде Ербол Шаймерденов деген інішек Мемлекеттік Туды әзірлеу үшін конкурсқа түсуімді қалап отырғандығын айтты. Осылайша, конкурсқа қатысуға бел байлағанын жеткізді. «Мына жоба-сызбаларымды қарашы», деп салған бірнеше туындысын көрсетумен болды. Бір суреті бір суретінен артық салынғандай көрінеді. Шәкен аға бұл суреттер жайлы емес, қазақ тарихына ойысып кете бергені есімде. Күнде үйіне шақырады. Әр салған жобалары күннен-күнге өзгеше болып шығады. Суреттерінде жалпы тарих баяндалады. Мен соны көріп білгендей болдым. Күніге пікірін тыңдату үшін шақырады. Мен қарсы болмаймын. Барамын. Көп ұзамай көк тудың нағыз нұсқасы дүниеге келді. Сондағы ағаның жүзіндегі қуанышты айтып жеткізудің өзі бір бақыт екен!»
Қазақстандық патриотизм – бұл мемлекетіміздің рухы. Көрнекті тұлғаның бірегей туындысы саналатын Туымызды ел тізгінін ұстаған азаматтар сүйіп, халық алдында ант береді. Қастерлеп, айрықша бағалайды. Жігер мен намысқа арқа сүйеп, биік тұғырдан көрінген спорт саңлақтарымыз жаһанды жалт қаратқан сәтте Көк Байрағымыз желбірейді. Патриотизм – идеологиямыз бастау алатын күш-қуат көзі болса, Мемлекеттік Туымыз – рух пен жігердің қозғаушы күші іспетті.
Тағы бір айта кететін дүние – Қазақстанға айбар мен қайрат беріп тұрған үш терек бар. Үш терек деп отырғанымыз – Ту, Елтаңба және Әнұран. Бұл үшеуін біріктіретін байланыстың элементтері дара һәм еркін. Олар органикалық жағынан біртұтас. Олар рухани сұлулықтың, әділеттілік пен сабырлылықтың бейнесін білдіріп, бір-бірін үйлесімді толықтырып тұр. Оған Шәкен Оңласынұлының қосқан үлесі – ұшан-теңіз."
Ғалымжан МЫРЗАЛЫ,
Қазақстан Республикасы
Білім беру ісінің
құрметті қызметкері

Көк туымыздың авторы - Жаныс Шәкен Ниязбеков ағамыздың құрметіне туған ауылында тұрғызылған мемориал кешен — видео

Көк туымыздың авторы - Жаныс Шәкен Ниязбеков ағамыздың құрметіне туған ауылында тұрғызылған мемориал кешен — видео

Шымкенттегі кластастарымның рулары (29 адам)

Шымкентте бір мектепте оқыған еркек кластас, паралелль кластастарымнын 29-ы қазір байланыста қалды. Басқасы әр-түрлі себеппен радардан кетті (мектеп бітіргелі 24 жыл өтіпті). Қазір вотсаптағы тобымыздың тізіміне қарап рулық құрылымды толықтай болмаса да көрсетіп жибереин:
Топта 29 адам бар.
Сіргелі - 3 сыныптасым бар;
Ысты - 2;
Қожа - 2;
Қонырат - 3;
Жаппас - 2;
Шаңышқылы - 2;
өзге ұлт - 2;
Дулаттар - 9 (сонын ішінде Жаныс Қапал - 2, Жаныс Шегір - 2, Жаныс Өтеміс - 1, Шымыр Бекболат - 1, Шымыр Шынкожа - 1, Шымыр Темір - 1, Сиқым - 1);
Қалған 4 адам руы жайлы мәліметін берген жоқ. Өздеріңіз білетіндей, вотсап топтарда көбінесе үндемейтін адамдар болады. Осы 4 сыныптасым осындай )))

Қалмақпен шайқаста ауыр жараланса да Ботбай туын жерге құлатпаған Өмірбекұлы Өтетілеу батыр. Сақталған ту бөлшегінің сүреті. 18.12.2023 мақала жаңартылды

Биыл қазақ елінің тарихында аса қайғылы кезең - "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сулама" атты ащы қасіреттен 300 жыл өтті. Жалпы қазақ пен қалмақтың арасындағы созылмалы қақтығыс сонау 1600-жылдары басталып, шарықтау шегіне 1723 жылдың көктемінде жетті. Сол жылы қазақ жеріне әбден дайындалған 70 мың қалмақ жауынгері тұтқиылдан шабуыл жасап, жайлауға көшуге қамданған қазақ елін ойрандап салды. Нәтижесінде әр 10 қазақтың 4-і мерт болып, тірі қалғаны мүмкіндігінше тойтарыс көрсетіп бас сауғалап жан-жаққа көшті.
Не себепті екенін білмеймін, бұл азалы күнге орай мемлекетіміздің ресми өкілдерінің ауыздарына құм кұйылғандай. Олай болса біз өз жақтан үлес қосайық. Сайтымда Дулат батырларының тізімі бар, жақында сол мақалада есімі жазылған Ботбай-Бұйдас Өмірбекұлы Өтетілеу батырдың жетінші буындағы бір ұрпағымен әңгімелестік. Азамат есімді бауырымыз Жамбыл облысының Қостоған ауылының тұрғыны екен. Содан біраз мәлімет алып осы мақаламды жазуға кірістім.
Алдымен Өтетілеу батырдың шежіресін тарқатсақ. Ботбай бабаның 4 ұлы болыпты: Құдайғұл, Шағай, Қоралас, Бұйдас (кейде Бидас деп атайды, тағы бір аты Мырза). Бұйдастан Айдарқұл, Тоқтарқұл. Айдарқұлдан Бақыткелді, Байменбет. Бақыткелдіден Текенші, Бөкенші. Текеншіден Айтқұл, Алқымалды, Бердімбет, Бораншы. Айтқұлдан Өмірбек, Өмірзақ. Өмірбектен Өтетілеу, Жанжігіт, Нәмек. Өтетілеу батырдың 4 ұлы болды - Қаратайлақ, Байтайлақ, Нартайлақ, Сартайлақ. Қазақ-жоңғар соғысында көтерілген Ботбай сарбаздарының туы осы Қаратайлақ атаның ұрпағында сақталды. Бұл ту - шайқасты көрген яғни "боевой" ту!
2012 ж Алматыда Ақпейілов Әшімқұл ағамыздын "Бабалар рухына тағзым. Мырза ұрпақтары. (Шежірелер, тарихи әңгімелер)" деген кітабы жарық көрді. Сонын ішінде Өтетілеу Өмірбекұлы туралы дерек жазылған:
"Өтетілеу Өмірбекұлы жаугершілік заманда өз қатарларымен бірге соғыс өнерін жақсы меңгерген. Жоңғар қалмақтары қазақтардың ала ауыздығын пайдаланып Қазақтардың жерін басып алғанда, Бәйдібек ұрпақтары қолдарына қару алып, басқа ағайындармен бірге, бүкіл қазақ болып қалмақтардан жерімізді босату үшін көп жылдар соғысқанда небір батырлар, өз денгейінде ерліктерін көрсетіп көзге түскен.
Ботбай ұрпақтарынан жасақталған 2000 сарбазын Сәмен батыр, Іле өзенінің он жағындағы "Алтын-Эмел" тауының бөктеріне, қалмақтармен соңғы соғысқа алып шыққанда Көтентай, Шалабай, Қасаболат, Қапсалаң, Текебай батырлардың қатарында болған Өтетілеу, алғаш жүз басы, кейін мың басы болып қатысады. Сол көп соғыстың бірінде Ботбай сарбаздарының туын ұстау кезегі Өтетілеуге келеді.
Сол заманда да туды ұстау аты шыққан, жас батырларға ғана рұқсат ететін болған. Өтетілеу аз ғана адаммен төбенің басында ту ұстап тұрады. Ту ұстаушының міндеті қандай ауыр екенін соғысқа қатысушылардың бәрі жақсы білетін. Әрбір жауынгер қаншалықты қиын жағдайда соғысып жатсада туға қараған. Ту жығылмаса сарбаздарға күш-жігер пайда болып жауға өршелене ұмтылған. Ту жығылса жаудың жеңгені болып табылған. Осыны түсінген Өтетілеу туды құлатуға ұмтылған қалмақтардың алғашқы шабуылын інісі Нәмек бастаған жауынгерлерімен, қыян-кескі ұрыс жүргізіп қуып тастап туға жолатпаған. Қайта топтасқан қалмақтар сан жағының көптігін білдіріп төбені екі жағынан орап кеткендіктен Өтетілеу аз ғана жауынгерлерімен қоршауда қалғанымен, інісі екеуі кескілескен ұрыста бірнеше қалмақтын жанын жақаннамға жібереді. Өтетілеу бірнеше жерден ауыр жараланғанымен соңғы күш-қуатын жинап соғысып, ту қисайғанымен құлатпайды. Тудың қисайғанын көрген қазақтар қайта топтасып бар күш-жігерімен ұмтылып төбені қайта босатып алғанда, Өтетілеудің туда жауға құлаттырмай теңселе басып тұрғанын көрген қазақтың сарбаздары туды қайта тұрғызғанда, қансыраған Өтетілеу қисайып сарбаздардың қолына құлайды. Қалмақтарды төбеден шегіндіріп қайтадан қуғанда, жараланып тұтқынға түскен Нәмекті босатып алады. Соғыста қайтыс болған Өтетілеудің денесін елге әкеліп жерлейді. Өзінің жауға құлаттырмаған туының бір бөлігін "Әкелеріннің ерлігінін белгісі" - деп жас балаларына береді.
Өтетілеудің ұстаған туының бір бөлегі осы күнге дейін Бидас ұрпақтарының өте құнды дүниесі есебінде Бақытбек Төленгітұлының үйінде сақтаулы тұр. Қалмақтармен соғыста жүз басы, мың басы болған, қиянкескі соғыста ту ұстап, құлатпаған батырды қандай деңгейдегі батырдың қатарына жатқызу керек екенін оқырман қауымның өзіне қалдыра отырып, осы қысқа әңгімені кейінгі ұрпақтарға өнеге ретінде қалғанын жөн деген оймен жазып қостым. (Қысқа әңгімені Бедел Сексеновтың кішкене жазғанынан және Әсімхан Қосбасаровтың айтқанынан жаздым)."
Өтетілеу батырдың жатқан жері ауызекі сөз бойынша Іленің маңайында. Жалпы Іле аумағы дулаттардың байырғы мекені болғасын оған таң қалмаймын. Мысалы Шымыр Байтанадан шыққан Нұрманбетұлы Шалданбай батырдың бейіті де сол Іле жақта дейді.
Қостоған ауылында Өтетілеу батырдың құрметіне 2011 ж салынған ескерткіш бар. Сүреттерін төменде қойдым:
Ал енді Ботбай туының сүреттері:
Ту бөлшегінін кейбір жерде жыртылғаннын себебі - естуімше батырдың ұрпағы заманында балам батыр болсын деп шетінен үзіп алып кеткендіктен. Қазақ ырымшыл халық екенін білесіз ғой )))
Ал мынау сүретте тудың қабы я орамы:
Жоғарыда айтылған кітап жарық көрген жылы Көкшетаудан Абылай хан мұражайының өкілдері келіп ту иесінен оны сатуды сұраған. Бірақ Өмірбекұлы Өтетілеу батырдың ұрпағы бұл қадамға барған жоқ және де туды Меркі кентінің мұражайына тапсыруға ниеті бар. Бұл шешімді 100% құптаймыз. Кім біледі, мүмкін жаңа технологиялардың арқасында мамандардың жаңалық ашуына себепші болар.
Жерін жаудан, қызын күңдіктен, ұлын құлдықтан қорғаған Ер есімі - ел есінде!
P.S. 18.12.2023 бұл мақалаға қосымша бір ақпаратты қосуды жөн қөрдім:
Ту жақында Меркі кентінің мұражайына табысталды. Инстаграмдағы мұражайдың бұл туралы хабарға сілтеме төменде.
https://www.instagram.com/p/C0cDAfWsRj7/?igshid=MTRhZmU1ODE2NA==

Шымыр Байтана баба ұрпағы 1926 жылы ресми түрде ру болып аталғаны жайлы

Шымыр Садыбай батырдың 445-жылдығы мен Садыбайұлы Байтананың 420-жылдығы жайлы сайтымның жаңалықтар тарауында жазған болатынмын. Ал Байтана бабадан (1603-1663) өрбіген ұрпақ қай уақытта ресми ру болып танылды деген сұраққа төменде бір дерек бар. Ол Қойгелді батырдың ұрпағы - Керімбай болыспен байланысты екен:
Мына бір мақала бойынша:
https://janaomir.kz/?p=1705
..."Ал Садыбайдың ұлы Байтана өсе келе
шынығып, ерте есейіп, әкесі үшін кек алуға бел
буады. Батыр болып өседі. Байтана Жәңгір
ханның батыр сарбазының бірі болғанын
ұрпақтары біледі. Одан алты ұл дүниеге келіп,
бүгінгі күнге дейін өсіп жеткен ұрпақтарының
саны екі мың шаңыраққа таяп қалды, дейді
ардақтылар. 1926 жылы Керімбай болысқа
(Керімбай датқа Бұралқыұлына) ас бергенде
байтана ұрпақтарына «ру» атағы берілген екен."
Сонда Байтана бабаның дүние салғанынан 263 жыл өткеннен кейін (1926-1663=263) ұрпақтары ел арасында рулық дәрежеге лайық болды.

ҚР Сенатының экс-төрағасы марқұм Өмірбек Байгелдінің пейілі жайлы

Жақында Ташкентте Шымыр бабамыздың жатқан қорымның шырақшысымен байланысқа шыққан едік. Бұл өзбек кісі сол молада бабамыздың бейітіне қарап жүретін 4-ші буын шырақшысы екен. 60 жаста. Кезінде марқұм Өмірбек Байгелді ағамыз (ҚР Сенатының төрағасы) бұл шырақшыны Астанамызға конаққа шақырып күтіп, вокзалға шейін шығарып салған екен. Өмірбек Байгелді дүниеден озғаннан кейін (03.04.2024) аталмыш шырақщы моланың қасындағы Шымыр баба мешітінде имамдармен сөйлесіп бір күн бойы ағамыздың рухына арнап құран бағыштап оқытты.
Өмірбек Байгелді ағамызды соңғы рет тірісінде Шерхан Мұртазаңың 90-жылдығында көргенім болды, кейін көрісетін мүмкіншілігім болған жоқ. Былтыр Ташкентке денсаулығына байланысты жылдық асқа келе алмады. Биыл шетелде жүріп ағамыздың о дүниелік болғанын бір бауырымздан білдім. Сөйтіп жүріп басқа елдің азаматынан ағамыздың кеңпейілділігі жайлы есітіп оқырманмен бөліскенімді жөн көрдім.

Елге қажетті реформалар - 05.01.2026 мақала жаңартылды

Елімізде соңғы уақытта болып жатқан келеңсіз құбылыстарға қарап, болашағымыз не болады деген сұрақ туындайды. Қалыптасқан жағдайдын себептері алуан болғанымен, мемлекет тарапынан жағдайды реттейтін дұрыс әрекет-шешімдерді әзірше көріп-сезіп отырғанымыз жоқ. Біреулер тіпті 3-ші АЭС саламыз деп қиялдап кетті. Мемлекеттік басқару жүйесінде осындай жауапкершіліктің жоқтығынан қарапайым халық зардабын шегіп отыр. Бұл үрдістің жақсыға апармайтыны бәрімізге аңық. Ерте ме кеш пе қазіргі мемлекеттік басқару жүйесі мынау түрімен сахнадан кетеді. Сол кезде жағдайды біршама өзгерте алатын реформалар тізімін дайындап қоялық.
Барлық қажетті реформаны бірден еске түсіріп жазу мүмкін емес болғандықтан, бірте-бірте қосамын:
- Билер сотын енгізу керек. Билер ашық сайлау арқылы сайланып, қызметі үшін айлық алу қажет.
- Қамелетке толған, дені-сау азаматтарға атқыш қаруды еркін сатып алуға мүмкіндік берілу қажет. Бұл болашақта әр-түрлі диктаторларға қарсы шара.
- Мемлекеттік шығындарды бақылайтын қоғамдық контроль (бақылауды)енгізу қажет. Бұл бақылауды жүргізетін азаматтарға айлық төлену қажет.
- Жыл сайын теңгеміздің құнсызданып бара жатканын ескеріп, оны алып тастап ұлттық валюта есебінде долларды қабылдау қажет.
- Адам өлтіргендерге өлім жазасын беру қажет. Тек бірнеше жағдайда рақымшылық жасалынады: өзінді қорғау кезінде адамды өлтіру, соғыс жағдайында жауды өлтіру, лаңкестікті ұйымдастырған, жасаған адамдарды өлтіру, медицина саласындағы қателіктер, байқаусыздан адам өлтіру. Мас күйінде адамды басып кеткен жүргізушілер өлім жазасына кесілу қажет. Псих науқастар адам өлтірсе басқалар сияқты өлім жазасын алу қажет.
- Түрме жүйесі өз-өзінді кемінде азықпен қамтамасыз етіп отыру қажет. Мемлекет түрмелерге егістік алқаптарды беріп, керек азықты өсіруге құрал-жабдықпен қамтамасыз ету керек. Артылған азық әлеуметтік дүкендерге жіберілуі тиіс. Өздеріне, армиямызға киім тігетін цехтер ашылу қажет. Қысқасы, барлығы адал еңбек етіп жүру қажет.
- Мектепте, универде, армияда азаматтарды мәжбүрлеп ақша жинау ауыр қылмыс болып саналу қажет.
- Ұрлықтың профилактикасын кенінен жүргізу қажет. Керек болса ауылдық жерлерде, көшелерде, қоғамдық жерлерде қараусыз заттарды қалдырып - ұрлап алып кеткендерді аямай қоғамдық жұмыстарға салу керек. Ұрлық жасаған кішкентай балалардың ата-анасына айыппұл салу керек.
- Қылмыстық кодекстің 201 статьясын алып тастау қажет.
- Адамды ұрып-соғу істері тек кешіріммен бітпей, денсаулыққа келтірілген зиянға байланысты қоғамдық жұмыс я түрмеге қамаумен аяқталу тиіс.
- Елді қаптаған алаяқтардың бәрі бірдей жазаланбай, жұртқа тигізген зиян/шығынға қарап жазалануы тиіс. Түрмеге 5-6 жылға қамалудан бастап, пожизненный мерзімге бас бостандығынан айырып бастау қажет. Сотталған алаяқтардың электронды базасы елдің басқа азаматтарына ЕГОВ сайты арқылы қолжетімді болу қажет, алаяқтардың қазіргідей түрмеден шығып алып қайтадан кедергісіз жұртты алдап жүргендеріне қоғам тарапынан тосқауыл қойылу керек.
- Мектептегі мұғалімдерге толықтай иммунитет беру қажет. Сабақты жүргізуге кедергі келтіретін оқушылардың көттерінен теуіп класстан шығару құқығына ие болу керек.
- Барлық елді-мекендерде, қала аралық жолдарда, адам көп жүретін жерлерде қоғамдық әжетханалар болу тиіс. Қалаларда орталық канализация 99% қамтамасыз етілу қажет. Бұл мәселелерді қадағалайтын және жауапты болатын арнайы 1 мекеме ашылу қажет.
- Халыққа колжетімді бағамен витамин-минерал, қоспаларды шығаратын отандық зауыт болу қажет.
- Коммуналдық жировкаларды қазіргідей тек банкинг приложение арқылы жіберуды доғару қажет. Кағазға жазылып конвертпен пошта арқылы әр тұтынушыға келу кажет. Монополисттің қағазында коммуналдық төлемнін қанша мөлшері модернизациға кететіні, шығындардың негізі т.с.с. деректер толықтай көрсетілуі шарт. Коммуналдық жүйелер жылдан жылға халықтың төлемдерін ғарыштағы черный дыра сияқты есепсіз жұта бермеу керек.
- Диқандарға егістіктің топырағын алып тегін зерттеп беретін лабораториялар, мамандар болу қажет. Егістік жер жалға алынса да аренда келісімі негізінде жасалыну керек.
- Егістікте өсірілетін өнімнің сапалы тұқымын-дәнін жүйелі, ғылыми негізде өсіріп шаруа, диқандарға жеңілдікпен сататын станциялар ашылу қажет. Ауылшаруашылық министрлігінің ресми сайтында бұл станциялардың дерегі, бағалары, жұмысы үнемі жарияланып тұру қажет. Тыңайтқыш нәрселер, химия - барлығы сайтта көрсетілуі шарт.
- Шағын шаруа қожалықтарға, диқандарға өз өнімің мемлекетке арнайы точкаларда нарықтағы оптовый бағамен тез, кедергісіз, объемына қарамай өткізуге мүмкіншілік берілу қажет. Мемлекет бұл өнімді әлеуметтік дүкендерге тарату кажет. Бүл орайда түсетін барлық шағымдарды арнайы комиссия қарап, интернет аркылы есеп беру қажет.
- Суару жүйесіне ел бойынша жауапты 1 мекеме құрылу қажет. Мемлекет тарапынан барлық құрал-жабдығымен қамтамасыз етілу қажет.
- Интернет елдің барлық жерінде қолжетімді әрі жылдам болу қажет. Интернетке монополия жойылу қажет. Интернеттің жылдамдығын арттыру үшін қажетті оптикалық кабельдер, жер серіктері (спутник) жіберілуі қажет.
- Елдің есігі дүниенің барлық мобильдық байланыс операторларына ашық болу қажет.
- Ұлттық ойындарымызды көрсететін арнайы ТВ канал ашып, федерация/лигалардың жұмысын жандандыру қажет. Тоғыз құмалақ, садақ ату, бәйге, көкпар, қазақ курес, арқан тарту, асық ату, т.с.с. спорт тұрлері бойынша чемпиондарымыз бүкіл елге танымал болу қажет.
- Көп мектеп салынып жатыр. Ол деген қаншама тендер, астыртын қимыл-әрекеттер, парақорлық, жобалардың шығыны жоспарланған мөлшерден асып түсуі, белгіленген мерзімнен кештетіп салу, смета-кестелерге сай болмай шығуы, мектептердің құрылыс сапасымен байланысты сансыз мәселелер, соттасу, т.с.с. далбаса тірліктер. Осыны ескере отырып ел аумағында мектептерді жобалайтын, типовой жобамен салатын, жөндейтін 1 мекеме құрылу қажет. Елдің керек облысында филиалын ашып беріп, қажетті техника-құралдармен қамтамасыз ете отырып, бұл жұмысты соларға тапсыру қажет.
- Әкімдерді, министрлерді, басқа да мем қызметкерлерді бақылайтын тек бір билік болу қажет. Мысалы қазір облыс әкімін премьер де бақылайды, елбасының администрациясы да түрткілейді. Қысқасы елде қос билік болмауы қажет, өйткені "қойшы көп болса - қой арам өледі"! Жаңа әкімді елбасы администрациясының бір адамы келіп таныстырғанда қарапайым халықта "онда премьер министрдің не қажеті бар" деген сұрақ туындамау қажет. Бір ұлттық компанияның облыс филиалында жұмыс істегенімде астанадағы орталық аппараттан тапсырма келе беретін әрі филиалдың бастығынан поручение алып миім ашып кеткен кездерім көп болған. Бұл жағдайдың халыққа пайдасы шамалы.
- Әкімдерге жүктелген поручение-тапсырмалар халыққа арнайы сайтта көріну қажет. Әкімдерді қорғап жүргенім жоқ дегенмен бәріміз адамбыз, аталмыш тапсырмалар белгілі мөлшер|саннан асып кеткесін ескілерін істеп бітірмегенше жаңасы келіп түспеуі қажет. Айтпесе әкім бұларын тек замдарына сырғыта беретін болар.
- СССР ыдырағаннан кейін машина аламын деп қарапайым қазақ қаншама елді шарлап шықты десейш. Елдің тізгінін ұстап отырғандар халыққа шетелдің көліктерін 0 ставкамен әкеліп сатып-алуға мүмкіншілікті сонау 90-шы жылдардан бастап беру керек еді. Қазіргі жағдайды алсақ, беделді лабораториялардын тесттерінен өте алмайтын, қосалқы бөлшектері - инструкциялары жоқ қытайдын көліктері елімізде күн өткен сайын көбейе жатыр, шетелден келген көліктер үшін кеден алымының 80% басқа елдің бюджетіне кетіп жатыр, болмашы утильсбор деген нәрсе енгізілді. Тіпті сельхоз техникаға да осындай талаптарды қойғанына қарап қалыптасқан жағдайдың қай елдерге пайдалы екенін сезіп отырмыз. Осының бәрін доғару керек. Қазаққа 3 нәрсе керек - жақсы ат, жылы шанырақ пен жақсы әйел. Мемлекет соңғы екеуіне кепіл бере алмаса да қолжетімді көлік алуға жағдай жасау қажет.
- Ағаш-қағаз саласы. Әзірше ағаш, қағаз, картон, фанера т.с.с. тауарды басқа елдерден сатып алып жүрміз. Шетелге валютамыз кетіп жатыр. Неге ашық далада мыңдаған шаршы километр ағаш ормандарын отырғызбасқа? Ол ағаш товарный халге жету үшін кемінде 30-40 жылдай өсу қажет. Бұл бағытта арнайы институт, мекеме ашып, магистралды пластик құбырмен суды жеткізіп тамшылатып өсіруге әзірден жүйелі әрекет еткеніміз жөн. Суды қайдан аламыз десендер, Ертіс-Қарағанды су каналын ірі диаметрлі пластиқ құбырларымен алмастырындар да артылған су осы ормандарға толықтай жететін болар. Немесе көктемде таситын қаншама өзеннің суын су қоймаларға жинауға болады.
- Дамыған елдерде қазақ диаспораны құру. Сол елдерге таңдаулы жастарды оқуға жіберіп қана қоймай, мемлекетіміз тарапынан сол елде баспана|үй алып беру. Ол жақтын азаматтығын алуға, шағын бизнес ашуға көмектесу. Сол жердің мем басқару жүйесінде қызмет етуге мүмкіншілік жасау. Диаспоралардың тізгінің ұстап отыратын жауапты тұлғаларды, билерді сайлау. Қиын жағдайға түскен азаматтарымызға диаспора жағынан көмектесу. Орнығып алған жастар уақыт өте сол жерге туыс-достарын тартып, еліміздің экономикасына қажетті валюта жіберетін болар. Керек болса сол елдің саясатына ықпал жасай алатын күш те бола алады.
- Елден валюта қай себеппен кетіп жатқандығын аңықтап, қолымыздан келгенше бұл себептерін азайту қажет. Мысалы, жыл сайын қаншама қантты шетелден сатып алып, солардың өңдірісін қолдап отырғанша - неге тездетіп өзімізде жетіспейтін қант зауыттарын салмасқа? Шетелден қаншама электроэнергия сатып алып жүргенше тездетіп отандық жел турбиналарын өңдіріп, қосып, артық қуатты жинайтын накопитель ойластырып салмасқа? Автокөлік жолдарға қарайтын мекемеге разметка бояуды шығаратын, немесе светофор жинайтын цех, я қар-мұзды тазалайтын техника-жабдықтарды шығаратын зауыт неге ашпасқа?
- Елді қорғау мәселесіне келсек, жанымызда күшті, агрессивті елдер бар. Жерімізге армиясымен келіп-қалудан сақтайтын тек бір нәрсе бар - ол отандық жаппай қырып-жою қаруы. Атомдық қаруды жасай алмасақ та биологиялық қаруды дайындап беретін мамандарымыз бар. Бұл орайда ауқымды жұмысты тез бастағанымыз жөн. Уақыт көрсеткендей соғыс басталғаннан кейін басқа елдердін жазбаша кепілдері ауа болып қалады екен. Бірталай қазақ оккупацияның құрбаны болып кеткенін тілемесек - елді шапқан жауды тез жоқ қылатын қаруымыз дайын болу керек.
- Еліміздің денсаулық сақтау жүйесі жайлы. Конституциямызда денсаулық жөнінде тек 3 сөйлемнен туратын 3 тармақ қарастырылған (29 бап). Ал мысалы елбасыға байланысты шамамен 45 тармақтан туратын бөлек бір тарау бар. Нәтижесін өзіңіз білгендей.
- Фармацевтика саласы. Бұл сала дұрыс демеу, бақылау мен қаржыландыру арқылы бюджетке бірталай табыс әкеле алады. Ал әзірше қарапайым дәрі-дәрмекті шетелден сатып алып жүргеніміз - бұл бағыттағы жұмыстын қай деңгейде екенін көрсетеді.
- Медицина мамандарын дайындайтын еліміздегі колледж-академияда азаматтарымызды тегін оқыту қажет.
- Жел мен күн сәулесінің энергиясын кенінен пайдаланып бастау қажет. Елімізде жел турбина, күн энергетика мамандарын дайындау курстарынан бастап, зерттеу, жобалау, бұларды өңдіру, салу, эксплуатация мен жөндеуге шейін процесс тез арада қолға алыну қажет.
- Жаяу жүргіншілер үшін көлік көп жүретін (авария көп болатын, мектептердің қасында) жолдардың астымен немесе үстімен өтетін переход/көпірлер кенінен салып бастау қажет. Бұны жобалау, салу, пайдалану, жөндеуді т.с.с. арнайы құрылған бір мекемеге тапсыру керек.
- Лық толы автобус деген нәрсені жүйелі түрде жою қажет. Ол үшін қалаларда, мегаполистерде екі-этажды автобустарды жүргізіп бастау қажет. Бұл бағытта керек өзгерістерді ұйымдастырып, зауытын ашу керек.
- Техбайқауды алып тастау керек. Әр жүргізуші, көлік иесі, өз көлігінің техникалық жағдайына өздері жауапты болу қажет.
- 2024 ж елімізге ресми дерек бойынша әкелінген жеміс-жидектің құны 456 млн. долларға жетіпті. Қазір сол мақаладан үзінділерді түсінікті болу үшін төменде келтірейін:
Сонда өткен жылы тек кәдімгі алманың 200 мың тоннасы елімізге сырттан жеткізілді. Біздің жеріміз дүниедегі алманың түп отаны деп кеуде керіп жүргенімізде соншалықты алманы шетелден импорттауға мәжбүрміз. Жүзімді ал, құлпынай, малина, т.с.с. бар. Бұл жеміс-жидекті қай химиямен өсіргенін кім біледі? Сол химияның халықтың денсаулығына әсерін зерттеп көргендер бар ма өзі?
Елдің экономикасы бір тараптан бар шикізатты жан-жаққа сатып жүріп валюта алып келсе, екінші жақтан жинаған валютаны осылайша басқа елдерге жибереді. Сөйтіп жүріп елде бюджеттін тапшылығы қашан тыйылады деп ойлайсыздар?
Элементарный алма ағаштарын өсіре алмайтын әкімдер мен министрлерді қысып, қалыптасқан бұл жағдайды түбегейлі өзгерту керек!
- Мегаполистеріміздің инфрақұрылымын, қауіпсіздігін, өмірге жайлылығын заманауи түрге келтіру. Бұл орайда шетелден біреу келіп барлық мәселелерімізді шешіп береді деп отырып күтудын қажеті жоқ! Қоғамдық транспортты алсақ. Алматыда метро жүйесі әлі қасықтап салынуда, қала сыртына жұртты ары-бері таситын электричка жүйесінің дұрыс жобасы да жоқ. Астанада жалғыз ЛРТ жолы неше жылдан бері аяқталмай жатыр. Шымкентте метро құрылысы түгіл автобустардың үнемі лық толы болып жүретіні шешімін таппай жүр. Бірде-бір қалада екі-этажды автобус енгізілген жоқ, екі-этажды автожолдар да салынбай жүр. Мегаполистерде развязка салу үрдісі әзірше қуантып отырған жоқ.
- Елімізден капитал шығару мәселесі. Бір мысал. Жақында отандық бір банктің иесі Туркия елінде Hepsiburada деген сервистің 65% акцияларын алуға 1,13 млрд $ жұмсапты. Өздерінің жинаған қаржысы ғой, біреудің ақшасын санап қайтеміз, т.с.с. ой-пікір бар болғанымен мәселенін түбіне қарау қажет. Неліктен қазақтың жерінде қомақты капитал жасап алған жергілікті кәсіпкерлер, олигархтар - уақыт өткесін капиталдарын шетелге аударып бастайды? Бірнеше себептердін арасында мыналар бар-ау: 1) патриотизмнің (отан сүю) төмен болуы 2) мемлекет институттарына сенімсіздік 3) жауапты мем қызметкерлердің бұл мәселеге немқұрайлы қарау я сыбайлас ретінде әрекет етуі.
Әлгі 1,13 миллиад долларға елімізде қанша шағын фабрика, цех ашуға болар еді! Отандық спички (сіріңке), тіс жуатын паста, такси/курьер қызметін, қажетті дәрі-дәрмек өнімдер, т.с.с. Жарайды, аталмыш бірінші себеппен ештене істей алмасақ та, кейінгілеріне назар аударуымыз керек.
Билік ауысып, жаңа елбасының айналасындағы жаңа аш "Сатыбалды"-лары біреудін капиталын большевиктер (рейдер) сияқты тартып алмау үшін ең алдымен билікке тосқауыл болатын толықтай тәуелсіз әділдік жүйе болу керек! Сондықтан мен билер сотын бұл тізімнің басына қойып жатырмын. Ал үшінші себеп бойынша - мем аппаратындағы формализмнен арылуымыз керек.
- Елге келіп жатқан миграция мәселесі. Билік халықпен еш санаспай мемлекеттің есігін әр-түрлі елдің азаматтарына аша салды. Дамыған елдердің азаматтарына көп әңгіме жоқ, олар келер-кетер. Ал басқасы қазір Алматыда қаптап жүр. Қаншамасы елімізде қылмыстық істердің кейіпкері болғанын тек құдай біледі. Ақша-сауда-инвестиция қуалаймыз деп нәтижесінде бір күні елімізде қосымша диаспоралардың (=қосымша проблема) орнығып алғанын көретін боламыз. Бұл мәселені жіті бақылап жүруіміз қажет.
- Еліміздің алтын қоры елдің аумағында сақталу керек! Неше тонна алтынымызды жасырын түрде шетелдің бір жағында ұстауды доғару керек. Бәрін елге қайтарып бастаған дұрыс.
- Үш мегаполистерімізде үш мемориал кешен салып үстіне таза алтыннан құйылған мына ескерткіштерді орнату керек: киіз үй, бесік, балбал тас.
- Мектепте неше буллинг, қысымға қарамастан жақсы оқып "Алтын белгі" алған оқушыларымызға сол медальдын таза алтын мен платинадан жасалған номерленген нұсқасын беру керек.
- Жастарды баспанамен қамтамасыз ету мәселесі. Мемлекет, ресми неке қиып бала тапқан әрі баспанасыз әр жұпқа бірнеше жылдан сон үй беру тиіс. Оған 5-10 жылдай минимальный аренда төлемдерін алып жұптын жеке меншігіне ресми түрде айналдыратын әрі пәтерлерді тарату барысында әр-түрлі айлалардың әу бастан көзін құртып отыратын жүйені құру қажет. Бұл программа бойынша қаланын щетінде типовой үлгімен қарапайым көп қабатты үйлер көптеп салынып, қоғамдық транспортпен (метро, автобус, ЛРТ, травмай), қажетті мектеп, бала бақшасымен т.с.с. мемлекет тарапынан қамтамасыз етілу керек. Бұл жобаны толықтай өзі жүргізетін арнайы мекеме ашылу керек!
- Көрші елдермен бірігіп 24/7 күн энергиясын пайдалануға болады. Планетамыз шар болғасын бір жағында таң атқанда басқа жағында күн батып жатады. Сөйтіп көрші елдермен келісіп ортақ ЛЭП желімен ірі күн панель стансаларды салып қоссақ, олар күндіз өз күн стансаларында өңдірілген электрэнергиясын бізге айдайды, біз күн жарықта өз энергиямызды оларға айдаймыз. Сол арқылы елімізде күндіз, түнде де электрэнергия қолжетімді болады. Күн стансаларын салуға миллиондаған гектар бос жатқан жеріміз бар, егіншілікке де жайылымға да жарамайтын. Артылған қаншама гигаватт күннің энергиясын кабель желісі арқылы Европаға экспорт жасап сатсақ та - қазынаға әжептеуір пайда әкелетіні сөзсіз. Себебі электр энергия қашан да бәріне керек. Ал экспорт ол деген тек сыртқа шикізат сату емес.
Мақала әлі біткен жоқ )))

Дулаттар, қазақтар, оңтүстіктегі ірі шаһардан қалай айырылып қалды

Соңғы уақытта ғаламторда, нақтырақ айтқанда ютубта студияға келетін тарихшылар/сұхбат жүргізетіндер Дулаттардың Ташкент үшін күресі жайлы деректерді шала айтып кетеді де бұл тақырыптың мән-жайын ары қарай тарқатпайды. Мысалы мына бір видеода:
Дулаттар жайлы 21:10 және 44:10 минутында айтылып жатыр. Әрине дүниеде барлық нәрсені білу мүмкін емес, соңдықтан бұл тақырыпқа байланысты өз жағымнан кейбір дерек, пікірлерді жазып кетейін.
Д.Д. Байдалиевтің "Батыр - елдің сәулеті" кітабінің Сартұлы Койгелді батыр тарауында Ташкентпен байланысты төмендегі деректер келтірілген:
"...1734 жылғы жоңғар шапқыншылығының ақтабан шұбырынды алқакөл сұламадан кем түспеген жойқын соғысында, Ұлы жүз қазақтарының оннан жетеуінің құрып кеткені тарихтан белгілі. Осы кезеңде қалған елді аман сақтап қалу мақсатында Төле би мен Қойгелді батыр дулаттарды Қарақалпақ жеріне алып өтеді. Кейін 1739 жылы Төле бидің бұйыруымен Қойгелді бастаған қол Ташкентті қайырып алады."
"...Қойгелді Төле би көз жұмған соң билікті өз қолына алып оңтүстіктегі Ұлы жүзді 40 жылдай басқарды. 1771 жылы Абылайды хан сайлағанда ақ киізге көтерісуге қатысқан. 1781 жылы Абылай қайтыс болғанда хан сүйегін Түркістанға жерлеудің басы - қасында болады."
"...Ұлы жүздің ханы болған Жолбарыс хан өлген соң ұлы жүзге хан сайланған жоқ. Билікті Төле би жүргізді. 1756 жылы 93 жасында үш жүздің төбе биі аты бүкіл қазаққа мәшкүр болған би қайтыс болды. Оның денесі Ташкенттің Шайхантәуір деп аталатын қабірстанға жерленді. Төле бидің мұнда жерленуіне оның тоқалы Бибі себепші болған. Өйткені бибі Шайхан-Тәуірдің тікелей ұрпағы еді.
Төле би қайтыс болған соң Ұлы жүздің билігі Қойгелдінің қолына көшеді. Ұлы жүздің тізгінін қолын мықтап ұстаған Қойгелді жерін, елін Ресейге де бағындырған жоқ, іргесіндегі Қоқан хандығына да телміртпеді, сөйтіп 25 жылдай билік құрды."
"...Даңқты қолбасшы, батыр Қойгелді 1795 жылы өмірден өтті. Қойгелді өмірден өткен соң Ташкентті билеуге бақталастық басталды. Билікке Төле бидің баласы Қожамжар, Бәйтік, Сиқымнан Рысбек, Шымырдан Қойгелдінің баласы Жолмырза таласты. Ақырында түп нағашымыз деп Ташкентті билеуді Жүнісқожаға тапсырады. Жүнісқожа болса биліктен айырылып қалмауды ойлап қазаққа қазақты айдап салады. Қошақ деген Шаңышқылының батырына 40 мың қол беріп Дулаттықтырдың бетке ұстарларын түгел қырғызады. Олардың бастарын төбе етіп үйгізіп ең ұшар басына Қойгелдінің немересі Қырғызбайдың басын қояды.
Қазақтарды өзара қырқыстырып, таластырып қойған қоқандықтар көп ұзамай-ақ Ташкенді, басқа да қалаларды басып алады. Ұлы жүзге екі жүз жыл астана болған Тәшкеннен Дулаттардың айрылып қалуы осындай алауыздықтың салдары болатын.
Қойгелді ұрпақтарынан Жетібай, Бөлтеш, Жампоз, Бұралқы, Керімбай сияқты билер, Өтеболат, Қырғызбай, Байшағыр, Қарабатыр, Шонды сияқты батырлар шыққан. Ал Қабыланбек (Қойгелдінің немересі) бек болып қалада бес қақпаны билеген." (Еркин Арзымбетов: *Сарыағашқа іргелес, СССР заманында винзавод салынған Капланбек ауылының аталмыш Қабыланбекпен байланысы бар)
"Бір ғана Ташкент қаласының өзінде Қойгелді базары, Қойгелді көшесі, Қойгелді қақпасы деген атаулар болған. Қойгелді соғысқан жерлер Қазақстанның оңтүстік өлкесінде Қотырбұлақ, Майтөбе, Қошқарата, Ақкөл, Қаратау сияқты жерлердегі шайқастардың іздері әлі күнге белгілі."
Бірақ Дулаттар Ташкентте тек жоңғар-қалмақтан кейін жасаған деп ойлаған қате болар. Қазақтың ханы - Есімханның, 1627 ж (кейіннен Қатаған қырғынына алып келетін) Сайрам маңындағы жүргізген ұрысында да Ташкентті алуға қан төккен қолдын арасында да Дулаттар болды. Мысалы, Жаныстың Қыбырай батыры (*Ташкенттің қасында Qibrai ауылы бар) Есімханның қолында болып олжаға түскен бір баланы ағайынның біреуіне әкеліп бергені шежіреде сақталған.
Жоғарыда аталмыш Жүңіс қожа Ташкенттегі дулаттарға тек (именно) шаңышқылы, қаңлы рулардың өкілдерін неге айдап салды десеңізші? Ол Қатаған қырғынның мән-жайын білген болса керек. Және сол оқиғаны өз мүддесіне пайдалана білді!
Есімханға дейін де Дулаттардың Ташкентте жасағаны анық. Дулатұлы Шымыр бабамыздың сүйегі ол шахарда тектен тек жатпағаны оқырманға түсінікті шығар.
Мен сізге басқа бір қызық фактіні айтайын.
Бірнеше жыл бұрын өзімнің гаплогруппамды біліп жүру үшін АҚШ-та танымал лабораторияға (www.familytreedna.com) жасушаларымның (клетка) үлгілерін жибергенмін. Ол туралы сайтымда бір мақаланы да жаздым. Уақыт өте келе аталмыш лабораторияға мен сияқты анализ тапсырған және де талдаудың нәтижесінде ген бойынша маған туыс болып есептелген адамдар жайлы электронный пощтама хабараламалар келіп бастады. Лабораторияның сайтында парольмен тіркеліп көрсен, ол адамдардың дерегі таблица түрінде шығады. Анализ тапсырғанда кейбіреулері өздерінің білетін ата-бабаларын, елдерін, т.с.с. жазып жібереді. Әзірше сайт шығарып беретін тізімде дулаттар да бар, басқа ру-елдің азаматтары да бар. Маған туыс болып шыққан 50 шақты адамның ішінде 5-6 өздерінің бабаларын/руларын Шаңышқылы етіп көрсетіпті. Тізімде өздерін Төре санайтын 4-5 жігіттер бар :) Қазір скриншоттарды төменге салып көрсетейін (аты-жөндерін әрине жасырып қойғаннан кейін).
Менің ойымша Шаңышқылы руының құрамында Дулаттардың болуы жоғарыда Жүңісқожаның Ташкентте ұймдастырған қырғынның нәтижесі. Ата-анасынаң айырылып қалған ер балалар сол рудың ішінде өйтіп-бүйтіп кірме болып қалды. Дегенмен бұл мәселе бойынша ақиқатты болашақ ғалым-тарихшылар айтар деген үміттемін.
Ташкентті тартып алған Жүңісқожаның билігі алысқа бармады, көп үзамай қаланы Қоқандықтар басып алды. Кейіннен қаланы патшалы Ресей жаулап алды. Патшаны тақтан тайдырып сахнаға большевиктер шықты. Бірнеше жылдан сон кремльдегі большевиктердің ұйғарыммен Ташкент көрші елдің астанасына айналып кетті. Қазақтар бұл процессті уақытында тоқтата алмады.
Мақаламның қорытынды түйіндерін айтатым болсам, олар төмендегідей:
1) Қойгелді батырдан кейін Ташкенттің билігі Жүңісқожаға өткеннің ең басты себебі - дулаттардың өзара келіспеушілігінен, араздығынан.
2) Дулаттардың Ташкенттің билігінен шеттетілудің себеп-салдарын ғылыми негізде тағы да зерттеу керек.
3) Жеті ата деген нәрсе кейде әр-түрлі себеппен шыңдыққа жанаспау мүмкін.
4) Өзге ұлт өкілдерінің қолына билік түссе, қазақтың мүдделерін ойламас. Қазақ ұлты өз болмысын, келешегін стратегиялық тұрғыдан ойланып жүруды үйрену қажет.

Дулаттар, қазақтар, оңтүстіктегі ірі шаһардан қалай айырылып қалды — видео

2002 - 2024 жылдар аралығында Шымыр баба рухына арнап берілген астар тізімі

Құрметті оқырман, аманбысыз. Ташкентте Дулатұлы Шымыр бабамызға жыл сайын ас ұйымдастырылатынын білесіздер. Ол дәстүр 2002 ж кесене салынған жылдан басталып, қазіргі уақытқа дейін 23 жыл бойы жалғасып келе жатыр. Бұл үрдіс қазақ тарихының ажырамас бір бөлігі болғасын оны сақтап, біліп жүргеніміз жөн.
Өткізілген жиындардың жылы мен ұйымдастырушы жақ жайлы қысқаша деректі төменде калдырамын.
:

Толе би

После смерти Тауке хана объединявшего вместе три жуза, джунгары воспользовавшись возникшими разногласиями среди казахов, усилили нападения на казахов что в конце концов привело к «Ақтабан шұбырынды». Тогда Толе би (1* №350 в родословном дереве на этом сайте) отправил к джунгарам человека с ложным обещанием подчиниться, договорившись с Малик батыром (2* №***) из рода Сихым, Котен батыром из рода Богежил, Койгелды батыром (3* №314) из рода Шымыр, Каранай батыром из рода Сыргели, Кунан батыром из рода Канлы, Толебай батыром из рода Конырат, Алшынбай батыром из рода Рамадан,
перейдя полноводную реку Чирчик (4* в Узбекистане) через мост в городе Ходжикент (5* в Узбекистане), откочевали вместе в место под названием Жидели Байсын (6* должно быть местность Байсун на юге Узбекистана). Оставшиеся подчинились джунгарам. Через шесть лет у джунгаров произошла эпидемия оспы и они покинули Ташкент. Услышав это Толе би вернулся с откочевавшими родами.
В то время хан джунгаров Баршахан отправил своего визиря Сенгиля (Сангыла) к Толе би, и потребовал подчиниться. Толе би принял посла и когда тот заснул напившись вина, его племянник (7* сын сестры) Шінет батыр (8* №916 - информация обновлена 20.10.2019) из рода Сихым поиздевавшись срезал посланнику косичку. Рассердившийся на это хан джунгар потребовал выдать человека отрезавшего волосы его посла. Толе би направил ему своего сына Жолан батыра (9* №357). Хан джунгар понял что ему выдали непростого человека и отпустил его, но затаил злобу. В то время Толе би находился в Жетикенте (10* в Ферганской области Узбекистана). Приняв посла джунгаров он опять напоил его вином и откочевал в сторону Коканда. Джунгары захватили Туркестан, Сайрам, Шымкент, и взяли в плен двух сыновей Толе би, Кожабека (11* №356) и Жолана.
Толе би добравшись до Тойтобе (12* ауыл Тойтепа – To’ytepa в Узбекистане, с 2017-го Нурафшон) услышал эту новость, и вернувшись в место Кыбырай (13* Кибрай – Qibrai в Узбекистане), Дормен, отправил человека по имени Телимбет как посланника джунгарам и освободив двоих своих сыновей откочевал в Жидели Байсын (14* скорее всего около города Baysun на юге Узбекистана).
После того как Китай начал давить джунгаров Толе би вернулся с Жидели Байсын. В союзе с Уйсыном Буркит би, он победил Жолбарыс хана управлявшего Ташкентом и занял его место. Правил Ташкентом около двенадцати лет.
Когда киргизский манап Садыр начал нападения на Старший жуз, Толе би призвал из Сарыарки Абылая и направил его на киргизов. В этой битве Самен батыр из рода Ботбай в поединке победил киргизского батыра Карибоза. В итоге военных действий Абылай хан победив киргизов, забрал с собой группу пленников и другие трофеи.
Постарев Толе би поставил вместо себя править Ташкентом сарта (узбека) по имени Жунис кожа. (15* некоторые считают что сделал он это чтобы избежать раздора между родами Дулатов Сихым, Жаныс, Ботбай и Шымыр). После смерти Толе би он был похоронен на кладбище Шейхантаур в Ташкенте. В народе его прозвали «Қарлығаш (Калдыргоч) әулие».
Сын Малик бия из рода Сихым, Босмойын би (16* №340) начав борьбу за власть в Ташкенте, решил взять ее в свои руки. Бии родов Канлы, Шанышкылы выступив против этого перешли на сторону Жунис кожы. Победив Дулатов они изгнали их из Ташкента.
Набравшийся сил в военных действиях с киргизами, Байтык би (17* №365) являющийся внуком Ақбота бия и сыном Ырысбая из рода Жаныс, снова начал борьбу за место Толе би в Ташкенте. Однако рода Кыпшак, узбеки, Шанышкылы, Канлы опять начали противодействие Дулатам, и воспользовавшись этими распрями Кокандский хан Алимхан объединившись со своим младшим братом Омарханом подчинили себе Старший жуз в течении года. Они начали движения по подчинению казахов Сарыарки но раздразнили царскую Россию которая в итоге заняла земли Старшего жуза.
Қазақ шежіресі. Зайыр Сәдібеков.
1994

Шымыр баба, Дос би, Қыбырай батыр, Төле би. Ташкентке сапар

2018 ж. қыркүйегінде Ташкент қаласында жатқан Шымыр баба, Дос би (Сиқым), Қыбырай батыр (Жаныс) және Төле биге (Жаныс) зиярат етіп барып қайттым. Күн ыстығында жүрмес үшін мамыр немесе қыркүйек айында барғаныңыз жөн. Қазір Ташкентке Қазақстаннын бірнеше жолмен баруға болады:
Ұшақпен, Алматы-Ташкент (Тальго) поезымен, Шымкенттің ескі автовозкалынан шығатын жақында ашылған автобус рейсымен (Шымкент-Ташкент-Шымкент) немесе Шымкенттен таксимен.
Өзім автобуспен баруға шештім.
Билет бағасы Шымкенттің ескі автовокзалының кассасында 1500 теңге. Ташкент автовокзалының кассасында біздің теңгеге аударғанда 2000 теңге (40000 сум).
Автобус іші жартылай бос. Күніге 3 рет жүреді. Автобус шекараны очередсіз өтеді және онымен Шымкенттен Ташкентке шамамен 3 сағатта жетуге болады. Автобус шекараға жақындағанда оған обменник адам кіріп теңгенізді өзбек сумына айырбастап береді. Өз басым Шымкенттің Тәуке хан көшесіндегі обменниктерде 10 мың теңгені 210 мың өзбек сомына айырбастаған едім. Жалпы Ташкентке долларды алып бару тиімдірек дейді. Паспорт өзінізбен болу керек. Өзбектің шекарашылары баяғыдай сотка, ноутбуктың ішін тексермейді.
Шымкент-Ташкент автобусы Ташкенттің ипподром маңындағы автовокзалына келіп тоқтайды. Өз ақшанызды үнемдеп таксистерге ақша құртпау үшін (олар 20000-30000 сум сұрайды) автовокзалдан шығып сол жағында жол асты переход бар. Одан өтіп асфальт жолдын арғы бетіндегі Олмазор (бывший СабырРахимовский) метро станцияның алдынан шығып Ташкентский метромен керек жеріңізге барсаңыз болады.
Метро бағасы 1200 сум (60 теңге). Алдынала интернеттен Ташкенттің метро картасымен қаланың картасын сотканызға жүктеп алғаныныз дұрыс. Өйткені мобильный интернет болмай қалу мүмкін. Өзбекстандағы Ucell'дің сим-картасын алу үшін прописка және т.б. керек дейді. Түнеп шығатын баспананы (пәтер, отель) алдынала www.booking.com арқылы заказ беріп қойдым. Кафеде тамақтың бағалары арзан (бір тағам шамамен 10-12 мың сум).

Шымыр Дулатулы, Дос би, Кыбырай батыр, Толе би. Поездка в Ташкент

В сентябре 2018 года сьездил в город Ташкент чтобы посмотреть мавзолеи Шымыр Дулатулы, Дос би (Сихым), Қыбырай батыр (Жаныс) и Төле би (Жаныс). Чтобы не ходить по жаре рекомендую такие поездки в мае или сентябре месяце. Сейчас в Ташкент с Казахстана можно добраться несколькими способами:
Самолетом, поездом Алматы-Ташкент (Тальго), рейсовым автобусом Шымкент-Ташкент-Шымкент со старого автовокзала Шымкента или на такси с Шымкента. Решил поехать автобусом.
Стоимость билета в кассе старого автовокзала Шымкента 1500 тенге. В кассе Ташкентского автовокзала в переводе на тенге 2000 (40000 сумов).
Автобус наполовину заполнен. В день ездит 3 раза. Автобус проезжает границу без очереди и на нем можно добраться из Шымкента в Ташкент примерно за 3 часа. Приближаясь к границе в автобус заходит человек обменник и меняет тенге на узбекские сумы. Сам заранее поменял тенге на сумы в шымкентских обменниках по улице Тауке хана, по курсу 10 тысяч тенге на 210 тысяч сумов. Вообще говорят что выгоднее ехать в Ташкент с долларами. У вас должен быть паспорт. Пограничники Узбекистана как раньше не проверяют содержимое соток и ноутбуков.
Автобус Шымкент-Ташкент приезжает на автовокзал возле Ташкентского ипподрома. Если хотите сэкономить и не тратить деньги на такси (они заряжают примерно 20000-30000 сумов) слева от выхода из автовокзала есть подземный переход, перейдя по которому вы окажетесь на другой стороне автодороги у входа на станцию метро Олмазор (бывшая СабырРахимовская). Цена поездки на метро 1200 сумов (60 тенге).
Советую заранее скачать на сотовый карту метро и города Ташкента т.к. у вас может не оказаться мобильного интернета под рукой. Чтобы взять сим-карту узбекского Ucell нужна прописка и т.п. Жилье (квартира, отель) заранее заказал через www.booking.com. Еда в кафе не дорогая (одно блюдо примерно 10-12 тысяч сумов).