Еркин Арзымбетов

Решение спора между родами Дулат и Албан в 1856-1857 гг

Петр Семенов-Тян-Шанский в своей книге "Путешествие в Тянь-Шань" описал как решилось дело между родами Дулат и Албан в 1856-1857 гг на территории нынешней Алматинской области. Дело касалось отказа засватанной невесты выходить замуж. Предлагаю послушать вырезку из данной аудиокниги:
Следует рассказать про указанных в книге султана рода Дулат по имени Али и султана Албанов - Тезека. В 1847 году П.Д. Горчаков был назначен генерал-губернатором Западной Сибири. Он назначил внука Абылай хана (от его старшего сына Адиля) Али - султаном (правителем) рода Дулат в окрестностях Алматы. А в 1850 году генерал-губернатор назначил чингизида Тезек төре Нұралұлы султаном родов Албан и Суан старшего жуза. Упоминаемый в книге Диханбай скорее всего внук Самен батыра из рода Ботбай - Диханбай батыр (Диханбай Қапсалаңұлы).

Решение спора между родами Дулат и Албан в 1856-1857 гг — видео

Родословная Балуана Шолака (Нурмагамбета Баймырзаулы)

Балуан Шолак хоть и родился на земле Кокшетау в 1864 году, по генеалогии является потомком Дулата. Про его жизнь и историю в интернете есть объемные статьи. По информации собранной покойным Аргынбай Бекбосыном родословная Балуан Шолака (добавил в раздел древо этого сайта) такова:

Дулат - Шымыр - Бекболат - Жиеш - Қарымбет - Сәмбет - Қосы батыр (являлся тысячником казахского войска в Аныракайской битве и батыром из окружения Толе би) - Қойайдар - Досмамбет - Сейтімбет - Есентай - Қазанғап - Жарықшақ - Баймырза - Нұрмағамбет (Балуан Шолақ). У Балуана Шолака было 18 детей, из них в конце остались трое: Исажар, Құдайберген и дочь Бәтен.

"Сиқымнан Әжібай келді түмен...Мың кісі келді Сәмбеттен...Бестеректен келді Бесқожа..."

Берлин қаласында 1837 ж. дүниеге келген Фридрих Вильгельм Радлов (кейін Ресейде Василий Васильевич Радлов деп атанып кеткен) 19 ғасырдың ортасында түркітанушы қызметімен қазақ даласында халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, 1870 ж. Санкт-Петербург қаласында "Наречия тюрских племен, живущих в южной сибири и джунгарской степи" деген бірнеше томдық жинағының 3-ші бөлімін басып шығарды (кітаптағы қазақша мәтін латын әріптерімен жазылған). Сол басылымда "Қазақтың бұрынғы заманның батырлардың өлеңі мен мақала сөз" атты VIII бөлімінің 77-ші бетіндегі "Кенесарының жырынан бірнеше ауыз" деген тарауында мынадай бір мәлімет жазып қалдырған:
"Қыстың бір алты айы өткен соң,
Жаздың бір алты айы өткен соң,
Аспара деген етектен
Елім бір көшіп өткен соң,
Іргелесіп отырып,
Елу саба толтырып,
Әуелгі жұрттың жақсысын
Шақырып үйге келтіріп.
Астау-астау ас тартып,
Ақсақалға бас тартып,
Жартыбай батыр жалғыз кеп,
Отыр екен қырық мың кісі алғаш кеп.
Жындыбайдан Бүгеу кеп,
Өңкей батыр екеу кеп,
Сиқымнан Әжібай келді түмен,
Батырбектің буымен,
Құрман келді Қожадан,
Мың кісі келді Тамадан,
Өңкей батыр ағадан,
Мың кісі келді Сәмбеттен,
Байзақ келді Мәмбеттен,
Бестеректен келді Бесқожа,
Кене хан мен Сәлмен бай,
Аты жұрттың бәрін тамам қылған соң
Шабуылшы шапты қыр жақпен,
Шапқыншы шапты ой жақпен,
Түн ортасы болғанда
Хабар берді Рақпан."
Бұл жерде аталған Шымыр руының тумасы - Байзақ Мәмбетұлы (осы сайттағы шежіреге кейінірек қосамын) және де Сиқым тармағынан шыққан Батырбек Рысбекұлы туралы да айтып кеткенім дұрыс болар. Жалпы Кенесарының қырғызбен соғысында қазақтардың ішінде Дулаттар ерекше шығынға ұшыраған. Байзақ батырдың өмірі өте ауыр аумалы-төкпелі дәуірге дөп келді. Хан Кененің Жетісуға келгені, Ұлы жүз қазақтарын орыспен қатар қырғыз, қоқан сарттарына қарсы қояды. Бұл кезеңде өз шығынын берген ұлы жүз қазақтарына енді екінші қауіп келді. Қоқандықтар ұлы жүз қазақтарын орыстарға қарсы қалқан ретінде пайдаланды. Ал, орыстар болса, өзінің жаңа қаруының құдіретімен жергілікті қазақтарды қырып-жойып, жасытып алуды көздеді. Міне, осындай жағдайлар сол кездегі ел билеген ерлерге ауыр салмақ салғаны түсінікті. Әсіресе, Байзақ батыр тұсында жан-жақтан қоқан, қырғыз, орыстар көз тігіп отыр еді. Өйткені, Байзақ датқа билеген ел Алматы облысы мен Ташкенттің аралығын қоныстанды. Осындай жағдайда Байзақ батыр өте сақ, байсалды саясат жүргізе білді. Бірақ ақырында қоқандықтар Байзақ датқаны алдап, Шымкент шахарына шақырып алып зұлымдықпен өлтіреді. Байзақ датқаны зеңбірек ауызына байлап Қошқарата маңында атқанда (қоқандық Құдияр ханның жарлығымен) шынашақ саусақтары Серкебайдың (Байзақ Сайрам қаласының биі етіп қойған, Шымырдың Төле руынан шыққан) алдына түскен екен. Серкебай би шынашақты орамалға түйіп, еліне апарып, Ақмолда есімді Байзақтың ұлына берген. Осыдан кейін екеу Байзақтың кегін алу үшін Әулиеатадан Қаратауды жағалатып, түнделетіп орыс әскерін бастап Шымкентке келеді. Шымкент қаласының қазіргі Ордабасы алаңында орыс әскері зеңбіректерін орнатып топтай атқанда, Қоқан сарбаздары еш қарсылықсыз қақпадан шығып, Ташкентке қарай қаша жөнелген. Атақты Майлықожа ақын "Қонысты орыс алғаны" атты өлеңінде:
"Және бір Шәрнәйіппен қосын келді,
Бұ қосын тау жағынан тосын келді,
Жазықсыз Байзақты өлтіргені,
Қоқанның дәулетіне кесір келді"
- деген жолдармен суреттелген.
(Байзақ Мәмбетұлы жөнінде мәлімет "Түлкібас өңірінің тұлғалары мен топонимикалық аңыздары" атты кітаптан үзінді болып алынған. Авторы - Оразбаев Қ.М, Сариева М.Х., 2014)
Ал Батырбек Рысбекұлы (Батырбек датқа) 1795 - 1885 ж. аралығында өмір сүрген. Шежіресі қателеспесем мынадай (20.10.2019 сайттағы шежіреге қостым): Дулат-Сиқым-Жәнібек-Құттыбай-Бабасейіт-Борас-Есбосын-Тілеуқабыл-Жауыш (Жәуіш) -Жаманесті (Есті)-Қарабатыр-Шінет-Рысбек (Ырысбек). Қыстауы, жаз жайлауы – Жуалыдағы Бөкей тауының етегінде қазір “Батырбек сазы” деп аталатын орманды алқап. Батырбек өз дәуірінде Жуалы, Оңтүстік Түлкібас, Сайрам аумағына, Шымкент төңірегіне билік жүргізген. Байзақ, Сапақ датқалармен сыйлас, дос болып, Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізген, Кенесары бастаған көтеріліске қолдау көрсеткен. 1860 жылдардағы Орыс патшалығымен болған соғыстардың барлығына ұлдарымен бірге қатысқан. 1860 ж. Ұзынағаш шайқасына қатысты. Бұл кездері датқа қарт еді. Ұзынағаш, Әулие ата, Шымкент, Манкент, Ташкент түбінде болған соғыстардың барлығына Сыздық сұлтан әскерінің құрамында оның ұлдары қатысты.
1863 жылы Батырбекке полковник М.Г. Черняев пен Шоқан Уәлиханов арнайы жолығып, Оңтүстік өңірді қоқандықтардан азат ету жөнінде пікірлескен. Осы соғыс кезінде ол алдын ала қам жасап, халықты қырғыннан аман алып қалды. Батырбек Құнанбай Өскенбайұлы, Мұса Шорманұлы, Шыңғыс Уәлиханов, Андамас, Мырқы, Нұрпейіс, т.б. белгілі адамдармен таныс-біліс, құдандалы болған. Өзінің қыстауының жанынан үлкен мешіт салдырып, жанынан медресе тұрғызды. 1874 жылы Меккеге қажылыққа барып, Қасымбек датқа, Құнанбай, Аңдамас, Мырқы, Нұрпейістермен бірігіп, 3 тәккия(қонақ үй әрі медресе қызметін атқарған үй) салдыртқан.
Батырбектің кіндігінен 11 ұл, 5 қыз тараған. Батырбекті кезінде Шөже, Майлықожа, Мәделі ақындар мадақтап, жырға қосқан. Оның қайраткерлігі, ерлік істері жазушылар С.Бақбергеновтың “Алтын құс”, Ә.Жылқышиевтің “Дауылдан кейінгі жорық”, М.Қалдыбайұлының “Бәйдібек баба арманы”, А.Өтеуліұлының “Сиқым шежіресі” атты кітаптарында айтылады. Денесі өзі салдырған мешітінің жанына қойылып, басына үлкен күмбез тұрғызылған. Басына халық келіп зиярат жасайды. Ұрпақтары негізінен Оңтүстік өңірдің Жуалы, Талас, Түлкібас, Бәйдібек, Сайрам аудандарында тұрады.

От Сихымов Ажибай привел тумен...Тысяча людей пришла от Самбетов...От Бестереков пришел Бескожа...

Родившийся в 1837 г. в Берлине Фридрих Вильгельм Радлоу (позже в России названный как Василий Васильевич Радлов) в середине 19 века проводя работу тюрколога в казахской степи, собирал образцы устных народных произведений, и в 1870 г. выпустил в г. Санкт-Петербурге 3-ю часть книги под названием "Наречия тюрских племен, живущих в южной сибири и джунгарской степи"(казахские слова текста в книге написаны латинскими буквами). В этом издании, в разделе "Қазақтың бұрынғы заманның батырлардың өлеңі мен мақала сөз" в VIII части на странице 77 есть сказание "Кенесарының жырынан бірнеше ауыз" где имеется такая информация:
"Қыстың бір алты айы өткен соң,
Жаздың бір алты айы өткен соң,
Аспара деген етектен
Елім бір көшіп өткен соң,
Іргелесіп отырып,
Елу саба толтырып,
Әуелгі жұрттың жақсысын
Шақырып үйге келтіріп.
Астау-астау ас тартып,
Ақсақалға бас тартып,
Жартыбай батыр жалғыз кеп,
Отыр екен қырық мың кісі алғаш кеп.
Жындыбайдан Бүгеу кеп,
Өңкей батыр екеу кеп,
Сиқымнан Әжібай келді түмен,
Батырбектің буымен,
Құрман келді Қожадан,
Мың кісі келді Тамадан,
Өңкей батыр ағадан,
Мың кісі келді Сәмбеттен,
Байзақ келді Мәмбеттен,
Бестеректен келді Бесқожа,
Кене хан мен Сәлмен бай,
Аты жұрттың бәрін тамам қылған соң
Шабуылшы шапты қыр жақпен,
Шапқыншы шапты ой жақпен,
Түн ортасы болғанда
Хабар берді Рақпан."
Следует рассказать о встречающихся в тексте потомков Дулата по имени Байзак Мамбетулы (из рода Шымыр) и Батырбек Рысбекулы (из рода Сихым). В целом, в военных конфликтах Кенесары с киргизами особо крупные потери среди казахов понесли Дулаты. Жизненный период батыра Байзака пришелся на очень непростой период невзгод и лишений. Приход хана Кене в Семиречье поставил казахов Старшего жуза в противостояние как и с экспансией России так и в противостояние с киргизами и кокандскими сартами. Над уже понесшими много потерь казахами Старшего жуза нависла вторая угроза. Кокандцы стали использовать казахов Старшего жуза как щит от царской России. А русские в свою очередь при помощи новых образцов оружия наносили большие потери местным казахам. Понятно что такие условия тяжелым грузом легли на плечи героев управлявших краем. Особенно во время батыра Байзака обострились притязания на земли казахов со всех сторон: кокандцев, киргизов и русских. Напомню что народ в подчинении Байзака жил на территории между нынешней Алматинской областью и Ташкентом. Батыр Байзак в таких условиях проводил очень осторожную и уравновешенную политику. Но в конце концов кокандцы обманом вытянув его в Шымкент, подло его убили. Когда Байзак датку казнили привязав к пушке и выстрелив возле реки Кошкарата (со слов Бауржана Момышулы - по указанию кокандского Худояр хана) мизинец упал возле бия Серкебая (Байзақ назначил его бием города Сайрама, он выходец из рода Шымыр - Төле). Серкебай би поднял и спрятал мизинец в кусок ткани, отвез на родину и передал сыну Байзака по имени Ақмолда. Решив после такого отомстить за смерть Байзака, они вдвоем с Аулиеаты вдоль цепи гор Каратау по ночам привели к Шымкенту русские войска. Когда развернувшиеся на нынешней площади Ордабасы г. Шымкента войска русских залпом дали выстрел по кокандскому форпосту, кокандские войска без оказания сопротивления начали убегать через ворота в направлении Ташкента. Известный Майлықожа ақын в своем произведении "Қонысты орыс алғаны":
"Және бір Шәрнәйіппен қосын келді,
Бұ қосын тау жағынан тосын келді,
Жазықсыз Байзақты өлтіргені,
Қоқанның дәулетіне кесір келді"
- описал данные события такими словами.
(информация про Байзақа Мәмбетұлы взята в виде отрывка из книги "Түлкібас өңірінің тұлғалары мен топонимикалық аңыздары". Авторы - Оразбаев Қ.М, Сариева М.Х., 2014)
Батырбек Рысбекұлы (Батырбек датқа) жил между 1795 - 1885 годами. Родословная если не ошибаюсь такова (20.10.2019 добавил в древо на сайте): Дулат-Сиқым-Жәнібек-Құттыбай-Бабасейіт-Борас-Есбосын-Тілеуқабыл-Жауыш (Жәуіш) -Жаманесті (Есті)-Қарабатыр-Шінет-Рысбек (Ырысбек). Места его зимовок и летние пастбища – это подножия горы Бокей в Жуалинском районе, лесистое место называемое “Батырбек сазы”. Батырбек в свое время управлял народом в нынешнем Жуалинском районе, Тюлькибасе, окрестностях Сайрама, Шымкента. Дружил и сотрудничал с датками Байзаком и Сапаком, боролся с Кокандским ханством, оказывал поддержку восстанию Кенесары. Вместе со своими сыновьями участвовал в военных действих против царской России в 1860 годах. Участвовал в битве 1860 года при Узынагаче. В это время Батырбек датка был уже пожилым. В битвах возле Узынагача, Аулиеаты, Шымкента, Манкента, Ташкента его сыновья участвовали в рядах войск султана Сыздыка.
В 1863 году полковник М.Г. Черняев и Шоқан Уәлиханов специально прибыли к Батырбеку Рысбекулы по вопросу освобождения южного региона от кокандцев. Батырбек датка в свою очередь пытался сохранить свой народ от истребления в этих военных конфликтах. Батырбек был знаком и связан родственными узами с Құнанбай Өскенбайұлы, Мұса Шорманұлы, Шыңғыс Уәлиханов, Андамас, Мырқы, Нұрпейіс, и другими известными личностями степи. Неподалеку от своей зимовки построил большую мечеть, и рядом с ней медресе. В 1874 г. совершил хадж в Мекку, и совместно с Қасымбек датқа, Құнанбай, Аңдамас, Мырқы, Нұрпейіс, построили там 3 дома "тәккия" (дом с функцией постоялого двора и медресе).
У Батырбека было 11 сыновей и 5 дочерей. Про Батырбека можно найти информацию в произведениях акынов Шөже, Майлықожа, Мәделі. Его деятельность, поступки описаны в книгах писателей С.Бақбергенов “Алтын құс”, Ә.Жылқышиев “Дауылдан кейінгі жорық”, М.Қалдыбайұлы “Бәйдібек баба арманы”, А.Өтеуліұлы “Сиқым шежіресі”. Похоронен в мавзолее возле мечети которую построил сам. Потомки в основном проживают в южном регионе - районах Жуалы, Талас, Түлкібас, Бәйдібек, Сайрам.

Бауыржан Момышұлы соғыста жасырын мина бар жерді бірінші болып 3 рет кешкені туралы

Бауыржан Момышұлының (Дулат-Шымыр-Шілмембет ұрпағы) ұлы отан соғыстың кезінде қолбасшы ретінде қимыл-әрекеттері Александр Бектің танымал "Волоколамское шоссе" атты кітабында бейнеленген. Бірақ аталған кітап Бәукенің бұл соғыста барлық ерліктерін қамтыған жоқ. Оқырманның назарына марқұм Бақытжан Момышұлының (Бәукенін жалғыз ұлы) "Восхождение к отцу" (Жалын баспасы, Алматы 1986ж) атты романынан үзіндіні ұсынамын:
...снег Подмосковья 1941 года, когда рота из его полка остановилась и залегла перед минным полем, как перед неприступной стеной, а нужно было наступать безостановочно, чтобы сорвать замысел врага и не дать погубить соседние подразделения наших войск. Поле угрожающе молчало, но бойцы знали, что каждый шаг может взметнуть к небу оранжевый столб огня, таящегося в противопехотных минах. Солдаты с бессильным гневом смотрели на белый простор, похожий на саван мертвеца, и у командиров не хватало духа послать своих людей на верную и бессмысленную гибель. У края поля рота вытоптала целую полянку, но двинуться дальше не могла. В это время из-за поворота дороги появился отец на белом коне. Он хмуро выслушал выноватый рапорт командира и молча дал шенкеля своему коню. Промчавшись до конца минного поля, отец повернулся и махнул рукой, требуя, чтобы рота двинулась по его следам. Но люди стояли и смотрели молча, не решаясь сделать первый шаг. Тогда отец повернул коня и снова вернулся к бойцам. В третий раз он послал коня на протоптанную тропинку, крикнув солдатам:
- Ступайте за мной прямо по следам!
Вся рота без потерь прошла через страшное поле.
Как ни странно, отец не любил вспоминать этот эпизод. Рассказал о нем дядя Курманбек,..
(Құрманбек Сағындыков Бәукеннің балалық кезінен досы, ұлы отан соғысының ардагері, капитан шені бар. "Волоколамское шоссе" атты кітапты қазақшаға аударған).

Про то как Бауыржан Момышулы на войне 3 раза первым пересекал минное поле

Деятельность и поступки Бауыржана Момышұлы (из рода Дулат-Шымыр-Шілмембет) во время ВОВ в качестве военачальника хорошо описаны в известной книге Александра Бека "Волоколамское шоссе". Но упомянутая книга не описывает весь героизм Бауке в ходе этой войны. Представляю вниманию читателя отрывок из романа покойного Бақытжана Момышұлы (единственный сын Бауке) "Восхождение к отцу" (издательство Жалын, Алматы 1986г):
...снег Подмосковья 1941 года, когда рота из его полка остановилась и залегла перед минным полем, как перед неприступной стеной, а нужно было наступать безостановочно, чтобы сорвать замысел врага и не дать погубить соседние подразделения наших войск. Поле угрожающе молчало, но бойцы знали, что каждый шаг может взметнуть к небу оранжевый столб огня, таящегося в противопехотных минах. Солдаты с бессильным гневом смотрели на белый простор, похожий на саван мертвеца, и у командиров не хватало духа послать своих людей на верную и бессмысленную гибель. У края поля рота вытоптала целую полянку, но двинуться дальше не могла. В это время из-за поворота дороги появился отец на белом коне. Он хмуро выслушал выноватый рапорт командира и молча дал шенкеля своему коню. Промчавшись до конца минного поля, отец повернулся и махнул рукой, требуя, чтобы рота двинулась по его следам. Но люди стояли и смотрели молча, не решаясь сделать первый шаг. Тогда отец повернул коня и снова вернулся к бойцам. В третий раз он послал коня на протоптанную тропинку, крикнув солдатам:
- Ступайте за мной прямо по следам!
Вся рота без потерь прошла через страшное поле.
Как ни странно, отец не любил вспоминать этот эпизод. Рассказал о нем дядя Курманбек,..
(Құрманбек Сағындыков друг детства Бауке, ветеран ВОВ, имел звание капитана. Перевел книгу "Волоколамское шоссе" на казахский язык).

ДНК-талдаудың нәтижесі және Дулаттардың гаплогруппасы

Қазақ руларының (тайпалардың) әрқайсында өзіндік гаплогруппа (яғни ДНКсында кішкентай өзгешелік) бар - әрине өмір болғасын кірме деген бар және де бір ру өкілінің басқа бір рудың құрамына қосылып кеткен жағдайы да кездеседі. Рудың гаплогруппасын Y-хромосоманың ДНК-талдау арқылы анықтауға болады. Бұл хромосома өзгермей әке жағынан ұлдарына беріледі екен (әкеден қыздарына таралмайды). Біраз оқып және де пікірлерді ескере отырып ДНК-талдауды www.familytreedna.com сайты арқылы істеуге шештім (жалпы сәл асығыс жасадым өйткені сайт бір айдан кейін 40$ науқандық скидка жариялады :) Бүгін 21.09.2019 электрондық поштама тест нәтижесі дайын деген хат келді. Гаплогруппам С-М216 екен (37 маркер бойынша). Назарыңызға заказ, жеткізу-жіберу туралы видеомен талдау нәтижесі туралы ақпарат ұсынып отырмын:
Аталған сайтта 2019 шілденің 8-де тіркелдім (сол тұста имейлге пароль мен адресты жиберді). Солардан шілденің 10-да сізге посылка жібердік деген электронды хатты алдым (оның ішінде Tracking Number: деген болады). Сол номер бойынша посылка Америкадан, Германиядан өтіп шілденің 26-да Алматыға келгенін көріп отырдым. Алматыға келгенде DHL посылканы Қазпоштаға тапсырады екен. Қазпоштаның сайтында номермен қарап жүруыныз керек (маған Ақтауға келді деп ешкім хабар берген жоқ). Сонымен Ақтауда посылканы Қазпоштаның бөлімшесінен тамыз айының 13-де алып кеттім. Жалпы поштамыздың қозғалысы бұрынғыдай баяу екен. Инструкция бойынша анализ алып, салып, үйтіп-бүйтіп Қазпошта арқылы 14 тамызда кері Америкаға жібердім (бұл мақалада жазылмай қалған кейбір жайттарды видеодан қараңыз). Тамыздың 31-де сайттан "сізден хатты алдық" деген электронды хат алдым - Қазпоштаның сайтында хат әлі жолда келе жатыр деген тұр (бүгін 21.09.2019 қызық үшін кіріп тексердім :))) - дегенмен әйтеуір жеткізді ғой.
Бүгін (21.09.2019) талдаудың нәтижесі дайын дегесін сайтқа кіріп қарадым (сайттағы мәтін тек ағылшын тілінде.)
Сайттың жазуы бойынша С-М216 гаплогруппасы 50000 жыл бұрын пайда болды (палеогенетика туралы қараңыз) және де С-М130 группадан шыққан дейді (яғни С-М130-ның бір подгруппасы екен). Ол уақытта қазіргідей ұлт, тіл, ру болмағаны әркімге аңық шығар. Сүреті төменде:
C гаплогруппасының таралымы төмендегі сүретте қызыл-ақ стрелканың қасындағы диаграммамен көрсетілген. Компьютер мышкасымен тигізгенде процентін көрсетеді. Африкадағы басқа оранжевый түсі группамен шатастырманыз.
Басқа бір сайтта С-М130 гаплогруппасының ежелгі заманда таралу бағыттарын көрсеткен:
Ал familytreedna.com сайтында С группаның миграциясы мынадай:
Яғни Азияның мұхит жағалауымен Евразияның шығыс қиырына жеткен. Сонымен қатар Қазақстанда кездесетін басқа гаплогруппалардың таралу бағыттары мен шығу уақытын көруге болады (компьютер мышкамен басқанда), мысалы О гаплогруппасы 35000 жыл бұрын, R - 30000 жыл бұрын және т.б.
Генетика деген құр далбасалау емес, қадімгі бір ғылым. Соның бір айғағы - сайтта сіздің ДНК маркерлердің схемасы мен сертификат береді:
Бірақ сайттың мен үшін ең қызық жері бұлар емес, ұқсас маркерлер деген бөлімге кірсеңіз бұрын осы сайт арқылы анализ жасаған және 37 маркер бойынша сізге ұқсас адамдардың тізімі шығады (әрине есім/лақап аттарын көрсеткенім жоқ):
Арасында Дулаттар бар (руларының аттарын жазып кеткен), олардын профильдерине кіргенде ортақ бір атадан болуының пайыздық деңгейін көрсетеді (24-ші атаға шейін):
Жаныс Бәйімбеттің ұрпағымен салыстырғанда;
Шымыр Қойгелды батырдың ұрпағымен салыстырғанда;
Жаныс Қапал ұрпағымен салыстырғанда.
Маркеры ұқсас адамдардың арасында екі Абақ-Керей жігіт бар екен (профильде руларын жазып қалдырған). Бір-екі жерде оқығаным бар - ертеде Дулаттың бабасы Үйсін Абақ батыр (Майқы бидің немересі я шөбересі - Бәйдібектін атасы) Ашамайлы Керейдің қызын алып Керей жерлерінде тұрып қалады, ал одан өрбіген ұрпақ Абақ керей атанып кеткен (қазір негізінен Қытай, Монғол жерінде).Гаплогруппасы бірдей, ал 24ші атамыздың ортақ болуының пайызын қараңыз:
Нәтиже шыққан күні менің электронды поштама бір кісі жазыпты. Бір досы бар өзінің тегін-руын білмейтін, соған осы талдауды жасаған едік дейді, ал бүгін сайт оған 24ші атасында 99% сәйкестігі бар адам табылды (яғни мен) деп хабар берген. Хатта менің шежіремді сұрап жатыр. Қателеспесем менің 24-ші атам шамамен Майқы бидің арғы-бергі атасы я ұрпағы, ал Дулатқа Майқы би жетінші атасы. Соны айттым. Осылай генетикалык анализ арқылы адамдар тегін-елін аңықтай алады. Демек бұл технологияның осындай бір пайдасы бар.
P.S.Осыдан бірнеше жыл бұрын Қазақстанда генетикалык зерттеу жүргізіліп, кейбір танымал тұлғалардың ДНК-талдау жасалды. Интернеттегі сілтемелерді салып қоямын ( https://www.elim.kz/forum/index.php?/topic/3088-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B8-%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4-kz/ );
( https://www.familytreedna.com/public/alash/default.aspx?section=yresults ). Сонда Шымыр - Шокай ұрпағы Еркебулан Шыналиевтың гаплогруппасы С-М216, арасында Сиқым руынан шыққан және де Ботбай - Құдайғұлдың бір ұрпағының гаплогруппасы С-М216 екен.
Ал сайт арқылы заказ, жеткізу-жіберуым туралы видео төменде:

ДНК-талдаудың нәтижесі және Дулаттардың гаплогруппасы — видео

Результаты ДНК-анализа и гаплогруппа Дулатов

У каждого казахского рода есть своя гаплогруппа (т.е. небольшое отличие в ДНК) - конечно это жизнь и были и приемные дети и случаи когда один представитель рода оставался в другом роду. Гаплогруппу рода можно узнать проведя ДНК-анализ Y-хромосомы. Эта хромосома передается без изменений только по мужской линии (т.е. от отца дочерям не передается). Посмотрев и почитав отзывы я решил сделать такой анализ через сайт www.familytreedna.com (чуть поторопился т.к. через месяц сайт объявил сезонную скидку в 40$ :) Сегодня 21.09.2019 раньше чем ожидалось получил на свою электронную почту письмо что результаты моего ДНК-анализа готовы. Итак моя гаплогруппа С-М216 (это по 37 маркерам). Ниже будет информация касательно результатов на сайте и процесса заказа:
Зарегистрировался на указанном выше сайте 8 июля 2019 (сразу на имейл пришли пароль и логин). 10 июля получил от них электронное письмо что вам направили посылку (в письме был указан Tracking Number). По этому номеру видел как посылка проехала Америку, Германию и 26 июля прибыла в Алматы. По прибытии в Алмату DHL передает посылку Казпочте. На сайте Казпочты вам следует самим отслеживать по трекинг номеру (мне никто не сообщил что посылка пришла в Актау). Вообщем 13 августа забрал посылку из отделения Казпочты. В целом работа Казпочты как и раньше не очень оперативная. Взял образцы анализов по инструкции, и туда-сюда через Казпочту отправил обратно в Америку 14 августа (смотрите в видео насчет некоторых обстоятельств не описанных в этой статье). 31 августа получил электронное письмо от сайта FTDNA что "получили ваше письмо" - а на сайте Казпочты до сих пишет что письмо в пути (сегодня 21.09.2019 для интереса зашел на сайт Казпочты с трекинг номером :))) - но по крайней мере доставили до адресата.
Сегодня (21.09.2019) после того как сообщили что результаты анализа готовы я зашел на сайт (текст на сайте только на английском языке)
По данным сайта гаплогруппа С-М216 появилась 50000 лет назад (прочитайте про палеогенетику) и вышла из группы С-М130 (то есть является подгруппой С-М130). Думаю всем понятно что в то время не было современных наций, языков, родов. Смотрите снимок ниже:
Распространение гаплогруппы C показано ниже красно-белыми стрелками возле диаграмм. При наведении компьютерной мышки показывает в процентах. Не путайте с оранжевым цветом другой гаплогруппы на карте Африки.
На другом сайте нашел направления миграции гаплогруппы С-М130 в древние времена:
А на сайте familytreedna.com миграция группы С такова:
То есть по океаническому побережью Азии достигли края Евразии. Также здесь можно посмотреть распространение и время появления других гаплогрупп встречающихся в Казахстане (при наведении компьютерной мышкой), например гаплогруппа О появилась 35000 лет назад, R - 30000 лет назад и т.п.
Генетика это не фикция, а реальная наука. Подтверждает это схема ваших маркеров в ДНК и подтверждающий сертификат выдаваемый сайтом:
Но для меня на сайте самым интересным было не эти вещи а то что при входе в раздел поиска похожих маркеров то выходит список людей которые раньше проходили через ДНК-анализ в этой лаборатории и имеющие совпадение по 37 маркерам с вами (конечно я не буду показывать их имена/никнеймы):
Среди них есть потомки Дулата (написали имена родов), при входе в их профиль показывается в процентах вероятность наличия с ними одного предка в прошлом (до 24-го колена):
В сравнении с потомком Жаныс Байымбета;
В сравнении с потомком Шымыр Койгелды батыра;
В сравнении с потомком Жаныс Капала.
Среди людей с похожими маркерами есть двое мужчин из рода Абақ-Керей (в профиле написали свои рода). Раньше читал в одном-двух местах что в прошлом предок Дулата - Үйсін Абақ батыр (внук или правнук Майқы бия - дед или прадед Байдибека) взял в жены женщину из рода Ашамайлы Керей и остался на землях Кереев, а его потомки стали называться Абақ керей (сейчас в основном живут в Китае, Монголии). Гаплогруппа у них такая же, а проценты вероятности общего предка в 24-м колене смотрите сами:
В день получения результатов мне на электронную почту написал один человек. У него есть друг который не знает своего происхождения и поэтому говорит мы заказали ему такое исследование, а сегодня сайт сообщил ему что появился в базе данных человек (то есть я) у которого с ним 99% соответствия по предку в 24-м колене. Спрашивал в письме мою родословную. Если я не ошибаюсь мой предок в 24-м колене это или дед или ближайший потомок Майкы би, Майкы би в свою очередь предок Дулата в 7-м колене. Это я и сказал. Таким образом через такие генетические анализы люди могут узнать свою родословную. Значит есть полезная сторона этой технологии.
P.S.Несколько лет назад в Казахстане проводились генетические исследования, и были сделаны ДНК-анализы некоторых известных личностей. Прилагаю некоторые ссылки из интернета ( https://www.elim.kz/forum/index.php?/topic/3088-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B8-%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4-kz/ );
( https://www.familytreedna.com/public/alash/default.aspx?section=yresults ). По результатам исследований гаплогруппа Еркебулана Шыналиева из рода Шымыр - Шокай это С-М216, среди результатов также есть данные по представителям родов Сихым и Ботбай - Құдайғұл у которых также установлена гаплогруппа С-М216.
Ну а ниже видео про заказ анализа на сайте, процесс получения-отправки:

Шымыр Қабылұлы Ақментей батыр (т.ө.жылдары белгісіз) - жоңғармен бір шайқаста 3 рет жекпе-жекке шыққаны туралы

Ақментей батыр – XVIII ғасырдың орта тұсында жоңғар шапқыншылығына қарсы еліміздің азаттық соғысына қатысып, ерлік көрсеткен айтулы батырлардың бірі. Ақментей Түлкібас ауданының Алғабас ауылының маңында дүниеге келген. Тегі – Шымыр бабадан таралатын Құли руының перзенті. Ақментей батырдың шыққан тегі Құли шежіресі бойынша былай таратылады. Құли бабан:
Амандық, Жарбол, Еспол, Қасқа тарайды. Амандықтың бәйбішесінен: Алдаберген, Құдайберді, Барбол. Тоқалдан – Шахаман туылған. Шахаманнан: Маутан, Түктібай, Мәмбетбай, Өреке, Жолақ тарайды. Өркеден: Қабыл, Байғабыл, Дәулеткелді өрбиді. Қабылдан: Шола, Таңатар, Бәйетер, Бәйіт, Байбол, Ақментей тарайды. Ақментейден – жеті ұл туылған. Олар: Бөкен, Тоқан, Көшек, Шағалық, Мыңжасар, Көпжасар.
Ертеде Құли, Шілменбет ағайынды болғандықтан екі атаның ұрпақтарының ұрандары – Шілменбет руынан шыққан «Жаулыбай» болған екен. Құли, Шілменбет ұландары жауға шапқанда, бәйге және көкпар тартқанда «Жаулыбай» - деп ұрандайтын болған.
Ақментей жаратылысынан ірі, өзі қатарлы балалардан әлдеқайда бойшаң болған көрінеді. Бала кезден-ақ ол талғампаздығымен ерекшеленіпті. Бозбала шағынан-ақ астындағы атын да таңдап жүріп, тұрқы келіскен ірісін, жақсысын мінген. Қарапайым жабылар еңгезердей жігіттің мінісіне шыдас бермеген. Сондықтан да Ақментей үнемі белі мықты, шоқтығы биік, жал-құйрығы төгілген үлкен сәйгүлікке мінген. Оның жауға шабар найзасының өзін анау-мынау әлжуаз жігіттер еркін көтере алмаған деседі. Ақментей батыр кесек тұлғалы, маңдайы кереқарыс, қыр мұрынды, көк көзді, сары кісі болған ұқсайды. Түрі сұсты болған деседі. Ол кісінің сүйікті асы жақсылап дайындалған быламық болған екен. Быламықты ешкімді араластырмай баптап батырдың анасы өзі дайындайтын болыпты. Ақментей батыр есік пен төрдей ақжол сары қазанат мінген екен. Бірде тұтқиылдан жау шауып, дайындап жатқан быламық дайын болмай шешесі сасқалақтап жүріп шарасы мен ыстық ботқаны ат үстіндегі Ақментей батырға ұстата салыпты. Батыр ыстық быламықты сіміре салып, қайта құсқанда аттың жалы күйіп қалыпты. (Батырлардың іс-әрекетін, батырлығын әсірелеп айту көп батырларға тән. Мұндай жағдай Шынғара батырдың басынан да өткенін жазғанбыз).
Бірде түн мезгілінде барымташылар ма, әлде жаудың жансыздары ма елдің шетінен бейтаныс атты адамдардың жүргенін ауыл адамдары байқап қалады. Хабар Ақментейге тиеді. Әлгілер өздерін байқап қалғанын сезіп, дүркірей қашады. Асығыс күрмедегі атқа мінген Ақментей:
-Тез, найзамды әперіңдер! – деп айқай салады. Ақментейдің ағайын інісі киіз үйдің сыртқы босағасында шаншулы тұрған найзаны көтере алмай әлекке түседі. Сол кезде Ақментей шауып келіп найзасын, тырбаңдап найза көтере алмай жатқан інісімен қоса іліп алып, жауды қуа жөнеледі. Мені қайда апарасың? – деп ойбайлаған Қожағұл інісін желкесінен бүріп артына отырғыза салады. Ақментей Құла айғырмен жауды қуып жетіп бірінен соң бірін найзамен түсіреді. Кейін ауылға келген соң ат артында отырған Қожағұл: -Жауды аттан домалатқанның ішінде мен де бар етінмін, - деп мақтанған көрінеді...
...Ақментейдің батырлығы Мәртөбе маңындағы жоңғарлармен болған шайқаста танылады. Азаттық күресін бастаған Абылай ханның қолына Тау Шілмембет Жаулыбай бастаған жүз қаралы жасақ қосылады. Олардың ішінде он алты-он жетідегі жас сарбаз Ақментей де болады. Майлыкент төңірегінен Жаулыбайдың жасағы қосылған соң көп ұзамай Шымкентке таяу Мәртөбе жанында жоңғарлармен кесікілескен ұрыс болады. Жоңғарлар соғысы әдеттегідей дәстүрлі жекпе-жектен бастамай бірден шабуылға көшеді. Соғыста бірін-бірі жеңе алмаған екі жақ ұрысты тоқтатып, енді жекпе-жекке көшеді. Қойгелді қолбасшы бастаған қолдан жекпе-жекке құли шілмембеттерді бастап келген Жаулыбай сұранады. Осы кезде Ақментей:
-Жаулыбай аға, жолыңызды маған қиыңыз. Жекпе-жекке мен шығайын, - дейді. Жас жігіттің батыр тұлғасы жалынды келбеті, өзіне деген сенімділігі Қойгелді батырға ұнап қалады. Жаулыбай болса: -Әлгі мұндай жекпе-жекке түсіп көрген жоқ еді дейді Қойгелдіге. Сонда Қойгелді: -Ерлік білекте емес жүректе. Өзіне сенімді екен, шықсын жекпе-жекке, - дейді.
Қойгелдінің Ақментейге берген батасы:
Ақментей, Құли бауырым!
Ұстапсың найза ауырын.
Үстем болып жеңіп қайт,
Қуантып қазақ қауымын.
Құли бабаң қолдасын,
Қызыр болсын жолдасың. Аумин! – деп батасын береді.
Ақментей ақжал сары қазанатын бүлкектетіп ортаға жете бере күтіп тұрған жоңғар батыры оған қарай бірден ат қояды. Ақжол сары айғырға жете бере жоңғар жарға соғылған толқындай кейін серпіледі. Жоңғар батыры атын тебініп қайта ұмтылады. Жанын шүберекке түйіп сырттай қарап тұрған қазақ жасақтарына Ақментей қорғанып қана жүрген сияқтанады. Жау найзасын кезеніп келесі шауып өткенде ат үстіндегі адамы жоқ жоңғардың бір аяғы үзеңгіде сүйретіліп бара жатады. Үріккен ат шаңдатып айдалаға лағып кетеді. Ақментей салқын қандылықпен ұрымтал сәтті күтіп жүрген екен. Жау үшінші рет келгенде қақ бастан дәлдеп тұрып бір-ақ ұрып саудасын бітірген екен.
Ақментей жекпе-жек алаңынан кетпей жаудың келесі жекпе-жекке шығатын батыры күтіп алады. Ақментейдың екінші жекпе-жегі тіптен тез аяқталады. Екпіндеп найза кезеніп шауып келген жаудың найзасын астынан көтеріп жіберіп жауды дәл өңіршектен қадап, бір айыр шөпті көтергендей лақтырыпп тастайды. Иесіз қалған жаудың атын жетелеп аспай-саспай аяңдап өз жасағына барып қосылады.
Үшінші жекпе-жекте жоңғар аттан ауып түсіп, жан дәрмен өзінің жасағына қарай жаяу қашады. Ақментей оны ұзатпай қылышпен шауып түсіреді. Осы шақта жеңістің қуанышымен әруақтанған қазақ жасақтары: -Ақментей жасасын! Ақментей... – деп айғайлап қуанып жатады... Осы жекпе-жекте Ақментей батыр жаудың бірінен соң бірін үш бірдей батырын жер жастандырады.
Ақжол сары қазанатын ойнақтатып майдан сұрап тұрған алапат күштің иесі Ақментей батырға төртінші болып жоңғарлар жағынан ешкім шықпайды. Сол жекпе-жекті жіті бақылап тұрған Төле би Ақментейдің ерлігіне разы болып Жаулыбай бастаған жасақтың алдына келіп: (Бір деректерде Ақментей ұранын Қойгелді батыр берген деседі). -Бұдан былай құли, шілмембеттің айтар ұраны «Жаулыбаймен» қоса «Ақментей» болсын! - депті. Содан былай құли шілмембеттер ерлік сыналар сәтте, бәйгелерде «Ақментейлеп» ұрандап, нәресте дүние есігін ашқанда: «Ақментей бабаңның әруағы қолдасын!» - деп бата берілетін болған.
Сол Ақментей батырдың ұрпағы – батыр Бауыржан дүниеге келгенде де
қариялардың: «Ақментей бабаңдай батыр бол!» - деген киелі батасын алған. Бірде Түлкібас ауылының қарияларымен болған басқосуында Бауыржан Момышұлы: -Біздің атамекенімізді, жер-суларымызды жаудан қорғап қалғандардың бірі Ақментей бабамыз болатын. Сол бабамыздың батырлығымен бірге әулиелік те қасиеті болған. Сіздерге сол кісінің әулиелігі туралы соғысты бастан кешкен екі оқиғаны айтайын. Бірде Москва түбінде қоршауда қалғанымда қатты састым. Ақментей бабамның әруағына сыйындым.
Түн ортасында ақбоз аттың үстінде отырып қалғып кетіппін. Түсімде бабам: «Қамықпа батыр, тез қимылда, таң атпай қоршауды бұзып өтесің!, - деп оңтүстік батысты меңзеді. Мен тез арада бұйрық бердім. Таң бозара бір адам шығынсыз жау қоршауын бұзып өттік. Келесі бір қоршауда қалған кезде күндіздің өзінде бабам көзіме елес болып көрініп жүрер бағытымды иегімен меңзеп нұсқады. Мен: «Ақментей бабамның әруағы қолда!» - деп ақбоз атыма қамшы басып, айқайлап жіберіппін. Бұл жолы да біз жау қоршауынан аман-есен шықтық. Мені екі рет ажал аузынан алып шыққан Ақментей бабамыздың осы әулиелік қасиеті болатын, - деп Баукең әңгімесін аяқтаған.
... Ақментей батырдың алпыстан астам бүгінгі ұрпақтары негізінен Жуалы, Түлкібасы аудандарында, Тараз, Шымкент қалаларында сол сияқты кең-байтақ еліміздің түкпір-түкпірінде тұрып жатыр. Ескерту: Ақментей батыр туралы жазба деректер А.Ормантай құрастырған «Құлый баба ұрпақтары» атты шежіре кітабынан алынды.
Бұл деректер "Батыр - елдің сәулеті" атты кітаптан алынды. Авторы Байдалиев Д.

Список батыров из рода Дулат

Хотел бы написать имена батыров потомков Дулата а также насколько знаю их происхождение и родословную (в этой статье родившиеся до 1900 г.). Статья не закончена и будет обновляться в дальнейшем. Если кого не добавил - прошу отнестись с пониманием. Если у вас есть другая информация, можете отправить мне на электронную почту
Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.
Эти имена связаны с героическим освобождением наших краев от врагов и потомки Дулата должны об этом помнить!
1) Қапал батыр (Жаныс)
2) Қыбырай батыр (Жаныс)
3) Мәлік батыр (Сиқым)
4) Төлеұлы Жолан батыр (Жаныс)
5) Марсымұлы Садыбай батыр (Шымыр)
6) Садыбайұлы Байтана батыр (Шымыр)
7) Бораншы батыр (Шымыр Байтана)
8) Нұрманбетұлы Шалданбай батыр (Шымыр Байтана) (бейіті Іле өзендегі ескі қорымда бабасы Бақтиярмен бірге жатыр)
9) Шалданбайұлы Қырқымбай батыр (Шымыр Байтана)
10) Кәшкеұлы Сатыбалды батыр (Шымыр Байтана)
11) Есқара батыр (Шымыр Байтана)
12) Есқараұлы Сегізбай батыр (Шымыр Байтана)
13) Әзберді батыр (Шымыр Байтана)
14) Бақыұлы Шоқан батыр (Шымыр Байтана)
15) Сегізбайұлы Қожақ батыр (Шымыр Байтана)
16) Қожақұлы Кәшке батыр (Шымыр Байтана)
17) Қыдыр батыр (Шымыр Байтана)
18) Көтен батыр (Жаныс Бөгежіл)
19) Сырымбет батыр (Жаныс)
20) Өтеғұл батыр (Жаныс)
21) Өтеғұлұлы Өтеген (Жаныс Сырымбет)
22) Хангелді батыр (Сиқым)
23) Дәненұлы Сәмен батыр (Ботбай)
24) Нұрбайұлы Ақпан (Өтеуіл) батыр (Жаныс Шегір)
25) Қосы батыр (Шымыр)
26) Сартұлы Қойгелды батыр (Шымыр)
27) Сартұлы Қожық батыр (Шымыр)
28) Сартұлы Ақша батыр (Шымыр)
29) Қабанұлы Сеңкібай батыр (Жаныс)
30) Шойбек батыр (Жаныс)
31) Күнбасұлы Мәмбет батыр (Шымыр Жаңабай)
32) Өтеболат батыр (Шымыр)
33) Қырғызбай батыр (Шымыр)
34) Байшағыр батыр (Шымыр)
35) Қойгелдыұлы Қарабатыр (Шымыр)
36) Шонды батыр (Шымыр)
37) Жаманесті батыр (Сиқым)
38) Жаманестіұлы Қарабатыр (Сиқым)
39) Қарабатырұлы Шінет батыр (Сиқым)
40) Шінетұлы Рысбек батыр (Сиқым)
41) Рысбекұлы Батырбек батыр (Сиқым)
42) Байзақұлы Ақмолда батыр (Шымыр) (1824-1873 жылдар аралығында өмір сүрген)
43) Итаяқ батыр (Жаныс Шегір)
44) Жаулыбай батыр (Шымыр Шілмембет)
45) Қабылұлы Ақментей батыр (Шымыр Шілмембет)
46) Дүйсенбіұлы Шыңғара батыр (Шымыр Байтана)
47) Жәнібекұлы Қозүй батыр (Ботбай)
48) Андаұлы Ақша батыр (Ботбай)
49) Бошанұлы Мырқы батыр (Ботбай)
50) Ақшаұлы Жәдігер батыр (Ботбай)
51) Айбас батыр (Ботбай)
52) Айбасұлы Тоғызақ батыр (Ботбай)
53) Қырбасұлы Жауғаш батыр (Ботбай)
54) Майлыұлы Сәмет батыр (Ботбай)
55) Өтеғұлұлы Көтентай батыр (Ботбай)
56) Өтеғұлұлы Танатар батыр (Ботбай)
57) Тоғызақұлы Танабай батыр (Ботбай)
58) Арқабайұлы Шалабай батыр (Ботбай)
59) Әлмесұлы Қасаболат батыр (Ботбай)
60) Сәменұлы Қапсалан батыр (Ботбай)
61) Сәменұлы Текебай батыр (Ботбай)
62) Өмірбекұлы Өтетілеу батыр (Ботбай)
63) Сәменұлы Байсерке батыр (Ботбай)
64) Байшораұлы Қуатбек батыр (Ботбай)
65) Байшораұлы Медетбек батыр (Ботбай)
66) Байсейітұлы Шайкөз батыр (Ботбай)
67) Байсейітұлы Шотбай батыр (Ботбай)
68) Мүсірепұлы Елеу батыр (Ботбай)
69) Мүсірепұлы Дүзен батыр (Ботбай)
70) Әлібекұлы Андас батыр (Ботбай)
71) Әлібекұлы Сыпатай батыр (Ботбай)
72) Қапсаланұлы Диханбай батыр (Ботбай)
73) Қасаболатұлы Тойшыбек батыр (Ботбай)
74) Қожамжарұлы Оразалы батыр (Ботбай)
75) Қапсаланұлы Сатай батыр (Ботбай)
76) Қапсаланұлы Күренкей батыр (Ботбай)
77) Қосжетерұлы Тұрлыбай батыр (Ботбай)
78) Көбейұлы Тілеуберді батыр (Ботбай)
79) Тыранұлы Ақшора (Қарға) батыр (Ботбай)
80) Тілемісұлы Досқожа батыр (Ботбай)
81) Үдербайұлы Жанкісі батыр (Ботбай)
82) Жиенбекұлы Әлмен батыр (Ботбай)
83) Тойшыбекұлы Байсейіт батыр (Ботбай)
84) Жандаралұлы Едіге батыр (Ботбай)
85) Қосанұлы Ақкөз батыр (Ботбай)
86) Оразалыұлы Рақымбай батыр (Ботбай)
87) Құдайбердіұлы Түгелбай батыр (Жаныс) Қатаған қырғынындағы жаужүректігі үшін Есім хан Түгелбай батырға қатағаннын қызын атастырған екен."Құдайбердінің тоғыз ұлы атқа мінгенде бір қосын әскер еді" деген сөз ел жадында сақталған.
88) Құдайбердіұлы Данай батыр (Жаныс)
89) Құдайбердіұлы Ақтай батыр (Жаныс)
90) Құдайбердіұлы Бақыбек батыр (Жаныс)
91) Құдайбердіұлы Қарашәуке батыр (Жаныс)
92) Құдайбердіұлы Қарасопы батыр (Жаныс)
93) Құдайбердіұлы Құдайменді батыр (Жаныс)
94) Құдайбердіұлы Тоқпан батыр (Жаныс)
95) Құдайбердіұлы Әлібек батыр/би (Төле бидің әкесі)(Жаныс)
96) Сарыбатыр (Жаныс) Жоғарыда аталмыш Құдайберді бабаның немересі, Есім хан мен Жәңгір ханның қалмақтар мен қатағандарға қарсы жорықтарының сапында болып, ерен ерлік көрсеткен
97) Ақбасұлы Томаша батыр (Жаныс Ақтай) XVIII ғ. өмір сүрген
98) Бораншы батыр (Шымыр Шілмембет)
99) Жұмабай батыр (Шымыр Шілмембет)
100) Тыштықбай батыр (Шымыр Шілмембет)
101) Арыстанұлы Ералы (Шойқара) батыр (Жаныс Қыбырай)
102) Ақеділұлы Биназар батыр (Шымыр Көкірек)
103) Алтай батыр (Ботбай)
104) Өтеп батыр (Ботбай Шағай)
)
105) Өтепұлы Қарпық батыр (Ботбай Шағай), Ботбай баба бұл батырдың 7-ші атасы, Түркістанда жерленген
106) Шабайұлы Жақсығұл (Мерген) батыр (Жаныс Бөгежіл)
107) Әлібекұлы Өлмес батыр (Ботбай Шағай)
108) Қалыбайұлы Жүндібай батыр (Жаныс Қапал)
109) Даниярұлы Кішкене батыр (Шымыр Қобыланды)
110) Байболатұлы Қорықбай батыр (Шымыр Қобыланды)
111) Дүйсеұлы Кебекбай батыр (Шымыр Марсым)
112) Сәйбекұлы Бәйімбет батыр (Шымыр Марсым)
113) Байқабылұлы Қыдыр батыр (Шымыр Байтана)
114) Арықбайұлы Баймағанбет батыр (Шымыр Байтана)
115) Әзбердіұлы Бердібай батыр (Шымыр Байтана)
116) Еспенбетұлы Итеке батыр (Шымыр Бозан Көкірек) (Сыпатай мен Биназар батырлардың замандасы. Ерлігімен көзге түскен)
117) Байтемірұлы Болтай батыр (Шымыр Жиеш Жаңабай)
118) Серікбайұлы Амангелді батыр (Шымыр Жиенбет "Боққайнат") (1820-1898; Түлкібас өңірінде дүниеге келген. Қоқан хандығына қарсы соғысқан)
119) Қойшыұлы Жаужүрек батыр (Шымыр Жиенбет "Боққайнат")
120) Мыңбайұлы Қошқар батыр (Шымыр Жиеш Жаңабай)
121) Байзақұлы Зәуірбек батыр (Шымыр Жиеш Жаңабай)
122) Байқозыұлы Бекназар батыр (Шымыр Бектеміс)
123) Нақысбекұлы Кішкентай батыр (Шымыр Бектеміс)
124) Қармысұлы Бүркіт батыр (Шымыр Бектеміс)
125) Қоянбайұлы Тәңірберді батыр (Шымыр Бектеміс)
126) Тәңірбердіұлы Сағыр батыр (Шымыр Бектеміс)
127) Қабыланұлы Қуандық батыр (Шымыр Бектеміс)
128) Сағындықұлы Туяқ батыр (Шымыр Бектеміс)
129) Күдербайұлы Сақай батыр (Шымыр Бектеміс)
130) Еламанұлы Бөлтірік батыр (Шымыр Бектеміс)
131) Тезекбайұлы Есенгелді батыр (Шымыр Бектеміс)
132) Сатылғанұлы Бибол батыр (Шымыр Бектеміс)
133) Жайсан батыр (Ботбай) қалмақтар қазақ жерінен кеткесін қырғыздармен жер дауы барысында қырғыздардың қолынан өлген.
134) Әлімбекұлы Соқыр батыр (Шымыр Шілмембет)
135) Сарыбайұлы Меңлібай батыр (Шымыр Мырзамбет Ақмолда)
136) Тоқсабаұлы Оразалы батыр (Шымыр Мырзамбет Ақмолда)
137) Наурызұлы Бағұлхан батыр (Шымыр Мырзамбет Бекмолда) (1690-1780; елін жерін жоңғар шапқыншылығынан қорғаған батыр)
138) Қобыландыұлы Сүгір мерген (Шымыр Шынқожа) (Есімханның батырларының бірі)
139) Әйтімбетұлы Қанай батыр (Төбет батыр) (Шымыр Мырзамбет Ақмолда)
140) Қартқожаұлы Тағай батыр (Шымыр Мырзамбет Ақмолда)
141) Өтенұлы Сеңкібай батыр (Шымыр Мырзамбет Ақмолда)
142) Таздарұлы Қаратеке батыр (Шымыр Темір)
143) Құттығайұлы Асан батыр (Жаныс Данай)
144) Асанұлы Шымырбай батыр (Жаныс Данай)
145) Саза батыр (Шымыр Құттық Елібай)
146) Баян батыр (Шымыр Құттық Бәйімбет)
147) Дуанұлы Қоғыл батыр (Сиқым Тоғатай) Астарханды жаудан қорғау кезінде қаза тапты
148) Қоғылұлы Секер батыр(Сиқым Тоғатай) Шымкенттың маңындағы Ойрантөбеде қалмақпен шайқаста қаза тапты
149) Қоғылұлы Барақ батыр (Сиқым Тоғатай)Шымкенттың маңындағы Ойрантөбеде қалмақпен шайқаста қаза тапты
150) Барақұлы Тайлақ батыр (Сиқым Тоғатай)
151) Батырұлы Жәпек батыр (Сиқым Тоғатай)
152) Шеруұлы Мәмбет батыр (Сиқым Тоғатай)Шымкенттың маңындағы Ойрантөбеде қалмақты талқандауға ат салысқан батыр
153) Айдосұлы Найманбай батыр (Жаныс Қасқарау) 1765-1835жж
154) Қойбақұлы Күлік батыр (Жаныс Ақтай)
155) Қойбақұлы Елік батыр (Жаныс Ақтай)

Моңғол елінің астанасы "Улан-Батор" деп аталуы, Тұрар Рысқұловтың ықпалы

Дулат-Шымыр-Шілмембеттен шыққан Тұрар Рысқұловпен қазіргі моңғол елінін астанасы - Улан-Батор қаласының арасында қандай байланыс бар? Оқырманның назарына төмендегі бір деректер ( https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 ):
...На заседании 1-го Великого Народного Хуралдана в 1924 г. большинство делегатов высказалось за переименование столицы Монголии в Батор-хото (Город Богатыря, или Героя, неявно подразумевающее фигуру Чингисхана). Однако, по настоянию представителя Коминтерна, советского политического деятеля Т. Р. Рыскулова, ранее не имевшего отношения к Монголии, городу присвоили название Улан-Батор-хото («Город Красного Героя»)[14]. После голосования он выступил с речью:
"Чингисхан был народным героем, но он был завоевателем. Теперешняя Народная Монголия не имеет завоевательных целей, она хочет освободиться и развиваться самостоятельно, по революционному пути. Поэтому название Улан-Батор-Хото будет революционным названием, и оно будет понятно всем. Приставка «Улан» (красный) придаёт этому названию революционный характер, будет означать революционную твёрдость монгольского народа в деле защиты своей независимости."
Это предложение было принято единогласно[15]...

Переименование столицы Монголии в Улан-Батор, влияние Турара Рыскулова

Какая связь есть между выходцем из рода Дулат-Шымыр-Шілмембет Тураром Рыскуловым и нынешней столицей Монголии - городом Улан-Батор? Вниманию читателя немного информации ниже ( https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 ):
...На заседании 1-го Великого Народного Хуралдана в 1924 г. большинство делегатов высказалось за переименование столицы Монголии в Батор-хото (Город Богатыря, или Героя, неявно подразумевающее фигуру Чингисхана). Однако, по настоянию представителя Коминтерна, советского политического деятеля Т. Р. Рыскулова, ранее не имевшего отношения к Монголии, городу присвоили название Улан-Батор-хото («Город Красного Героя»)[14]. После голосования он выступил с речью:
"Чингисхан был народным героем, но он был завоевателем. Теперешняя Народная Монголия не имеет завоевательных целей, она хочет освободиться и развиваться самостоятельно, по революционному пути. Поэтому название Улан-Батор-Хото будет революционным названием, и оно будет понятно всем. Приставка «Улан» (красный) придаёт этому названию революционный характер, будет означать революционную твёрдость монгольского народа в деле защиты своей независимости."
Это предложение было принято единогласно[15]...

Найманда Қызай руының атауы Бәйдібек би мен Домалақ ананың қызымен байланысты

...Екі текті ата – анадан ерекше боп жаратылған Ақбикеш (есімі туралы дерек Қазанғап Байболұлының "Төле бидің тарихы" дастанынан, басқа деректерде Күнбибі деген есіммен кездеседі) (Қызай) ананың әкесі алты алашқа танымал, үйсін, Қаратаудың бірден бір қожасы болған атақты Бәйдібек би, анасы киелі Домалақ ана. Домалақ Ана Ақбикешке екіқабат кезінде жолбарыстың жүрегіне жерік болады. Жолбарыс атқан бір елдің азаматтарын жолдан тосып, оларға әйелдік базын білдіріп, жолбарыстың жүрегін алып жеп, жерігін басады. Ғажапқа жерік болған Домалақ ана «ұл тапсам жолбарыс атқан сол адамды тауып, соған мәңгілік дос етем, қыз тусам сол адамға күйеуге шығарам» деп аналық ақ жүректен тілек етеді. Ер жетіп қалған қызына:
«Сабыр сақта күнім, сол тілегімді Алланың түсірген аянындай сезінемін. Жаратқан ием мені Домалақ Ана деп жаратқаны шын болса, бір жөні болар. Бағың жанып, бақытың ортаймайтын бір жерге баратының көңіліме аян болып тұрғандай болды да, жүрегімде қалды. Байқап көр мырзалардың біріне, не бір жеңгеңнің желдіртпесіне желпете түспе, жаным. Өйтпейтініңе сенем, қарғам!» - деген салмақты әрі жалынышты бейнесін зерделі бойжеткен бір сәт есінен шығармай өсті.
Туындыгер «мал дауы» арқылы найман мен үйсін елдерін Бәйдібек бидің ауылында тоқайластырып, күрмеуі күрделі мәселені Ақбикештің араласуымен сәтті аяқталып, даудың арты тойға ұласады. Ақбикеш өмірі де кейде кездесетін ғажайыптай жерік болған анансының тілегін орындап, жолбарыстың жүрегін сыйлаған Матайдың қадірлі ақсақалы Құттыболаттың ұлы Шағыр мен шаңырақ көтеруі нанымды суреттелген. Жетісу Алатауының шығыстан солтүстікке қарай созылған Матай тауы мен Аягөз өзенінің аралығын қоныстанған Аталық, Қаптағай, Кенже деп бөлінетін «үш матай» еліне келін болып түскен ақылына көркі сай сұлу бейнелі Ақбикешті «қыз – ай, қыз – ай» деп Матай елі Қызай атандырып жібереді.
Шағырдан Итемген, Меңіш атты екі ұл дүниеге келеді. Матайдың асқар бел мырза ағасы Шағыр батыр дүниеден өткеннен кейін Шағырдың інісі Тоқтармен әменгерлік жолында некелесіп Бегімбет, Дербіш атты тағы екі ұл сүйеді. Тағдырдың жазуына шара барма Тоқтар жолаушылап бара жатып, бір өзеннен өткенде ат сүрініп, жазатайым болып суға ағып қайтыс болады. Қайғының қара бұлты Қызай ананың басына тағы үйіріледі. Жазымышқа не шара? Аллатағала да адамның осындай сарасын, осындай дарасын әрі көп сынап, әрі оның қаттыгез тағдыр жолықтырған қайғы – қасіретті қиын күндерді ауыр қиындықтарды қалай, қайтып жеңгендігін, сын – сағаттар сынағынан сүрінбей өтіп, өмір жолын қайтадан қалай жарқырата түскендей көрсету арқылы адамдарға ізгіліктің, кісіліктің, жақсы арман тілектің, ақыл парасаттың не екенін білдіріп, ұғындырып отыратын болса керек.
Қызай ана адамның данасы, әйел затының сарасы болды. Матай еліне келін болып келгеннен бері, «Қызай өнегесі», «Қызай өнері», «Қызай шарапаты» деген сөздер пайда болды. Найман еліндегі сүйікті аналардың біріне айналды. Қызай ана Матай елінің жақсы мен жайсаңдарының басын қосып, көк қасқа тайсойып, дуалы ауыз Тәттіболат ақсақалдан бата алып, көптен көңілінде жүрген ойын көпшілікке жеткізеді. «Аталар, аталы алтын елдің ақберел ағалары, «Бұл несі?» деп айыпқа бұйыра көрмеңіздер. Төркінім Үйсін елінен ұзатылып, есіктеріңізді аттап осы елге келін болып келгеннен бері алмағайып жылдарды бастан кештім. Қызықтарға да баттым, қызықты қыңыр күндерге де кез болдым. Атайлаған асқар тауларым құлады, екі бірдей сүйенішімнен айырылып көзімнің жасы төгілді. Осы жолы сіздердің алдарыңызға салып, ақыл сұрайын деген ісім әкелерінен жастай жетім боп 4 ұлым қалды. Әйел заты ердің қадірін білу керек. Ерді жақсылап күтіп, атағын шығару әйелдің ісі. Бұл шаруаны абыроймен атқарғаным сіздерге аян. Осы ұлдарым ержете келе екі әкенің атынан аталып, екі жарылып, бір – біріне қырбай бол кетеме деп алаңдаймын. Сондықтан төрт ұлыма өз атымды әке орнына ататқызып, Қызайұлы Итемген, Қызайұлы Меңіш, Қызайұлы Бегімбет, Қызайұлы Дербіш дегізгім келеді. Бұл кейінгі ұрпақты елдеріңіздің ынтымақ – берекесіне де пайдалы болама деген шешімге келдім» - дейді.
Үй толы адам бір сәтте бір – біріне қарасып, тым – тырыс болып қалды. Қызайды үнсіз тыңдап, әр сөзіне әріден ой жүгіртіп, салмақты саралап отырған қайын атасы Тәттіболат: «Е, қарағым, осылай да, осылай де. Ұрпақ қамы, ел қамы, ертеңгі болашақ қамын ойламаса Қызай келінім қызырлы атана ма? Өзіңдей ұлы анасының есімі жүректеріңде мәңгі сақталатын болсын, кәне төрт құлыным, бір – бірден алдыма келіңдер, маңдайларыңнан сүйейін, ақ бата мейірін жүректеріңе төгейін. Бақытты күндерің алдарыңнан қол бұлғасын!».
Осылайша пайда болған «төрт Қызай руы» ынтымағы жарасқан, іргелі ел болды. P.S. Мәлімет Т.Әлбатырұлының «Данышпан Қызай ана» романын үзінді болып алынған.
P.S.S. Райыс қажы деген кісінің айтуынша "Барлық тауы кезінде Қызай тауы, Тоқта тауы Қаптағай тауы атанған. Қызай анамыз мекен еткен жер кейін Қызай тауы атаныпты дегелінеді барлық тарихи деректерде. Қызай ананың бейіті сол Барлық тауының етегінде."

Жоңғардан кейін ел-жері үшін қырғызбен алысқан Дулат батырлары

Жоңғармен соғыстан әбден қалжырап есін енді жия бастаған Қаратау қазақтарына 1760 жылдардың аяғында оңай олжа іздеген қырғыз манаптары соғыс ашты. Олар Жетісу аймағындағы Құлан, Меркі, Шу өңірлерін Қоқиға дейін басып
алды, Алатаудан асып Түлкібас өңіріне шапқаны да болды. Қырғыз қолын Садыр, Жойыл деген манаптар басқарып бейбіт халыққа зобалаң салды. Осы кезде Жетісу жеріне Ташкент жақтан Шымыр Қойгелді мен Сиқым Рысбек батыр бастаған

қол көмекке келді. Арқа жақтағы Абылайға шұғыл шабармен жіберілді.
Садыр қолымен болған шайқаста Рысбек батыр мен Ботбай Сәмен батырдың ерлігі ерекше болды. Садыр манапты Сәмен батыр жекпе-жекте өлтірді. Жойыл манап алты ұлымен (кейбір деректерде тоғыз ұлымен деп көрсетілген) қолға түседі. Абылай олардың бәрінің басын алуға бұйрық береді. Алайда Ботбай Жауғаш батыр Абылайдан сауға сұрап, Жойылдың кенже баласын өлімнен алып қалады.
Бұл жерде айта кету керек, 1770 ж басында Еділдегі торғауыттар қытайдың қырғынынан бос қалған ойрат жұртына оралып қайта қоныстану үшін шығысқа бет алып, қазақ жерін кесіп өтпекші болады. «Шаңды жорыққа» шыққан Еділ қалмақтары қазақ жерімен тыныш өтпей, жолда кездескен елді жапырып жүреді. Кіріптар күйде келе жатса да, жол-жөнекей соғыс салып, қырғын ұйымдастырып жылжыған. Қалмақтың бұл қылығын естіген қазақ батырлары дереу Балқаш бойына жиналып, жауды қарсы алады. Мұнда да үлкен ұрыс болып, ол бірнеше айға созылады. Қазақ сарбаздары осы соғыста жүргенде, қырғыздар оңтүстіктің біраз жеріне тағы ылаң салады. Есенқұл батыр Арқарлыдағы Ботбай руының ауылдарын талқандап, жылқыларын айдап бара жатқанда, мал мен жан үшін арпалысып, шайқасқа түскен Сәмен батырдың ұлы Ергеніш пен қызы Мақпалды және бірнеше адамды өлтіріп кетеді.
Қазақ пен қырғыз соғысының нүктесін атақты Абылайхан Жайыл соғысында қойды. Ол соғыс туралы Ш.Уәлиханов өз еңбегінде дерек қалдырған.
Қазақ пен қырғыз арасындағы бұл соғыстар халықтар достығы саясатына қайшы келгенімен бұл тарихи шындық. Қойгелді, Рысбек, Сәмен, Жауғаш сияқты батырлар сол соғыста жеңіп қана қоймай олар сол жаулықтың отын өшіріп, қайтадан татулық орнатып, құдандалы қарым-қатынас орнатқан.

"Сөз тапқанға қолқа жоқ"

Қолыма 1988ж басылып шыққан "Сөз тапқанға қолқа жоқ" атты кітап түсті. Бұл кітапта халық даналығының тамаша үлгілері: күлдіргі әңгімелер, шешендік сөздер, толғау-термелер топтастырылған. Ел ауызынан көп жылдар бойы жинағандар: Айсұлу Бейсенғалиева, Сыздық Әбілғазин, Сейітқали Қарамендин. Көлемі 600 беттен асады. Ішінде біраз қазақ руларының өз уақытында танымал кісілеріне байланысты дерек кездеседі. Тек кітап беттерін аударып скан жасау бірнеше күн уақытымды алды, ал бұл деректі жинауды айтсаңшы. Оны тағы арнайы сайтта бірнеше pdf файлдан бір файлға біріктірдім. Басқасына құйдым. Скандалған кітаптың салмағы 200 МБ шамасында. Төмендегі ссылка бойынша интернеттен жүктеп алсандар болады. Кейбір беттерінің сканы төменде. Бұл еңбегімнің негізгі ниеті - кітап тозып, жоғалмай тұрып - оны бағалай білетін оқырманмен бөлісу. Жүктеп алған pdf файлды ашқаннан кейін үстінгі жағында "Просмотр" деген жерінде "Повернуть вид" "По часовой стрелке", немесе клавиатурада Shift-Ctrl-Плюс деген кнопкаларды бассаңыз оқи алатын қалпында шығады.
https://pixeldrain.com/u/ika8ocZB
(біреудін соңғы жүктеп алғаннан кейін файлообменникте 30 күн бойы сақталады), компьютерінізге жүктеп алу үшін - сілтеме бойынша ашып экранның сол жағындағы DOWNLOAD дегенді басыңыз
Кейбір беттерінің сканы:

Ұтқыр сөзбен ділмар әйелдің бетін қайтарған Бөлтірік шешен

Ілгеріде қарақалпақ елінен шыққан бір ділмәр әйел Әулиеатаға тоқтапты. Атшабардың астындағы бір дәулетті үйге түсіпті. Сөзге шешендігі, тапқырлығы сондай, ешкімге дес бермепті. Қалың ел болып жалғыз әйелдің бетін қайтара алмағанымыз ұят деп сондағылар өзара ақылдаса бастапты. Сонда бір қария тұрып: "Қой болмас, қос ат жіберіп, төменгі Шу бойынан Бөлтірік шешенді алғызындар", - дейді. Бұл кезде Бөлтіріктің елге аты шығып қалған кезі екен. Ол келгенше әлгі әйел ешкімге дес бермей, лепіре сөйлеп отырады. Сөйтіп тұрғанда Бөлтірік шешен де келіп жетеді. Үйге кіре бергенде-ақ әлгі әйел "Қыруар Үйсіннің қай қыртысынан шығып келді екен?" - деп қағыта сөйлейді. Ал Бөлтірік болса асықпай-саспай амандық-саулық сұрасып болып:
- Асықпаңыз құдаша алыс жолдан шаршап келдік емес пе? Ас-суымызды ішіп, жайланып алайық. Қағысып қалжыңдасатын уақыт әлі алда. Бірақ, осы жақында ғана бір түс көріппін. Соны айта отырайын, сіз жори отырыңыз.
Түсімде бір таразының басына сіз бен біз түскен екенбіз деймін. Содан қайта-қайта таразының мен жақ басы баса береді.
Тіпті болмаған соң таразышы тұрып:

"Осында мен түсінбейтін бір нәрсе болуы керек. Сіздер екеуіңіз де тырдай жалаңаш шешініп таразыға қайта түсіңіздер" дейді. Сөйтіп сіз бен біз әлгінің айтқанын істеп, таразының екі басына тұрған екенбіз деймін. Содан мен жақ тағы басты. Сонда әлгі таразышы:
- Е, е, енді түсіндім, Сіздің "тыртығыңыз", ал сіздің "артығыңыз" бар екен ғой деп басын шайқағаны бәтшағардың...
Бөлтірік шешеннің сөзінің аяғын тыңдауға дәті шыдамаған әйел бетін басып, далаға тұра қашыпты.
P.S. дерек "Даланың дара ділмарлары" кітабынан алынды.

Алтын Орда ханы Тоқтамыс неліктен Ақсақ Темірге қарсы бірінші шайқасында жеңілді? Спойлер: опасыздық пен парақорлық

Сайтымда Ақсақ Темірдің тасы жайлы бір мақалам бар. Ол оның Алтын Ордаға қарсы бірінші жорығымен байланысты. Жалпы Алтын Орданың ханы Тоқтамыс Ақсақ Темірмен екі рет ұрысқа түсіп екеуінде де жеңіліс тапқан (18/06/1391 ж. қазіргі Самара облысында және 15/04/1395 ж қазіргі Кавказ жақта). Алтын Орданың әлсіреп бірте-бірте тарихи сахнадан кетуі бұларға байланысты.
Бұл тақырыпта мен Әмір Темірдің өзі жаздырған "Уложение Тимура" туындысына сүйеніп аталмыш себептерді кітаптан скриншот қылып мақалама салып қоямын.
"Уложение Тимура" қайдан шықты, Ақсақ Темірдің өзі жаздырған бір жазбаша дерек пе, т.с.с. сұрақтарыңызға жауап алу үшін төмендегі сілтеме бойынша орысша мәтінді оқысаңыз болады:
https://www.vostlit.info/Texts/rus5/Ulozenie/framepred.htm
"Уложение Тимура"-ның бірінші бөлімі мына сілтеме бойынша:
https://www.vostlit.info/Texts/rus5/Ulozenie/frametext1.htm
Айта кеткенім дұрыс болар - Ақсақ Темір Алтын Ордаға қарсы жорықтарды Тоқтамысқа дейін де жүргізді. Мысал мына бір үзіндіде (Қазақ хандығын құрған Керей мен Жәнібек хандар аталмыш Орыс ханның шөберелері):
Тағы бір айтып кететін жайт, Тоқтамыс Алтын Орданың тағына Әмір Темірдің көмегімен қол жеткізді. Ал кейін екеуінің арасында орын алған ұрыстың біріншісіне оралсақ, Тоқтамыстың неден жеініліс тапты деген сауалға осы "Уложение" жауап береді:
1-ші себеп - опасыздық, яғни ханның қол астындағы кейбір бектердің сатқындығы.
2-ші себеп - ұрыста Алтын Орданың туын көтеріп ұстайтын адамның ақшаға жаудың айласын жүзеге асыруы.
Неше ғасыр өтсе де адамдар көп өзгерген жоқ, сол баяғы сатқындар мен парақорлар әлі де бар. Қазақ елі Алтын Орданың мұрагері десек, Тоқтамыстың жеңілудің себептерін біліп қана қоймай бұл тарихтың қайталанбауына тиісті жұмыс жұргізгеніміз жөн!

CAVEANT, CONSULES!..

«Голод грозит юго-западной полосе Сибири…» - еще летом раздавались тревожные заявления степных скотоводов. «Жут келеде» (бедствие надвигается) испуганно твердят все время киргизы своему многочисленному большому и малому начальству.
Чтобы понять эту тревогу, надо знать те ужасные последствия, которыми грозит в Сибири каждый недород трав.
Киргиз живет для скота, единственного источника своего существования. Все его интересы группируются около стад, как около исключительной причины его материального благосостояния. Поэтому понятно, почему для киргиза охрана скота представляет главную, если не единственную, цель в жизни. Как нельзя более соответствует этому приветствие, с которым, по степному этикету, киргизы обмениваются при встрече: «мал, жан, бала-шаған аман ба?», т.е. как благополучны: скот, душа и семья? В силу этого у киргиза развилась удивительная наблюдательность и чуткость ко всякого рода метеорологическим проявлениям, их малейшим колебаниям. Он не мог не подметить периодичности этих проявлений, их приблизительно точной смены одного другим – словом, некоторую закономерность. Периодичность метеорологических явлений, совершающихся в киргизской степи с известной последовательностью, легла в основание киргизского летоисчисления: оно подразделяется на 12-летние периоды, из которых последний год, «коян-жыл», сопровождается засухами летом, буранами и гололедицами – зимой. По киргизскому исчислению нынешний год должен быть неблагоприятным для произрастания трав, и многие аулы еще с весны начали принимать меры к сохранению камышовых и тростниковых зарослей, щадили весной зимние пастбища, а летом старались сделать кое-какие запасы сена. Но, к сожалению, последняя наиболее рациональная мера оказалась невыполнимой: с одной стороны, наступившая продолжительная засуха окончательно сожгла траву, показавшуюся было после весеннего таяния снега, а с другой – полная беспомощность киргиза-скотовода в отношении необходимых машин для уборки сена. В результате, по частным и официальным данным, юго-восточная и сибирская степи дали ничтожный сбор сена, а на пастбищах совершенно отсутствует подножный корм, так как и летом, и осенью не было дождей. Новоселы еще с августа начали усиленно распродавать скот и лошадей, оставляя самую ничтожную долю рабочего инвентаря, а киргизы наводняют своим худым скотом торжки и ярмарки, отдавая его за бесценок, так как по опыту знают, что зимою скот все равно погибнет от бескормицы.
С жутким чувством, с сознанием полной безвыходности вступает и киргиз, и переселенец в зиму. Кругом безбрежная степь, радующая взоры в хороший урожайный год, и жестокая в годы недорода. Бураны, в одну ночь уничтожающие тысячи голов скота, вынужденного всю зиму тебеневать; трескучие тридцатиградусные морозы, уносящие сотни животных; гололедица, сопровождающаяся массовыми выкидышами, низводящими иногда процент приплода до нуля, – вот та обстановка, в которой обречены прозябать и туземец, и новосел. Раньше, когда простор степей позволял скотоводам делать перекочевки на сотни и тысячи верст, «джут» не был так страшен: кочевник-скотовод мог найти участки, более обильные травой. Теперь степь изрезана под наделы для переселенцев, кочевание сведено до радиуса в десятки верст, и киргиз лишился единственной, хотя и пассивной, меры борьбы со стихийным бедствием, а вместо нее ничего не получил от начальства.
Правительство, упорно отказывающее Сибири в широком само­управлении, приняло на себя заботу об окраинах и, надо отдать ему справедливость, тратит на них миллионы народных рублей. Но на что тратит? На содержание окраинной сатрапии, на стражников, на представительство, на катанье чиновников. На проведение же в жизнь окраин более рациональных экономических мероприятий не расходуется и рубля, и все предоставлено где Николаю Чудотворцу, где – Аллаху. Правда, в департаментах сотнями сочиняются всяческие проекты о «поддержании» и «поднятии» окраинного хозяйства, о превращении окраин в «цветущий сад», в «страну Эльдорадо», но все это – шалости пера. Окраинные сатрапы иногда также разрожаются каким-либо сногсшибательным проектом и с суворовским натиском, получив благословение из Питера, начинают проводить его в жизнь.Так было с пресловутыми сенными запасами. Сколько чернил и бумаги изведено, каких расходов на командировки потребовалось, какого колоссального труда стоила киргизам эта мера!.. А в результате – жалкие сотни пудов плохого сена на район с тысячами голов скота, да и такие запасы растаскивались в конце зимы, а летом совсем не пополнялись. Придет иногда какому-нибудь администратору в голову мысль проверить «казна-пшинь» (казенное сено, как называли киргизы сенные запасы), и командируют чиновников. Тогда начинается горячка у ордынских властей: нередко тут же на глазах ревизора тащат на склад сено из ближайших аулов с тем, чтобы по отъезде снова водворить его на хозяйском гумне. Обыкновенно случается так, что в голодный год совсем нет сенных запасов: в конце зимы растаскали, а на лето – неурожай.
Не в таких опереточных мероприятиях должна выражаться борьба с джутом. Тут нужны иные, более рациональные, меры и прежде всего объективное активное выступление местных сил, оплодотворенных самосознанием и самодеятельностью. А возможно это только при условии местного самоуправления. Только в таком случае и осуществима та организация борьбы с бедствиями, которая имеет место в некоторых земствах, только тогда и киргизы, и переселенцы перестанут смотреть на недород, как на неотвратимое и непобедимое стихийное бедствие.
«Жут келеде», голод надвигается, господа консулы, взявшие на себя попечение о многомиллионном народе!..
Мыржақып Дулатов (1885-1935)
«Жазушы» баспасы, 1991